Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 57–62 · Giêrusalem, Xêdarê, Rôma

Chương 17

Những lá thư từ nhà tù

Khoảng năm 57–62 · Giêrusalem, Xêdarê, Rôma

Giáo hoàng PhêrôHoàng đế Nêrô

Suốt hai năm bị quản thúc ở Rôma, Thánh Phaolô hầu như chẳng bao giờ có được một phút giây ở một mình.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 57–62

  1. Giêrusalem
  2. Xêdarê
  3. biển Địa Trung Hải
  4. đảo Manta
  5. Rôma
Phaolô bị bắt ở Giêrusalem, ngồi tù hai năm ở Xêdarê, rồi bị giải sang Rôma qua Manta. Nét đứt chỉ hướng đi, không phải lộ trình chính xác.
Bắt đầu đọc

Chương 17

Khoảng năm 57–62 · Giêrusalem, Xêdarê, Rôma

Suốt hai năm bị quản thúc ở Rôma, Thánh Phaolô hầu như chẳng bao giờ có được một phút giây ở một mình. Theo luật giam giữ thời ấy, tù nhân luôn bị xích cổ tay vào tay một người lính canh, và các ca lính cứ thế thay phiên nhau canh gác ngày đêm. Triết gia Rôma Sênêca, người sống cùng thời và ngay trong kinh thành những năm ấy, từng nhắc nhở một người bạn rằng: cùng một sợi dây xích nhưng lại trói buộc cả người tù lẫn người lính canh tù.

Ấy vậy mà chính trong những năm cổ tay đeo xiềng ấy, vị Tông đồ đã viết ra những trang thư ấm áp nhất đời mình.

Con đường dẫn đến xiềng xích

Sau gần ba năm mục vụ tại Êphêsô và thêm vài tháng dừng chân ở Hy Lạp, nơi ngài vừa viết xong thư gửi tín hữu Rôma, Thánh Phaolô lên đường về Giêrusalem. Trong hành trang chuyến này có một khoản tiền nghĩa tình: các giáo đoàn dân ngoại ở Hy Lạp và Tiểu Á đã rộng tay quyên góp để giúp anh em tín hữu nghèo ở Giêrusalem, và Phaolô muốn đích thân trao tận tay họ. Dọc đường đi, biết bao anh em bạn hữu đã hết lời van nài ngài đừng lên kinh thành. Khi đoàn dừng chân tại thành cảng Xêdarê, một vị ngôn sứ tên là Agabô từ miền Giuđê đi xuống đã cầm lấy chiếc dây thắt lưng của Phaolô, tự trói chân tay mình lại mà tiên báo rằng: người Do Thái ở Giêrusalem sẽ trói chủ nhân chiếc dây lưng này đúng như thế và nộp cho dân ngoại. Trước cảnh báo ấy, Thánh Phaolô chỉ điềm tĩnh đáp: “Tôi sẵn sàng không những để bị trói, mà còn để chịu chết tại Giêrusalem vì danh Chúa Giêsu”.

Linh cảm của ngài hoàn toàn đúng. Lên tới Giêrusalem mới được ít ngày, trong lúc Phaolô đang vào Đền Thờ cùng với bốn người anh em khác để hoàn tất nghi thức thanh tẩy theo một lời khấn, có mấy người Do Thái từ miền Átxia vốn nhận ra mặt ngài từ hồi ở Êphêsô liền la lối, kích động đám đông: “Người này đi khắp nơi dạy dỗ thiên hạ chống lại dân tộc ta, chống lại Lề Luật và chống lại chính Nơi Thánh này!” Họ còn vu khống rằng ngài đã lén dẫn người Hy Lạp ngoại giáo vào làm ô uế khu vực cấm của Đền Thờ. Lời buộc tội này là chuyện thêu dệt. Trước đó họ chỉ tình cờ thấy anh Trôphimô, một tín hữu gốc dân ngoại quê ở Êphêsô, đi cùng Phaolô ngoài phố, rồi tự suy ra rằng ngài đã dẫn anh vào Đền Thờ.

