Tư liệu chương 167
Kiểm chứng chương 167: Phanxicô: người đến từ tận cùng trái đất
Đọc xong chương 167, chắc bạn sẽ muốn hỏi: buổi tối mưa ấy trên ban công Đức Phanxicô đã nói gì, những câu ông hay nói nằm ở đâu, và chương có công bằng không khi kể những tranh cãi về những năm ông ở Argentina và những năm làm giáo hoàng. Những trang này viết ra để trả lời các câu hỏi đó. Mỗi cảnh được lần lại đến tận nguồn, bạn sẽ thấy chỗ nào tài liệu đã vững, chỗ nào người ta còn bất đồng, và chỗ nào bạn có thể tự đọc lời ông.
Nguồn chính gồm bốn thứ. Thứ nhất là các văn kiện và bài nói của chính ông, tất cả đều có trên trang của Tòa Thánh (vatican.va): tông huấn Niềm vui của Tin Mừng (Evangelii Gaudium, 2013), Niềm vui của tình yêu (Amoris Laetitia, 2016), tự sắc Traditionis Custodes (2021) và tuyên bố Fiducia Supplicans (2023). Thứ hai là cuốn phỏng vấn Người Dòng Tên (El Jesuita, 2010) của hai nhà báo Sergio Rubin và Francesca Ambrogetti. Thứ ba là cuộc trò chuyện dài của ông với cha Antonio Spadaro trên tạp chí Dòng Tên La Civiltà Cattolica (2013). Thứ tư là tự truyện Hy vọng (Hope, 2025) của chính ông.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Một điều nên biết trước. Những câu ông nói bằng tiếng Ý hay tiếng Tây Ban Nha, như lời chào trên ban công hay bài nói với các nhà báo, được chương dịch riêng sang tiếng Việt, dựa theo bản tiếng Anh trên vatican.va. Vì vậy chữ nghĩa có thể khác chút ít so với những bản dịch khác bạn gặp.
Buổi tối ngày 13 tháng Ba năm 2013
Khói trắng. Khói bốc lên lúc bảy giờ sáu phút tối. Hồng y Jean-Louis Tauran, người Pháp, công bố tên vị giáo hoàng mới. Có một trăm mười lăm hồng y bỏ phiếu, và lá phiếu thứ năm trong hai ngày đã chọn Jorge Mario Bergoglio, khi ấy bảy mươi sáu tuổi. Chương kể đúng như việc đã xảy ra. Cảnh người đứng co ro dưới ô trong mưa, rồi chờ hơn một giờ trước cánh cửa ban công, là cách người kể dựng lại buổi tối ấy.
Trên ban công. Ông không khoác áo choàng đỏ viền lông, tên là mozzetta, và giữ cây thánh giá bằng kim loại giản dị ông mang từ Argentina. Lời đầu tiên của ông là “Anh chị em thân mến, chào buổi tối!” (tiếng Ý: Fratelli e sorelle, buonasera). Ông đùa rằng các hồng y “đi đến tận cùng trái đất” để tìm một giám mục cho Rôma. Ông dẫn dân chúng đọc kinh Lạy Cha, kinh Kính Mừng và kinh Sáng Danh cầu cho Đức Bênêđictô. Rồi ông cúi đầu, xin dân chúng cầu nguyện cho mình trước khi ban phép lành. Lời chào đầu tiên ấy có trên vatican.va.
Những “lần đầu tiên”. Ông là giáo hoàng Dòng Tên đầu tiên, giáo hoàng đầu tiên từ châu Mỹ, và là người đầu tiên không phải gốc châu Âu kể từ Grêgôriô III, vị giáo hoàng ở ngôi từ năm 731 đến 741. Ông cũng là vị giáo hoàng đầu tiên lấy tên Phanxicô.
