Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 17

Kiểm chứng chương 17: Những lá thư từ nhà tù

Chương 17 đi theo Phaolô từ lúc bị bắt ở Giêrusalem cho đến hai năm quản thúc ở Rôma, rồi mở ra bốn lá thư người ta gọi là “các thư từ nhà tù”. Đọc xong, bạn có thể tự hỏi: sao biết chuyến tàu đắm được tả đúng đến thế, “bức tường ngăn cách” trong thư Êphêsô là bức tường nào, và người nô lệ Ônêsimô có thật sự về sau làm giám mục không. Gần như mọi chuyện trong chương đều có trong Kinh Thánh. Phần đường đi nằm ở sách Công vụ Tông đồ từ chương 21 đến hết chương 28, phần lời dạy nằm ngay trong bốn lá thư. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn, nói rõ chỗ nào người kể hình dung thêm, và kể những điều các nhà nghiên cứu còn bàn.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Cv 21,13” là sách Công vụ Tông đồ, chương 21, câu 13. Ep là thư gửi tín hữu Êphêsô, Cl là thư gửi tín hữu Côlôxê, Pl là thư gửi tín hữu Philípphê, Plm là thư gửi ông Philêmon.

Ba năm ở Êphêsô và chuyến quyên góp

Chương nói Phaolô ở Êphêsô gần ba năm. Sách Công vụ kể ông giảng ở hội đường ba tháng rồi dạy ở trường ông Tyranô hai năm (Cv 19,8-10). Khi chia tay các kỳ mục Êphêsô, chính ông nói đã ba năm (Cv 20,31). Hai con số khớp nhau nếu tính cả những tháng trước và sau. Sau đó ông ở Hy Lạp thêm vài tháng, nơi ông viết thư cho người Rôma (Cv 20,2-3).

Chuyện tiền quyên góp cho anh em nghèo ở Giêrusalem không chỉ có trong sách Công vụ. Phaolô nhắc đến nó nhiều lần trong thư của mình: 1 Cr 16,1-4, 2 Cr 8 và 9, Rm 15,25-27. Các cộng đoàn phần lớn là dân ngoại ở Hy Lạp và Tiểu Á đã quyên một món quà cho tín hữu nghèo ở Giêrusalem, và ông muốn tự tay trao. Trước quan tổng trấn Phêlích, ông nói mình đến để đem của bố thí cho dân mình (Cv 24,17). Đây là một trong những chỗ thư của Phaolô và sách Công vụ đỡ cho nhau rất rõ.

Ngôn sứ Agabô

Chuyện ngôn sứ Agabô lấy dây lưng của Phaolô tự trói chân tay mình, nói rằng người Do Thái ở Giêrusalem cũng sẽ trói chủ nhân chiếc dây lưng ấy, nằm ở Cv 21,10-11. Lời đáp của Phaolô, chương trích đúng: “Tôi sẵn sàng không những để bị trói, mà còn để chết tại Giêrusalem vì danh Chúa Giêsu” (Cv 21,13). Agabô đã xuất hiện một lần trước đó, khi báo trước nạn đói (Cv 11,28).

Bị bắt trong Đền Thờ

Mấy ngày sau khi đến, Phaolô vào Đền Thờ làm cho xong một lời khấn cùng bốn người khác (Cv 21,23-26). Vài người Do Thái từ miền Átxia, biết ông từ Êphêsô, thấy ông liền la lên rằng ông dạy người ta chống lại dân tộc, Lề Luật và nơi thánh này (Cv 21,27-28). Sách Công vụ cho biết vì sao họ tưởng ông đưa người Hy Lạp vào Đền Thờ: họ đã thấy Trôphimô, một người Êphêsô, đi với ông trong thành nên tự cho rằng ông đã đưa anh qua cổng (Cv 21,29). Chương nói lời tố cáo ấy là bịa, và Công vụ cũng chỉ nói họ “tưởng” như vậy.

Lính Rôma từ đồn canh sát sân Đền Thờ chạy xuống, mà Josephus tả trong Chiến tranh Do Thái (quyển 5, các đoạn 238 đến 245). Viên chỉ huy cho trói ông bằng hai xiềng (Cv 21,33). Lính phải khiêng ông lên cầu thang giữa tiếng gào đòi giết (Cv 21,35-36), và từ bậc thang ông nói với viên chỉ huy bằng tiếng Hy Lạp rằng mình là người Do Thái quê ở Tácxô miền Kilikia, công dân của một thành không phải vô danh (Cv 21,39). Lời buộc tội nặng đến mức nào thì bạn có thể tự thấy qua khảo cổ, xem mục “Bức tường ngăn cách” ở dưới.