Cả đám đông nổi giận lôi Thánh Phaolô ra khỏi Đền Thờ và đánh túi bụi. Toán lính Rôma từ pháo đài sát sân Đền Thờ rầm rập chạy xuống; viên chỉ huy truyền bắt Phaolô và khóa bằng hai dây xích. Đám đông bên dưới hung hãn đến mức quân lính phải xốc nách khiêng bổng ngài lên các bậc thang pháo đài, giữa lúc tiếng gào thét dậy đất phía sau lưng: “Giết hắn đi!” Ngay trên bậc thang đá ấy, Phaolô quay sang xin phép viên chỉ huy bằng tiếng Hy Lạp thông thạo: “Tôi là người Do Thái, quê ở Tácxô miền Kilikia, công dân của một thành phố không phải là vô danh”.

Đám đông lôi Phaolô ra khỏi Đền Thờ; lính La Mã xông vào kéo ông ra
Đám đông lôi Phaolô ra khỏi Đền Thờ; lính La Mã xông vào kéo ông ra

Chưa hết, còn một âm mưu hiểm độc hơn: hơn bốn mươi người Do Thái thề độc sẽ không ăn không uống cho tới khi phục kích giết được Phaolô, và giới thượng tế cũng nhúng tay vào. May thay, cháu trai Phaolô, con bà chị ruột của ngài, nghe lọt tin ấy và vội vào đồn báo cho viên chỉ huy. Ngay đêm đó, viên chỉ huy điều gần năm trăm lính bộ và kỵ binh hộ tống Phaolô xuống Xêdarê. Đó là thủ phủ của Rôma ở xứ Giuđê, một hải cảng lớn do vua Hêrôđê Cả xây, nơi quan tổng trấn đóng dinh. Thánh Phaolô bị giam ở Xêdarê suốt hai năm ròng.

Các quan tổng trấn Rôma chẳng biết xử người tù này ra sao. Tổng trấn Phêlích giữ ngài lại chỉ vì mong Phaolô đút lót để được thả. Sử gia Rôma Tacitus từng châm biếm con người tham lam ấy là “sinh ra mang thân phận nô lệ, nhưng lại cầm quyền như một ông vua với cái bụng của một tên nô lệ”. Đến khi tổng trấn mới là Phéttô lên thay, ông muốn lấy lòng giới lãnh đạo Do Thái ngay buổi đầu nhậm chức nên định chuyển Phaolô về Giêrusalem xét xử. Thừa hiểu về Giêrusalem là chết dọc đường, Thánh Phaolô dùng đến quyền ngài có từ lúc lọt lòng mẹ, quyền của một công dân Rôma: “Tôi xin kháng án lên Hoàng đế!” Sau khi hội ý với các cố vấn, tổng trấn Phéttô tuyên bố: “Ông đã kháng án lên Hoàng đế, thì ông sẽ được đến trước mặt Hoàng đế!”

Trước quan tổng trấn Phéttô ở Xêdarê, Phaolô kháng án lên Hoàng đế
Trước quan tổng trấn Phéttô ở Xêdarê, Phaolô kháng án lên Hoàng đế

Ít ngày sau, vua Agrippa II, người cai quản các vùng phía đông bắc Galilê, ghé Xêdarê thăm vị tân tổng trấn và ngỏ ý muốn nghe Phaolô tự biện hộ. Nghe trọn câu chuyện đời ngài, nhà vua nói riêng với tổng trấn Phéttô: “Người này hoàn toàn có thể được trả tự do, nếu như ông ta đã không nộp đơn kháng án lên Hoàng đế”. Nhưng theo luật Rôma, đã kháng án thì không rút lại được.

Thế là Thánh Phaolô cùng một số tù nhân khác xuống tàu đi Rôma, do viên đại đội trưởng tên Giuliô áp giải. Đi cùng chuyến tàu ấy có hai người bạn trung thành của ngài: thầy thuốc Luca, tác giả sách Công vụ Tông đồ, và anh Aristarkhô quê ở Thêxalônica. Lúc ấy trời đã sang cuối thu. Lễ Đại Kết Giải, ngày ăn chay lớn của người Do Thái vào cuối tháng Chín hay đầu tháng Mười, đã qua rồi. Người Rôma xưa vốn coi mặt biển Địa Trung Hải vào mùa đông là “biển đóng cửa”, và tác giả quân sự Vegêtiô tính mùa biển động cực kỳ nguy hiểm ấy kéo dài từ khoảng giữa tháng Mười Một cho tới giữa tháng Ba năm sau. Phaolô đã cảnh báo chuyến đi sẽ gặp tai họa lớn, nhưng viên đại đội trưởng tin lời thuyền trưởng và chủ tàu hơn lời một người tù.