“Đừng quên người nghèo”
Ông kể lý do chọn tên cho các nhà báo ngày 16 tháng Ba năm 2013. Bài nói có trên vatican.va. Hồng y Cláudio Hummes người Brazil, một tu sĩ dòng Phanxicô, ôm lấy ông sau khi số phiếu vượt hai phần ba và nói: “Đừng quên người nghèo!” Ông kể tiếp: “Rồi ngay sau đó, nghĩ đến người nghèo, tôi nghĩ đến Phanxicô thành Assisi.” Và: “Tôi ước ao biết bao một Hội Thánh nghèo và dành cho người nghèo!” Các câu trích đều lấy từ bài nói ấy. Về thánh Phanxicô thành Assisi, xem chương 76.
Cậu bé ở Flores
Gia đình. Ông sinh ngày 17 tháng Mười Hai năm 1936 ở khu Flores của Buenos Aires, là con cả trong năm anh chị em. Cha ông, ông Mario, từ vùng Piemonte ở miền bắc nước Ý sang Argentina và làm kế toán ngành đường sắt. Mẹ ông, bà Regina, là con gái của những người Ý di cư. Bà nội Rosa, cũng gốc Piemonte, là người ảnh hưởng nhiều nhất đến đức tin của ông. Những chi tiết này lấy từ Người Dòng Tên.
Ơn gọi. Ông học nghề kỹ thuật viên hóa học, làm trong một phòng thí nghiệm thực phẩm, thích nhảy tango và mê đội bóng San Lorenzo. Ngày 21 tháng Chín năm 1953, lúc mười sáu tuổi, ông xưng tội trong vương cung thánh đường San José de Flores và cảm thấy mình được gọi làm linh mục. Lời ông kể về khoảnh khắc ấy, rằng ông thấy như có Một Đấng đã đứng đợi mình từ lâu, là lời của chính ông trong các cuộc phỏng vấn, và chương lược lại cho gọn. Ngày 21 tháng Chín là lễ thánh Mátthêu. Đó là ngày được nhớ đến cảnh Chúa nhìn người thu thuế Mátthêu rồi bảo ông “Hãy theo Ta”, như chương kể. Khi làm giám mục, ông lấy khẩu hiệu Miserando atque eligendo từ một bài giảng của thánh Bêđa về chính cảnh ấy. Nghĩa của nó là “vì thương xót và vì chọn gọi”. Ông kể điều này với cha Spadaro năm 2013.
Lá phổi và Dòng Tên. Năm 1957, ông bị viêm phổi, và các bác sĩ cắt bỏ một phần lá phổi phải. Ngày 11 tháng Ba năm 1958, ông vào Dòng Tên. Ông được truyền chức linh mục vào tháng Mười Hai năm 1969, sau nhiều năm dạy văn học và tâm lý ở các trường Dòng Tên. Muốn biết thêm về đời ông, bạn có thể đọc cuốn The Great Reformer (Nhà cải cách vĩ đại) của Austen Ivereigh. Chuyện Dòng Tên bị giải thể năm 1773 và những làng của Dòng ở Paraguay, mà chương nhắc qua, được kể ở chương 118 và chương 116.
Những năm ở Argentina
Giám tỉnh. Năm 1973, mới ba mươi sáu tuổi, ông làm giám tỉnh, tức bề trên các tu sĩ Dòng Tên ở Argentina. Chương kể đúng.
Chính quyền quân sự. Quân đội nắm quyền năm 1976 và cai trị đến năm 1983, khi sụp đổ sau cuộc chiến với nước Anh về quần đảo Falkland. Các tổ chức nhân quyền tính có đến ba mươi ngàn người bị mất tích. Chính ủy ban quốc gia của Argentina về những người mất tích cũng đã điều tra các tội ác này trong thập niên 1980. Chuyện các bà mẹ đi vòng quanh Quảng trường Tháng Năm đã kể ở chương 160.
Hai linh mục bị bắt cóc. Tháng Năm năm 1976, quân đội bắt cóc hai cha Orlando Yorio và Franz Jalics. Năm 2013, cha Jalics tuyên bố rằng ông Bergoglio không hề tố giác hai người. Chương trình bày cả hai phía, như vậy là công bằng. Nhiều nhân chứng xác nhận ông đã âm thầm giúp những người đang bị truy lùng. Còn việc ông nhận mình đã quyết nhiều việc theo lối độc đoán và vội vàng khi làm giám tỉnh là lời ông nói trong cuộc phỏng vấn đăng trên La Civiltà Cattolica năm 2013.