Âm mưu giết người và hai năm ở Xêdarê

Hơn bốn mươi người thề không ăn không uống cho đến khi giết được Phaolô. Người cháu trai, con của chị ông, nghe được và báo tin, nên viên chỉ huy đưa ông đi trong đêm xuống Xêdarê với gần năm trăm người hộ tống (Cv 23,12-35). Chương kể gọn, còn Công vụ kể rất kỹ. Xêdarê là thủ phủ Rôma của xứ Giuđê, hải cảng do Hêrôđê Cả xây, và Josephus tả cảng ấy trong Cổ sử Do Thái (quyển 15, các đoạn 331 đến 341).

Chương nói các quan tổng trấn người thì mong ông đút lót, người thì muốn lấy lòng giới thủ lãnh Do Thái. Cả hai ý đều do sách Công vụ nói thẳng. Về Phêlích: ông cũng hy vọng Phaolô sẽ đưa tiền (Cv 24,26), và hết hai năm ông để Phaolô lại trong tù vì muốn lấy lòng người Do Thái (Cv 24,27). Về Phéttô: ông muốn làm vừa lòng giới thủ lãnh Do Thái nên đề nghị đưa Phaolô về Giêrusalem xử (Cv 25,9). Josephus nhắc cả hai, nên họ là người thật. Tacitus không ưa Phêlích, nói ông sinh ra làm nô lệ mà cầm quyền với uy của vua và cái bụng của nô lệ (Sử ký, quyển 5, đoạn 9). Câu tiếng Việt là bản dịch riêng của sách này.

Lời kháng án “Tôi xin chống án lên hoàng đế!” và lời đáp của Phéttô nằm ở Cv 25,11-12. Quyền được xét xử trước hoàng đế là quyền của công dân Rôma, và Phaolô có quyền ấy từ lúc sinh ra (Cv 22,25-28). Ít hôm sau vua Agrippa, người cai quản các vùng đông bắc Galilê, tới Xêdarê chào vị tổng trấn mới và nghe Phaolô trình bày (Cv 25,13 đến 26,1). Ông nói người này có thể được tha nếu không chống án lên hoàng đế (Cv 26,32).

Chuyến tàu và vụ đắm ở Manta

Toàn bộ chuyến đi nằm ở Cv 27,1 đến 28,10, một trong những đoạn tả chuyến đi biển chi tiết nhất còn lại từ thời cổ. Các nhà nghiên cứu hàng hải đã đọc kỹ: hướng gió, các bến đỗ, cách thả neo ở đuôi tàu, cách ném hàng xuống biển cho nhẹ tàu đều khớp với nghề đi biển thời ấy. Vì vậy chương nói Luca kể như nhật ký hải trình. Từ Cv 27,1 sách lại dùng chữ “chúng tôi”, nghĩa là người kể có mặt trên tàu. Đại đội trưởng Giuliô coi giữ ông (Cv 27,1), Luca đi chung tàu cùng Aristarkhô, bạn từ Thêxalônica (Cv 27,2).

Sách ghi lúc ấy “đã qua ngày ăn chay” (Cv 27,9), tức Ngày Chay của người Do Thái, cuối tháng Chín hay đầu tháng Mười. Người Rôma coi biển mùa đông là biển đóng cửa, và Vegêtiô tính mùa ấy từ khoảng giữa tháng Mười Một đến giữa tháng Ba (Về việc quân, quyển 4, đoạn 39).

Lời báo trước của Phaolô và việc viên đại đội trưởng tin người lái tàu hơn: Cv 27,10-11. Nhiều ngày không thấy mặt trời, chẳng thấy sao: Cv 27,20. Lời thiên sứ “Ông phải ra trước mặt hoàng đế”: Cv 27,24. Đêm thứ mười bốn, thủy thủ thả dây đo hai mươi sải rồi mười lăm sải và thả bốn neo: Cv 27,27-29. Chuyện họ lén bỏ tàu bằng xuồng: Cv 27,31-32. Chuyện lính tính giết tù nhân nhưng viên đại đội trưởng muốn cứu Phaolô nên ngăn lại: Cv 27,42-43.