Và rồi cơn bão dữ ập xuống thực sự. Suốt nhiều ngày đêm ròng rã, bầu trời mịt mù không một tia nắng mặt trời, ban đêm cũng chẳng thấy một ánh sao để định hướng. Giữa lúc mọi người tuyệt vọng, Phaolô đứng lên giữa boong tàu trấn an mọi người: đêm qua, một thiên sứ của Thiên Chúa đã đến đứng bên ngài và nói: “Đừng sợ, hỡi Phaolô! Ông còn phải ra đứng trước mặt Hoàng đế Xêda; và này, Thiên Chúa đã thương ban cho ông mạng sống của tất cả những người đang đi cùng tàu với ông”. Đến đêm thứ mười bốn lênh đênh giữa biển động, các thủy thủ linh cảm thấy gần đất liền nên thả dây dò độ sâu: lần đầu đo được hai mươi sải nước, một lát sau chỉ còn mười lăm sải. Sợ tàu va vào đá ngầm trong đêm tối, họ vội thả bốn chiếc neo từ phía lái. Mấy thủy thủ toan bỏ mặc hành khách, giả vờ hạ xuồng xuống để trốn; Phaolô liền nói với viên đại đội trưởng: “Nếu những người thủy thủ này không ở lại trên tàu, thì chính các ông cũng không sống sót nổi đâu!” Lập tức, lính chặt đứt dây thừng, thả cho chiếc xuồng trống trôi đi.

Khi trời vừa tảng sáng, con tàu lao vào một dải cát ngầm và bắt đầu bị sóng biển đánh vỡ từng mảng. Lính canh tính giết hết tù nhân vì sợ có kẻ bơi trốn; nhưng viên đại đội trưởng Giuliô muốn cứu Phaolô nên ngăn lại. Thế là cả hai trăm bảy mươi sáu người trên tàu, người bơi, người bám ván, đều dạt vào bờ an toàn, không mất một ai. Thời cổ, đó là chuyện hiếm có. Sử gia Josephus kể rằng chỉ vài năm sau, chính ông đi tàu sang Rôma và bị đắm giữa biển Ađria; trong khoảng sáu trăm người trên tàu, chỉ tám mươi người được cứu.

Đắm tàu ở Manta: cả hai trăm bảy mươi sáu người đều bơi vào được bờ
Đắm tàu ở Manta: cả hai trăm bảy mươi sáu người đều bơi vào được bờ

Hòn đảo cứu mạng họ là đảo Manta, ở phía nam đảo Sicili. Thánh Luca cảm kích ghi lại: “Những người bản xứ trên đảo đã đối xử với chúng tôi bằng một lòng nhân đạo hiếm thấy.” Họ đốt một đống lửa lớn dưới mưa lạnh để sưởi cho đoàn người ướt sũng, run lập cập. Truyền thống địa phương từ xưa vẫn chỉ nơi tàu mắc cạn là vùng vịnh nay mang tên Vịnh Thánh Phaolô. Trình thuật của Thánh Luca về vụ đắm tàu chính xác như một cuốn nhật ký hàng hải, từ số sải nước, cách thả neo đến hướng gió và tên các bến cảng. Năm 1848, nhà hàng hải người Scotland James Smith đem từng chi tiết trong sách Công vụ ra đối chiếu tại vùng biển Manta, và thấy mọi chi tiết đều khớp.

Trú đông ba tháng trên đảo Manta, sang xuân Thánh Phaolô và các bạn đồng hành lên một chiếc tàu buôn khác, mũi tàu chạm hình Hai Anh Em Sinh Đôi, tức hai vị thần Caxto và Pôlúc mà thủy thủ xưa tin là che chở người đi biển. Tàu cập cảng Pútêôli bên vịnh Nápôli, và Phaolô được ở lại một tuần với cộng đoàn tín hữu nơi đó trước khi đi bộ theo đường cái về Rôma. Khoảng ba năm trước, từ Côrintô, ngài từng viết thư cho tín hữu Rôma, nói mình mong mỏi được đến thăm họ. Giờ nghe tin vị Tông đồ đang về thủ đô trong xiềng xích, anh em Rôma kéo nhau ra tận ngoại ô đón ngài. Có đoàn đi bộ tới tận phố chợ Appiô, cách Rôma khoảng sáu mươi lăm cây số, nơi thi sĩ Horatiô từng chê là nhốn nháo những phu chèo thuyền và mấy ông chủ quán keo kiệt. Lại có nhóm chờ ở trạm Ba Quán Trọ, cách kinh thành chừng năm mươi cây số. Thánh Luca ghi lại giây phút gặp nhau ấy bằng một câu thật ấm lòng:

“Vừa trông thấy anh em, ông Phaolô liền dâng lời tạ ơn Thiên Chúa và thấy lòng mình thêm vững dạ can đảm.”