Những năm sau đó. Ông trông coi chủng viện Dòng Tên ở San Miguel đến năm 1986. Ở Đức, ông bắt đầu một luận án tiến sĩ về Romano Guardini nhưng không hoàn tất. Ở Augsburg, ông mê một bức tranh vẽ Đức Maria gỡ nút dải ruy băng. Năm 1990, ông được gửi sang Córdoba, ở trong một căn phòng nhỏ, và từ 1990 đến 1992 ông đi qua một quãng tối tăm của tâm hồn, theo cách chính ông gọi. Những điều này lấy từ cuốn của Ivereigh, như chương kể.
Giám mục. Ông làm giám mục phụ tá năm 1992, tổng giám mục Buenos Aires năm 1998, và hồng y năm 2001. Chuyện ông đi xe buýt, đến các villa miseria (khu ổ chuột ven thành phố), từ chối ở dinh tổng giám mục, được rất nhiều người kể lại. Những nét nhỏ như tự nấu ăn hay nhấp trà mate giữa các gia đình nghèo là cách chương gom lời kể của người quen biết ông thành một bức tranh. Thứ Năm Tuần Thánh năm 2001, ông rửa chân cho mười hai bệnh nhân AIDS. Việc ông bảo người dân đem tiền vé máy bay sang Rôma xem lễ phong hồng y mà giúp người nghèo cũng là chuyện được nhiều người kể lại. Năm 2007, ông đứng đầu ủy ban soạn văn kiện cuối cùng ở Aparecida. Chương 160 có kể thêm về hội nghị này.
Một phong cách khác
Nhà khách Thánh Mácta. Ông ở lại nhà khách Thánh Mácta (Casa Santa Marta) thay vì căn hộ giáo hoàng, và ngày 14 tháng Ba tự đến nơi trọ trước mật nghị để trả tiền phòng. Chương kể đúng.
Ngày 19 tháng Ba năm 2013. Trong Thánh lễ nhậm chức, ông nói quyền lực thật sự của giáo hoàng là phục vụ, và ông hôn một người khuyết tật trong đám đông. Bài giảng có trên vatican.va.
Thứ Năm Tuần Thánh năm 2013. Ông rửa chân cho mười hai bạn trẻ ở trại giam Casal del Marmo tại Rôma, trong đó có hai em gái và hai em theo đạo Hồi. Năm 2016, ông rửa chân cho người tị nạn, có người Kitô hữu, người Hồi giáo và người Ấn giáo. Năm 2015, người ta làm phòng tắm cho người vô gia cư dưới hàng cột quảng trường thánh Phêrô, về sau thêm một chỗ cắt tóc và một phòng khám.
Những câu nói của ông. Hình ảnh “mang mùi chiên” có trong bài giảng Thứ Năm Tuần Thánh năm 2013 và trong Niềm vui của Tin Mừng, số 24. Nó nhắc lời Chúa Giêsu: “Ta là mục tử nhân lành. Mục tử nhân lành hy sinh mạng sống vì đàn chiên.” Lời ấy nằm trong Tin Mừng Gioan, chương 10, câu 11 (Ga 10,11). Hình ảnh bệnh viện dã chiến ở rìa chiến trường lấy từ cuộc trò chuyện với cha Spadaro năm 2013. Còn Hội Thánh “bầm dập, đau đớn và lấm lem vì đã ra ngoài đường phố” là câu trong Niềm vui của Tin Mừng, số 49. Câu “tôi là ai mà xét đoán người ấy?” ông nói trên chuyến bay từ Rio de Janeiro về, ngày 28 tháng Bảy năm 2013, để trả lời một phóng viên. Toàn văn buổi họp báo ấy có trên vatican.va. Chuyện bác sĩ không hỏi mỡ trong máu của người bị thương nặng là phần giải thích của ông trong chính cuộc trò chuyện đó.