Hai trăm bảy mươi sáu người trên tàu: Cv 27,37 (vài bản chép tay cổ ghi con số khác, nhưng phần lớn ghi 276). Tất cả vào được bờ (Cv 27,44). Tên đảo là Manta, nay là Malta (Cv 28,1). Josephus kể mấy năm sau, khi ông đi Rôma, tàu ông chìm ở biển Ađria với chừng sáu trăm người và chỉ có tám chục người được vớt (Tự truyện, đoạn 15).

Luca ghi người bản xứ đối xử với họ rất tử tế và nhóm lửa cho những kẻ sống sót ướt sũng (Cv 28,2). Người Malta đến nay vẫn kể Phaolô mang đức tin đến đảo của họ và đặt chỗ đắm tàu ở vịnh phía bắc nay mang tên Vịnh Thánh Phaolô. Truyền thống ấy cổ và được yêu mến, nhưng không chứng minh được. Năm 1848, James Smith, nhà du thuyền người Scotland, đem các con số của Luca so với bờ biển Malta và thấy chúng khớp.

Đến Rôma

Sau ba tháng, họ lên một con tàu khác có đầu mũi chạm hình Hai Anh Em Sinh Đôi, các thần Caxto và Pôlúc mà thủy thủ tin là hay phù hộ họ (Cv 28,11), cập bến Pútêôli bên vịnh Nápôli và ở lại một tuần với anh em tín hữu (Cv 28,13-14). Chừng ba năm trước, Phaolô đã viết cho Kitô hữu ở Rôma rằng ông mong gặp họ (Rm 15,23-24).

Anh em từ Rôma ra đón ông ở Quảng trường Appiô và Ba Quán Trọ (Cv 28,15). Quảng trường Appiô cách Rôma khoảng sáu mươi lăm cây số, Ba Quán Trọ chừng năm mươi cây số, cả hai nằm trên đường Appia. Thi sĩ Horatiô, người cũng đi con đường ấy, chê Quảng trường Appiô là nơi chen chúc những người chèo thuyền với mấy ông chủ quán hà tiện (Châm biếm, quyển 1, bài 5, các dòng 3 và 4, dịch ý). Câu của Luca “Thấy họ, ông Phaolô tạ ơn Thiên Chúa và thêm can đảm” là Cv 28,15.

Ở Rôma, Phaolô được phép thuê nhà và có một người lính canh giữ (Cv 28,16). Ông nói với các thủ lĩnh Do Thái rằng ông mang “sợi xích này” vì niềm hy vọng của Ítraen (Cv 28,20). Trong thư Êphêsô ông tự gọi mình là sứ thần mang xiềng xích (Ep 6,20). Sứ thần nói thay cho một vị vua và được coi là bất khả xâm phạm, như chương giải thích.

Chuyện sợi xích đi từ cổ tay ông sang cổ tay người lính là cách người Rôma quen làm khi quản thúc người tại nhà. Kinh Thánh không tả chiếc xích buộc ở đâu. Chương dựa vào tục lệ ấy để hình dung. Đầu chương nhắc Sênêca, triết gia Rôma sống trong thành những năm ấy, từng nhắc một người bạn rằng cùng một sợi xích trói người tù và người canh tù (Thư gửi Lucilius, thư 5, đoạn 7).

Hai dòng cuối sách Công vụ nằm ở Cv 28,30-31. Chương gọi đó là câu làm nhiều độc giả sững sờ, vì người đọc chờ được biết Phaolô ra tòa thế nào mà sách lại dừng ở đó. Các nhà nghiên cứu đã bàn nhiều vì sao. Có người nghĩ Luca viết xong khi Phaolô còn sống. Có người nghĩ Luca cố ý dừng ở hình ảnh Tin Mừng đã đến được thủ đô đế quốc. Chưa ai trả lời chắc chắn.

Bốn lá thư viết ở đâu

Chương nói Rôma là lời đáp truyền thống, nhưng các học giả còn tranh luận, có người nghĩ đến Xêdarê, có người nghĩ đến một lần ngồi tù sớm hơn ở Êphêsô. Đúng như vậy. Truyền thống xưa nghĩ cả bốn thư được viết ở Rôma. Nhiều nhà nghiên cứu ngày nay nghĩ thư Philípphê, có khi cả thư Philêmon, được viết sớm hơn, lúc Phaolô bị giam ở Êphêsô, vì Êphêsô gần Philípphê và Côlôxê hơn, đi lại dễ hơn. Sách Công vụ không kể Phaolô bị tù ở Êphêsô, nhưng chính ông có nhắc những gian nan ở đó (1 Cr 15,32; 2 Cr 1,8-9). Ông cũng nói bóng gió về những lần ngồi tù trước đó khi nói mình đã ở tù nhiều hơn người khác (2 Cr 11,23).