Anh em Rôma đi bộ ra tận đường Appia để đón Phaolô
Anh em Rôma đi bộ ra tận đường Appia để đón Phaolô

Tới Rôma, nhờ là công dân và được viên đại đội trưởng đối đãi tử tế, Phaolô được tự thuê nhà riêng để ở, có một người lính canh giữ. Ngay những ngày đầu, ngài mời các thân hào Do Thái ở Rôma đến gặp và tâm sự rằng ngài phải mang “sợi dây xích này” là vì niềm hy vọng của Ítraen. Sách Công vụ Tông đồ khép lại ngay tại căn nhà thuê ấy, bằng những dòng cho thấy xiềng xích của đế quốc không trói được Lời Chúa:

“Suốt hai năm trọn, ông Phaolô ở trong căn nhà đã thuê riêng, niềm nở đón tiếp tất cả mọi người tìm đến thăm mình. Ông mạnh dạn rao giảng Nước Thiên Chúa và giảng dạy những điều liên quan đến Chúa Giêsu Kitô một cách hoàn toàn tự do, không bị ai ngăn cấm.”

Hai năm trong căn nhà thuê ở Rôma, cổ tay bị xích với người lính canh
Hai năm trong căn nhà thuê ở Rôma, cổ tay bị xích với người lính canh

Truyền thống Hội Thánh tin rằng chính trong những năm bị giam ấy, Thánh Phaolô đã viết bốn bức thư mà ta quen gọi là Các thư viết trong tù: thư gửi tín hữu Êphêsô, Côlôxê, Philípphê và lá thư ngắn gửi ông Philêmon. Giới học giả ngày nay còn bàn xem ngài viết các thư ấy khi bị giam ở Rôma, ở Xêdarê, hay trong một lần ngồi tù ngắn hơn ở Êphêsô trước đó. Dù ở đâu, tiếng nói từ ngục thất ấy vẫn mang cùng một âm hưởng đức tin không lẫn vào đâu được.

Một thân thể duy nhất dưới một đầu là Đức Kitô

Trong bốn bức thư, thư gửi tín hữu Êphêsô có một nét riêng: cuối thư không có lời thăm hỏi ai, và thư cũng không nhằm giải quyết một vụ tranh cãi nào. Người duy nhất được nhắc tên là anh Tykhicô, người môn đệ trung tín cầm thư đi trao. Lạ hơn nữa, vài bản chép tay cổ nhất còn bỏ trống hai chữ “tại Êphêsô” ở câu mở đầu. Vì thế nhiều học giả cho rằng đây là một lá thư chung, soạn ra để chuyền tay đọc ở nhiều giáo đoàn khắp Tiểu Á. Cũng có ý kiến cho rằng một môn đệ thân tín đã viết thư này theo tư tưởng của Thánh Phaolô. Dù hình thành cách nào, Hội Thánh mọi thời vẫn đón nhận lá thư như Lời Chúa linh hứng.

Mở đầu thư là một bài thánh thi chúc tụng. Trong nguyên bản Hy Lạp, đó là một câu văn duy nhất chảy một mạch suốt mười hai câu Kinh Thánh, như thể người tù trong căn phòng chật hẹp bỗng thấy cả chương trình cứu độ trải ra trước mắt cùng một lúc:

“Chúc tụng Thiên Chúa là Thân Phụ Đức Giêsu Kitô, Chúa chúng ta! Trong Đức Kitô, từ cõi trời, Người đã thi ân giáng phúc cho ta hưởng muôn vàn ơn phúc của Thánh Thần. Trong Đức Kitô, Người đã chọn ta trước cả khi tạo thành vũ trụ, để trước thánh nhan Người, ta trở nên tinh tuyền thánh thiện, nhờ tình thương của Người…”

Thánh Phaolô cho thấy từ muôn thuở, Thiên Chúa Cha đã ấp ủ một ý định yêu thương: quy tụ muôn loài trên trời dưới đất về một mối trong Đức Kitô. Và chương trình ấy đã bắt đầu ngay trong Hội Thánh. Đi xa hơn hình ảnh ngài từng phác họa trong thư gửi tín hữu Côrintô, thư Êphêsô nói rằng Hội Thánh là một Thân Thể sống động, và Đức Kitô là Đầu của Thân Thể ấy.