Những điều ông muốn nói
Tông huấn Niềm vui của Tin Mừng ban hành ngày 24 tháng Mười Một năm 2013. Câu mở đầu là “Niềm vui của Tin Mừng tràn ngập lòng và đời của tất cả những ai gặp gỡ Chúa Giêsu.” Những “vùng ngoại biên” nằm ở số 20. Câu nói nền kinh tế như thế giết người, và nền văn hóa “vứt bỏ”, nằm ở số 53. Câu “Thiên Chúa không bao giờ mệt mỏi tha thứ cho chúng ta; chính chúng ta mới mệt mỏi khi tìm đến lòng thương xót của Người” ở số 3. Chương trích đúng cả những chỗ ấy. Bạn có thể đọc văn kiện này miễn phí trên vatican.va.
Những người không đồng ý
Niềm vui của tình yêu. Tông huấn ban hành năm 2016. Sự đổi thay mà chương gọi là một cánh cửa hẹp nằm trong chú thích số 351 của chương 8. Cũng năm 2016, bốn hồng y Brandmüller, Burke, Caffarra và Meisner gửi ông bức thư dubia, nghĩa là “những điều nghi vấn”. Chương 152 có nhắc lại giáo huấn về hôn nhân trong tông huấn này.
Thánh lễ La-tinh cổ. Tự sắc Traditionis Custodes ra đời năm 2021. Xem chương 151.
Fiducia Supplicans. Tuyên bố của Vatican đề ngày 18 tháng Mười Hai năm 2023. Nhiều hội đồng giám mục ở châu Phi đã công khai nói họ sẽ không áp dụng.
Lời phê bình từ phía bên kia. Có người cho rằng ông đi chưa đủ xa, nhất là về chỗ đứng của phụ nữ và cách xử lý nạn lạm dụng. Chuyện lạm dụng đã kể ở các chương 164 và 165.
“Xin hãy cầu nguyện cho tôi.” Ông nói câu này liên tục, và chương thuật đúng. Lời kết rằng người ta cầu nguyện cho ông “cho đến một sáng mùa xuân” dẫn sang chương 172, kể mùa xuân năm 2025.
Những người trong chương
Phanxicô (Jorge Mario Bergoglio, 1936 đến 2025) làm giáo hoàng từ năm 2013.
Bênêđictô XVI và Grêgôriô III là hai vị giáo hoàng khác được nhắc.
Jean-Louis Tauran là hồng y công bố tên giáo hoàng mới.
Cláudio Hummes là hồng y người Brazil, người nói với ông “Đừng quên người nghèo”.
Mario Bergoglio là cha ông, Rosa là bà nội ông.
Orlando Yorio và Franz Jalics là hai linh mục Dòng Tên bị bắt cóc năm 1976.
Những nơi trong chương
Rôma có quảng trường thánh Phêrô, nhà nguyện Sistina, nhà khách Thánh Mácta và trại giam Casal del Marmo. Castel Gandolfo. Buenos Aires, với khu Flores và các villa miseria. Piemonte ở miền bắc nước Ý. Córdoba ở Argentina. Rio de Janeiro.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc chương đầu của Niềm vui của Tin Mừng. Chỉ vài trang ấy mà ông nói gần hết điều ông muốn nói với Hội Thánh. Văn kiện có miễn phí trên vatican.va. Rồi hãy xem lại đoạn phim buổi tối 13 tháng Ba năm 2013, lúc ông cúi đầu xin dân chúng cầu nguyện cho mình. Muốn biết đời ông, hãy tìm cuốn The Great Reformer của Austen Ivereigh (2014), viết bằng tiếng Anh.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 76 (thánh Phanxicô thành Assisi), chương 116 và 118 (Dòng Tên), chương 151 (Thánh lễ La-tinh cổ), chương 152 (Humanae Vitae và Amoris Laetitia), chương 160 (Argentina và Aparecida), chương 164 và 165 (lạm dụng), chương 166 (Đức Bênêđictô từ chức), chương 168 (những năm Phanxicô) và chương 172 (mùa xuân năm 2025).