Thư gửi Êphêsô: một lá thư chung

Chương nói thư này không chào ai bằng tên và không giải quyết một cuộc tranh chấp cụ thể nào. Bạn có thể tự kiểm: đọc hết sáu chương, chỉ thấy một cái tên là Tykhicô, người mang thư (Ep 6,21). Điều này rất lạ với một cộng đoàn Phaolô đã sống cùng ba năm.

Có một chi tiết nữa mà bạn sẽ thấy trong phần chú thích của nhiều bản Kinh Thánh: ở câu đầu thư (Ep 1,1), mấy chữ “ở Êphêsô” không có trong một số bản chép tay cổ nhất còn giữ được. Vì vậy nhiều người nghĩ đây là thư luân lưu, chuyền tay qua nhiều cộng đoàn, và tên Êphêsô được gắn vào sau.

Chương cũng nói có người ngờ một môn đệ của Phaolô đã cầm bút, theo ý của vị tông đồ. Đây là ý kiến khá phổ biến trong giới nghiên cứu ngày nay, vì văn phong của thư Êphêsô dài, nhiều câu nối nhau, khác các thư mà ai cũng nhận là của Phaolô. Những người khác vẫn giữ rằng chính Phaolô viết. Hội Thánh đón nhận lá thư là lời Thiên Chúa, dù câu hỏi về người cầm bút chưa ngã ngũ.

Bài ca mở đầu

Bài chúc tụng “Chúc tụng Thiên Chúa là Cha Đức Giêsu Kitô, Chúa chúng ta” nằm ở Ep 1,3-4. Trong nguyên bản Hy Lạp, đoạn Ep 1,3-14 thật sự là một câu duy nhất, mười hai câu Kinh Thánh nối liền không ngắt. Kế hoạch thâu họp muôn loài trên trời dưới đất trong Đức Kitô ở Ep 1,10.

Hình ảnh Hội Thánh là một thân thể và Đức Kitô là đầu: Ep 1,22-23; 4,15-16; 5,23. Thư Côrintô thứ nhất đã nói Hội Thánh là thân thể (1 Cr 12,12-27), nhưng chưa nói đến “đầu”. Chương viết Phaolô lấy bức tranh ông từng phác cho người Côrintô, nay vẽ cho trọn, là dựa vào sự khác nhau ấy.

Bức tường ngăn cách

Đây là chỗ bạn có thể tận mắt nhìn thấy bằng chứng. Ở Đền Thờ Giêrusalem có một hàng rào đá ngăn các sân trong, trên rào treo những tấm biển bằng tiếng Hy Lạp và Latinh cảnh báo người ngoại quốc đừng bước vào, vào thì chết. Josephus, người từng thấy Đền Thờ khi còn đứng, tả những tấm biển ấy trong Chiến tranh Do Thái (quyển 5, các đoạn 193 và 194) và trong Cổ sử Do Thái (quyển 15, đoạn 417).

Hai phiến đá như thế đã được đào lên, một năm 1871 và một mảnh năm 1935. Nhà khảo cổ người Pháp Charles Clermont-Ganneau tìm thấy phiến thứ nhất ở Giêrusalem năm 1871, nay được giữ ở Bảo tàng Khảo cổ Istanbul. Mảnh còn lại được giữ ở Bảo tàng Israel. Dòng chữ Hy Lạp trên phiến đá chương trích, dịch đại ý, là: không người ngoại quốc nào được vào bên trong hàng lan can quanh nơi thánh và khuôn viên của nó, ai bị bắt quả tang sẽ tự chịu trách nhiệm về cái chết theo sau. Chỉ một tin đồn rằng Phaolô dắt một người Hy Lạp qua hàng rào ấy cũng suýt lấy mạng ông (Cv 21,28-29).

Chương trích Ep 2,14: Đức Kitô là bình an của chúng ta, Người đã làm cho hai bên thành một, đã phá đổ bức tường ngăn cách. Ep 2,19: dân ngoại không còn là người ngoài mà là đồng công dân với dân thánh và người nhà của Thiên Chúa. Ep 3,6: cùng một thân thể và cùng chia nhau một lời hứa. Nhiều nhà chú giải nghĩ Phaolô có hàng rào này trong đầu khi viết. Thư không nói rõ như vậy, nên đó là một cách hiểu, dù là cách hiểu rất hợp lý, nhất là khi chính ông bị bắt vì bị nghi đưa người ngoại vượt qua nó.