Có một phép lạ của ân sủng khiến vị Tông đồ không bao giờ hết ngỡ ngàng: người Do Thái và dân ngoại được hòa giải với nhau. Bao đời nay, giữa dân Do Thái và phần còn lại của nhân loại là một bức tường chia rẽ. Đó không chỉ là cách nói bóng bẩy, mà là một bức tường đá có thật. Trong Đền Thờ Giêrusalem thuở ấy, một hàng rào đá cao chừng một mét rưỡi ngăn Sân Dân Ngoại bên ngoài với các sân thánh bên trong. Trên hàng rào gắn những tấm biển khắc chữ Hy Lạp và Latinh, cảnh báo rằng người ngoại nào bước qua sẽ bị xử tử ngay. Sử gia Josephus từng tả những tấm biển ấy, và các nhà khảo cổ đã đào được hai tấm bia như thế tại Giêrusalem: một tấm nguyên vẹn năm 1871, một mảnh vỡ năm 1935. Trên mặt đá vẫn còn hằn dòng chữ lạnh lùng: “Không một người ngoại bang nào được phép bước qua bên trong hàng lan can bao quanh nơi thánh. Kẻ nào bị bắt quả tang sẽ phải tự chịu trách nhiệm về cái chết tức khắc của chính mình”.

Hơn ai hết, Thánh Phaolô thấm thía sức nặng của bức tường ấy. Chỉ vì lời đồn rằng ngài dẫn một người Hy Lạp bước qua hàng rào đó mà ngài suýt bị đánh chết ở Giêrusalem và phải mang xiềng xích tới hôm nay. Thế mà giờ đây, ngồi tù chính vì vụ ấy, ngài lại hân hoan nói rằng bằng máu đổ ra trên thập giá, Đức Kitô đã phá đổ bức tường ngăn cách rồi: “Chính Người là bình an của chúng ta: Người đã liên kết hai bên thành một, và đã lấy thân xác mình mà phá đổ bức tường ngăn cách là sự thù ghét.” Hai bên ấy là người Do Thái và dân ngoại. Từ nay, tín hữu gốc dân ngoại không còn là khách lạ, nhưng là “đồng công dân với các thánh, và là người một nhà của Thiên Chúa”, cùng trong một Thân Thể, cùng hưởng một lời hứa cứu độ.

Hàng rào đá trong Đền Thờ chặn người ngoại, khắc lời cảnh cáo xử tử
Hàng rào đá trong Đền Thờ chặn người ngoại, khắc lời cảnh cáo xử tử

Ở giữa bức thư vang lên một lời kêu gọi hiệp nhất dồn dập như nhịp đập của một trái tim:

“Chỉ có một Thân Thể, một Thần Khí, cũng như anh em đã được kêu gọi để chia sẻ cùng một niềm hy vọng… Chỉ có một Chúa, một đức tin, một phép rửa. Chỉ có một Thiên Chúa, Cha của mọi người, Đấng ngự trên mọi người, hành động qua mọi người và ở trong mọi người.”

Từ nền tảng ấy, nửa sau bức thư đi vào những lời khuyên rất cụ thể cho đời sống gia đình và cộng đoàn. Đã là người mới trong Chúa thì hãy từ bỏ thói nói dối. Trong cuộc sống chung, “nếu anh em có nóng giận, thì cũng đừng để đến mức phạm tội; chớ để mặt trời lặn mà cơn giận vẫn còn nguyên trong lòng”. Về hôn nhân, trong đoạn vẫn thường được đọc trong Thánh lễ Hôn phối, ngài khuyên người làm chồng hãy yêu thương vợ mình “như chính Đức Kitô đã yêu thương Hội Thánh và hiến mạng sống vì Hội Thánh”. Còn người làm cha mẹ thì đừng khắc nghiệt khiến con cái uất ức, ngã lòng.