Một thân thể, và những lời khuyên rất cụ thể

Nhịp ngắn “Chỉ có một thân thể, một Thần Khí, một Chúa, một niềm tin, một phép rửa” là Ep 4,4-6. Những lời khuyên chương nhắc đến:

  • Đừng nói dối, anh em cứ giận nhưng đừng để mặt trời lặn mà cơn giận còn nguyên: Ep 4,25-26.
  • Người chồng hãy yêu vợ như Đức Kitô yêu Hội Thánh và hiến mình vì Hội Thánh: Ep 5,25. Chương giải thích chữ “Hội Thánh” ở đây cũng là chữ “cộng đoàn”.
  • Người cha đừng làm cho con cái tức giận: Ep 6,4.
  • Bộ binh giáp của Thiên Chúa, dây lưng chân lý, áo giáp công chính, khiên đức tin, mũ chiến ơn cứu độ, gươm của Thần Khí: Ep 6,13-17.

Chương tả người tù nhìn bộ áo giáp của người lính bị xích bên cạnh và biến nó thành một bức tranh. Đây là cách người kể hình dung. Hình ảnh mặc công chính làm áo giáp, đội ơn cứu độ làm mũ, đã có sẵn trong sách Isaia (Is 59,17), và chính Phaolô đã dùng nó từ thư Thêxalônica (1 Tx 5,8). Có lẽ người lính canh trước mặt chỉ làm cho hình ảnh cũ ấy sống động hơn.

Côlôxê và Êpaphra

Côlôxê là một thị trấn nhỏ trong thung lũng sông Lycô, miền tây Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, cách Êphêsô khoảng hai trăm cây số đường vào đất liền. Gần đó có hai thành lớn hơn là Laođikia và Hierapôlis (Cl 4,13). Hierapôlis bây giờ gọi là Pamukkale, “lâu đài bông”, vì những bậc thang đá vôi trắng do suối nước nóng đắp nên trên sườn đồi. Còn Côlôxê thì gần như biến mất, nơi ấy nay là một gò cỏ gần thị trấn Honaz, tỉnh Denizli, phần lớn chưa được đào.

Phaolô chưa từng đến đó, ông viết cho những người chưa thấy mặt ông (Cl 2,1). Êpaphra, người quê ở đó, là người đem Tin Mừng đến (Cl 1,7; 4,12). Ông ở với Phaolô và ngày đêm cầu nguyện cho Côlôxê (Cl 4,12-13). Thư Philêmon gọi ông là bạn tù của Phaolô (Plm 23). Luca, vị bác sĩ thân mến, cũng ở với Phaolô (Cl 4,14).

Chương kể Êpaphra đến thăm Phaolô trong tù với một nỗi lo. Lá thư chỉ nói Êpaphra đã kể cho Phaolô nghe đức mến của họ trong Thần Khí (Cl 1,8). Nỗi lo thì ta đọc ra từ những điều Phaolô phải cảnh giác trong thư: coi chừng triết lý hão huyền và lừa dối (Cl 2,8), chuyện ngày lễ và ăn uống (Cl 2,16), thờ lạy các thiên thần và hành xác (Cl 2,18.23). Không ai biết chắc các thầy giảng ở Côlôxê là ai. Các nhà nghiên cứu đã đoán đủ kiểu: một nhóm Do Thái giữ luật nghiêm, một dạng tôn giáo bí truyền, hay pha trộn cả hai. Chương gọi đó là một thứ “triết lý” pha trộn, cách nói an toàn.

Bài thánh ca về Đức Kitô

Bài ca “Đức Kitô là hình ảnh của Thiên Chúa vô hình” là Cl 1,15-20, chương trích đến câu 19. Chương viết nhiều học giả cho rằng bài ca đã được hát trong các cộng đoàn. Chữ “nhiều học giả” là đúng mức: họ nhận ra đoạn này có nhịp điệu, có những câu đối nhau như bài thơ, nên nghĩ Phaolô trích lại một bài ca có sẵn. Nhưng cũng có người cho rằng chính ông soạn. Chính Phaolô bảo người Côlôxê hãy hát thánh vịnh, thánh thi và thánh ca do Thần Khí linh hứng (Cl 3,16). Người Công giáo ngày nay vẫn đọc bài này (Cl 1,12-20), vì nó là một trong các thánh thi Kinh Chiều của Phụng vụ các Giờ Kinh.

Câu “Anh em đã cùng được trỗi dậy với Đức Kitô, thì hãy tìm kiếm những gì thuộc thượng giới” là Cl 3,1. Phaolô xin người Côlôxê chuyển thư sang cộng đoàn Laođikia đọc, và đọc lại “thư từ Laođikia” gửi qua (Cl 4,16).

Giống thư Êphêsô, thư Côlôxê cũng có người cho rằng do môn đệ viết, nhưng số người nghĩ chính Phaolô viết đông hơn so với thư Êphêsô. Hai thư giống nhau đến mức nhiều câu gần như trùng lời.

Thư gửi Philípphê: ấm như thư nhà

Bà Lyđia và người cai ngục ở Philípphê đã được kể ở chương 14, theo Cv 16.

Chương nói Philípphê là cộng đoàn mà Phaolô chịu nhận tiền. Chính ông nói điều ấy: không có Hội Thánh nào khác chia sẻ với ông chuyện cho và nhận, ngoài người Philípphê (Pl 4,15), và ngay cả khi ông ở Thêxalônica họ cũng đã gửi cho ông không phải một lần mà hai lần (Pl 4,16). Ông thường từ chối tiền, sợ người ta đồn ông đi giảng để kiếm lời (1 Cr 9,12.15). Ở Côrintô ông nhất quyết không nhận tiền của người Côrintô (1 Cr 9,15-18; 2 Cr 11,7-9). Lý do chương nêu là cách tóm lại những lời giải thích của ông ở các chỗ ấy.

Êpaphrôđitô mang quà đến (Pl 4,18). Phaolô gọi món quà là hương thơm ngào ngạt, hy lễ đẹp lòng Thiên Chúa. Êpaphrôđitô, đừng lẫn với Êpaphra, đau yếu gần chết nhưng Thiên Chúa đã thương xót (Pl 2,27), và Phaolô gửi anh về (Pl 2,25-30).

Chương nói chữ “niềm vui” cùng các chữ họ hàng xuất hiện chừng mười sáu lần. Đó là cách đếm chung danh từ “niềm vui” và động từ “vui mừng” trong bản Hy Lạp, tùy cách tính mà ra con số khác. Với một lá thư chỉ có bốn chương, đó là con số rất cao.

  • Việc ông bị bắt làm cho toàn thể quân túc vệ và mọi người khác biết ông bị xiềng xích vì Đức Kitô (Pl 1,13). Cuối thư ông gửi lời chào của các tín hữu thuộc hoàng cung (Pl 4,22). Chuyện lính canh thay phiên bên sợi xích và hẳn đã nghe ông nói là suy ra của người kể.
  • Ông vui cả khi có kẻ đối nghịch rao giảng Đức Kitô vì ghen tị, bởi dù thế nào Đức Kitô cũng đang được rao giảng (Pl 1,15-18).
  • Đối với tôi, sống là Đức Kitô và chết là mối lợi, ông bằng lòng để Thiên Chúa chọn (Pl 1,21-24).
  • Anh em hãy vui luôn trong niềm vui của Chúa, tôi nhắc lại, hãy vui lên (Pl 4,4). Lời mở đầu bằng tiếng Latinh của Thánh lễ Chúa nhật thứ ba Mùa Vọng chính là những chữ này, Gaudete in Domino semper, nên ngày ấy gọi là Chúa nhật Gaudete. Nhiều giáo xứ thắp ngọn nến màu hồng vào hôm đó.

Êvôđia, Xyntykhê và bài ca Đức Kitô hạ mình

Hai bà Êvôđia và Xyntykhê bất hòa, Phaolô nài các bà hãy đồng tâm nhất trí: Pl 4,2-3. Bài thánh ca “Đức Giêsu Kitô vốn dĩ là Thiên Chúa” nằm ở Pl 2,6-11, chương trích đến câu 9. Nhiều người cũng coi đây là một bài ca Phaolô trích lại. Bài kéo dài đến câu 11, mỗi năm Hội Thánh đọc nó vào Chúa nhật Lễ Lá và cầu nguyện bằng nó trong Kinh Chiều.

Bạn nên biết một điều về cách chương sắp xếp. Trong lá thư, bài ca nằm ở chương 2, còn tên hai bà xuất hiện mãi ở chương 4. Chương 17 nối hai chỗ ấy lại, như thể Phaolô trích bài ca chính vì chuyện hai bà giận nhau. Lời khuyên hãy có cùng một tâm tình như Đức Kitô Giêsu (Pl 2,5) đúng là nói với cả cộng đoàn về sự hòa thuận (Pl 2,1-4), và nhiều nhà chú giải cũng thấy mối liên hệ ấy. Nhưng đây vẫn là một cách đọc, thư không nói thẳng như vậy.

Thư gửi Philêmon

Đây là thư ngắn nhất của Phaolô, chỉ hai mươi lăm câu, đúng là chưa đầy một trang.

Chương đặt Philêmon ở Côlôxê. Thư Philêmon không ghi tên thành, nhưng thư Côlôxê gọi Ônêsimô là người ở giữa anh em (Cl 4,9), và một người tên Ackhíppô được nhắc trong cả hai thư (Cl 4,17; Plm 2). Vì thế người ta suy ra Philêmon ở Côlôxê. Cộng đoàn họp ở nhà ông (Plm 1-2), nên ông có vẻ là tín hữu khá giả, đúng như chương nói.

Chương viết Ônêsimô có thể còn mang theo ít tiền của chủ. Chữ “có thể” đến từ câu Phaolô viết: nếu anh ấy có làm thiệt hại gì cho anh hay còn thiếu anh điều gì thì cứ ghi vào sổ của tôi (Plm 18). Thư không nói anh lấy gì.

Thư không hề dùng chữ “bỏ trốn”. Cách hiểu Ônêsimô là nô lệ bỏ trốn là cách hiểu truyền thống và vẫn phổ biến nhất, như chương nói. Một vài nhà nghiên cứu đề nghị cách hiểu khác: Ônêsimô sau một cuộc bất hòa với chủ đã tìm đến Phaolô, bạn của chủ, để nhờ nói giúp. Luật Rôma cho phép điều ấy và không coi là bỏ trốn. Nếu vậy thì cũng dễ hiểu vì sao thư không giải thích Ônêsimô đến chỗ Phaolô bằng cách nào.

Về hình phạt dành cho nô lệ trốn chủ, các văn bản luật và thư từ Rôma còn lại cho thấy chủ có thể đánh roi, xiềng xích, đóng dấu sắt nung, thậm chí xử tử. Chủ có quyền rất lớn trên mạng sống nô lệ. Chương nói “thậm chí xử tử” là chuyện có thể xảy ra, dù không phải lúc nào cũng thế. Có vài người Rôma bênh việc đối xử nhẹ tay hơn, như Sênêca, người viết về nô lệ: “Họ là nô lệ ư? Không, họ là con người.” (Thư gửi Lucilius, thư 47, đoạn 1). Câu tiếng Việt là bản dịch riêng của sách này.

Những chỗ chương trích:

  • Ônêsimô tin Chúa khi gặp Phaolô trong tù, và Phaolô nói về anh như đứa con ông đã sinh ra trong lúc bị xiềng xích (Plm 10).
  • Tên Ônêsimô nghĩa là “hữu ích”, và câu chơi chữ rằng trước đây anh vô dụng đối với Philêmon nhưng bây giờ hữu ích cho cả anh lẫn tôi: Plm 11. Lời gửi anh về, đón anh là đón chính trái tim tôi: Plm 12.
  • Phaolô có thể ra lệnh nhưng chọn nài xin: Plm 8-9. Ở câu 9 ông tự gọi mình là người đã già, đó là lý do cuối chương tả một ông già.
  • Hơn nô lệ, là người anh em thân mến: Plm 16.
  • Chính tay tôi, Phaolô, viết điều này, tôi sẽ đền: Plm 19. Phaolô thường đọc cho người khác chép thư rồi tự tay thêm vài dòng cuối (1 Cr 16,21; Gl 6,11). Câu này cho thấy đoạn ấy ông viết bằng chính tay mình.

Chương nói lá thư không nói gì tới chuyện bãi bỏ chế độ nô lệ. Đúng vậy, và các văn bản cùng thời cũng không nói, dù có vài người Rôma kêu gọi đối xử nhẹ tay hơn. Nhận định rằng thế giới phải mất gần hai ngàn năm mới đi hết con đường ấy là của người kể, không phải điều trong thư. Các chương sau sẽ kể con đường ấy dài và quanh co thế nào, kể cả những lúc chính người Kitô hữu đứng sai phía.

Giám mục Ônêsimô ở Êphêsô

Ignatiô, giám mục Antiôkhia, trên đường bị giải đi Rôma khoảng năm 107 đến 110, viết thư cho Hội Thánh Êphêsô. Ngay chương đầu thư, ông khen vị giám mục của họ là Ônêsimô, người có tình yêu khôn tả (Thư gửi tín hữu Êphêsô, chương 1). Bạn có thể tìm đọc bản dịch các thư của Ignatiô trong tuyển tập các Giáo phụ Tông đồ.

Năm 1935, học giả người Mỹ John Knox đề nghị rằng đó chính là người nô lệ năm xưa, và chính ông đã gom các thư của Phaolô, nên lá thư nhỏ về mình mới được giữ đến nay (Philemon among the Letters of Paul). Giả thuyết này hấp dẫn nhưng không chứng minh được. Ônêsimô là tên rất thường đặt cho nô lệ. Chương viết có thể chỉ là trùng tên, mà cũng có thể không, đúng mức.

Những năm cuối của Phaolô

Sách Công vụ dừng ở hai năm quản thúc. Những gì xảy ra sau đó ta chỉ biết qua các tác giả đời sau:

  • Clêmentê thành Rôma, khoảng năm 96, viết rằng Phaolô đã đi đến tận cùng phương Tây rồi làm chứng trước nhà cầm quyền (Thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, chương 5). Nhiều người hiểu “tận cùng phương Tây” là Tây Ban Nha, nơi Phaolô từng muốn đến (Rm 15,24.28).
  • Sử gia Êusêbiô, đầu thế kỷ IV, ghi lại truyền thống rằng Phaolô được thả, đi rao giảng tiếp, rồi bị bắt lần nữa và chết ở Rôma dưới thời Nêrô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 2, chương 22).
  • Tertulianô, khoảng năm 200, viết rằng Phaolô chịu chết như Gioan, tức bị chém đầu.

Chương dùng chữ “có thể đã được thả” vì truyền thống này không được mọi nhà nghiên cứu nhận. Một số người nghĩ Phaolô bị xử ngay sau hai năm ấy. Chương 18 và chương 19 kể tiếp những ngày cuối.

Những người trong chương

Agabô, một ngôn sứ Kitô hữu từ Giuđê (Cv 11,28; 21,10).

Trôphimô, người Êphêsô, bạn đồng hành của Phaolô (Cv 20,4; 21,29).

Phêlích (Antonius Felix), quan tổng trấn Giuđê khoảng năm 52 đến 59 hay 60. Tacitus và Josephus đều nhắc đến ông, và không khen.

Phéttô (Porcius Festus), người thay Phêlích, chết khi đang tại chức khoảng năm 62.

Luca, người viết sách Công vụ, có mặt trên tàu (Cl 4,14; Plm 24).

Tykhicô, người mang thư Êphêsô và Côlôxê (Ep 6,21; Cl 4,7).

Êpaphra, người đem Tin Mừng đến Côlôxê.

Êpaphrôđitô, người Philípphê mang quà đến cho Phaolô.

Êvôđia và Xyntykhê, hai phụ nữ trong cộng đoàn Philípphê, từng chiến đấu cho Tin Mừng bên Phaolô (Pl 4,3).

Philêmon, chủ nhà ở Côlôxê, và Ônêsimô, người nô lệ của ông.

Ignatiô thành Antiôkhia, giám mục, tử đạo ở Rôma đầu thế kỷ II (chương 25 kể về ông).

Những nơi trong chương

Xêdarê (Caesarea Maritima), thành cảng do Hêrôđê Cả xây, nay là khu di tích lớn bên bờ biển Israel, giữa Tel Aviv và Haifa. Manta, nay là Malta. Quảng trường Appiô và Ba Quán Trọ, hai trạm nghỉ trên đường Appia phía nam Rôma. Côlôxê, gần Honaz, Thổ Nhĩ Kỳ. Laođikia và Hierapôlis (Pamukkale), hai thành lân cận, nay đều là di tích được nhiều người tham quan.

Đọc thêm

Đọc liền một mạch Cv 21 đến 28 chừng một giờ, bạn sẽ thấy toàn bộ câu chuyện mà chương kể gọn. Thư Philípphê và thư Philêmon mỗi thư đọc chừng hai mươi phút, và là hai lá thư dễ đọc nhất để làm quen với giọng nói của Phaolô. Tất cả có trên trang ktcgkpv.org.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 14 (Philípphê lần đầu), chương 15 (Côrintô), chương 18 (Timôthê và những lá thư cuối), chương 19 (Phêrô ở Rôma và cuộc bách hại của Nêrô) và chương 25 (Ignatiô).

Trở lại chương 17