Đến những dòng cuối thư, nhìn người lính Rôma mặc giáp ngồi canh ngay đầu sợi xích của mình, Thánh Phaolô mượn chính bộ quân phục ấy, cùng với lời ngôn sứ Isaia xưa, để vẽ nên khí giới của người Kitô hữu trong cuộc chiến với sự dữ: hãy đứng vững, lưng thắt “đai lưng là chân lý”, mình mặc “áo giáp là sự công chính”, chân đi “giày là lòng nhiệt thành sẵn sàng loan báo Tin Mừng bình an”; tay luôn cầm “khiên thuẫn là đức tin”, đầu đội “mũ sắt là ơn cứu độ”, và nắm chặt “thanh gươm của Thần Khí, tức là Lời Thiên Chúa”. Rồi khép thư lại, vị Tông đồ tự gọi mình bằng một danh xưng nghịch lý. Thời ấy, sứ thần của nhà vua đi tới đâu cũng được miễn trừ, không ai được động tới. Còn Phaolô thì tự giới thiệu mình là “sứ thần của Tin Mừng đang mang xiềng xích”.

Người tù nhìn bộ áo giáp của người lính canh: “hãy mặc áo giáp là sự công chính”
Người tù nhìn bộ áo giáp của người lính canh: “hãy mặc áo giáp là sự công chính”

Đức Kitô là đầu của muôn loài thụ tạo

Nếu thư Êphêsô hướng về mầu nhiệm Hội Thánh, thì thư gửi tín hữu Côlôxê đưa ta chiêm ngắm chính Đức Kitô.

Côlôxê thuở ấy là một thị trấn nhỏ trong thung lũng sông Lycô, miền tây Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, cách cảng Êphêsô chừng hai trăm cây số vào đất liền. Sát bên là hai thành sầm uất hơn nhiều, Laođikia và Hierapôlis. Hierapôlis nay là thắng cảnh Pamukkale, nổi tiếng với những bậc thang đá vôi trắng xóa như bông do suối khoáng nóng bồi đắp qua hàng ngàn năm. Còn thành cổ Côlôxê thì gần như vùi hẳn dưới một gò cỏ hoang gần thị trấn Honaz. Thánh Phaolô chưa từng đặt chân tới Côlôxê. Người đem hạt giống Tin Mừng về gieo ở thung lũng này là ông Êpaphra, một môn đệ nhiệt thành quê ở chính thị trấn ấy.

Một ngày nọ, ông Êpaphra lặn lội tìm đến nơi Thánh Phaolô bị giam để kể một nỗi lo lớn. Ở giáo đoàn Côlôxê non trẻ đang có mấy thầy giảng truyền bá một thứ giáo thuyết pha trộn mà họ gọi là “triết lý”. Họ buộc tín hữu giữ khắt khe các ngày lễ theo lịch trăng sao, kiêng đủ thứ đồ ăn thức uống, ép xác khổ hạnh, lại phải thờ các thần linh trung gian và các “quyền lực tinh tú” của vũ trụ, phải nắm những bí quyết huyền nhiệm thì mới mong nên trọn vẹn. Nói gọn lại, họ gieo vào lòng giáo dân mối nghi rằng chỉ có Chúa Giêsu Kitô thôi thì chưa đủ để được cứu độ. Thánh Phaolô gọi Êpaphra là “người bạn đồng tù” với mình, và cho biết lúc ấy thầy thuốc Luca yêu quý cũng đang ở bên ngài.

Êpaphra từ Côlôxê đến báo tin về những thầy dạy “triết lý” lạ
Êpaphra từ Côlôxê đến báo tin về những thầy dạy “triết lý” lạ

Để xua đám mây mù ấy, Thánh Phaolô mở đầu thư gửi tín hữu Côlôxê bằng một bài thánh thi tôn vinh Đức Kitô trên hết mọi sự. Nhiều học giả tin rằng các cộng đoàn Kitô hữu đầu tiên đã hát bài này khi họp nhau cử hành phụng vụ:

“Đức Kitô là hình ảnh của Thiên Chúa vô hình, là Trưởng Tử sinh ra trước mọi loài thụ tạo. Vì trong Người, muôn vật được tạo thành, trên trời cùng dưới đất, hữu hình với vô hình. Dầu là hàng Ngai Thần hay Quản Thần, dầu là bậc Chủ Thần hay Quyền Thần, tất cả đều do Thiên Chúa tạo dựng nhờ Người và cho Người. Người có trước muôn loài muôn vật, và tất cả đều tồn tại trong Người. Người cũng là Đầu của Thân Thể, nghĩa là của Hội Thánh; Người là Khởi Nguyên, là Trưởng Tử trong số những người từ cõi chết sống lại, để trong mọi sự, Người đứng hàng đầu. Vì Thiên Chúa đã muốn làm cho tất cả sự viên mãn hiện diện nơi Người…”

Sứ điệp của bài ca sáng rõ như ánh mặt trời: những thần linh hay thế lực vũ trụ mà người đời run sợ và tìm cách thờ cúng kia đều chỉ là loài thụ tạo do Đức Kitô dựng nên và phải phục tùng Người. Trọn sự viên mãn của thần tính ngự nơi Đức Kitô; vì thế, ai đã gắn bó với Chúa Giêsu là đã có tất cả, chẳng còn thiếu gì phải đi tìm ở bên ngoài. Ngài cảnh tỉnh: “Anh em hãy hết sức coi chừng, đừng để bất cứ ai dùng thứ triết lý hão huyền và lừa dối theo truyền thống người phàm mà bắt anh em làm tù binh!” Cho đến hôm nay, người Công giáo vẫn đọc bài thánh thi thư Côlôxê này trong giờ Kinh Chiều của Phụng vụ Các Giờ Kinh.

Cuối thư, Thánh Phaolô dặn giáo đoàn Côlôxê đọc xong thì chuyển thư sang cho anh em Laođikia bên cạnh, và nhớ đón lấy lá thư từ Laođikia chuyển qua. Còn câu đọng lại lâu nhất trong lòng bao thế hệ tín hữu, câu vẫn vang lên trong Thánh lễ sáng ngày lễ Phục Sinh hằng năm, là lời mời hướng lòng lên trời cao:

“Nếu anh em đã cùng được trỗi dậy với Đức Kitô, thì hãy tìm kiếm những gì thuộc thượng giới, nơi Đức Kitô đang ngự bên hữu Thiên Chúa.”

“Anh em hãy vui luôn trong niềm vui của Chúa!”

Trong bốn bức thư viết từ nhà tù, có một lá thư ai cầm lên đọc cũng thấy lòng dịu lại và muốn đọc mãi, vì từng dòng đều chân tình như thư người cha, người anh gửi về cho gia đình: đó là thư gửi tín hữu Philípphê.

Philípphê là giáo đoàn đầu tiên Thánh Phaolô lập trên đất châu Âu, nơi gắn với bà Lyđia buôn vải điều hiếu khách và gia đình người cai ngục trở lại đạo sau đêm động đất mà ta đã biết ở chương trước. Đây cũng là giáo đoàn duy nhất ngài vui lòng nhận tiền giúp đỡ. Đi đâu Phaolô cũng tự làm nghề dệt lều nuôi thân, không nhận tiền của ai, kẻo kẻ xấu miệng đồn rằng ngài giảng đạo để trục lợi. Nhưng với anh chị em Philípphê thì khác: tình thương của họ chân thành đến mức ngài xúc động nhắc lại rằng khi ngài rời Macêđônia, “chẳng có một Hội Thánh nào khác chia sẻ với tôi trong chuyện trao ban và đón nhận, ngoại trừ chính anh em; thậm chí ngay khi tôi còn đang ở Thêxalônica, anh em cũng đã gửi đồ tiếp tế cho tôi không chỉ một lần mà tới hai lần”.

Giờ nghe tin người cha tinh thần bị tù nơi đất khách, giáo đoàn Philípphê lại quyên góp một món quà và cử anh Êpaphrôđitô, người khác với ông Êpaphra thành Côlôxê, vượt đường xa mang đến tận tay ngài, rồi ở lại thay cộng đoàn chăm sóc ngài trong tù. Chẳng may anh ngã bệnh nặng, như lời Phaolô kể là “đau yếu tưởng đã cầm chắc cái chết, nhưng Thiên Chúa đã động lòng thương xót anh, và không chỉ thương anh mà còn thương cả bản thân tôi, để tôi khỏi phải chịu nỗi buồn chồng chất lên nỗi buồn”. Anh vừa bình phục, Phaolô liền giục anh về quê cho bà con Philípphê yên lòng, và trao tay anh lá thư cảm ơn này. Món quà của giáo đoàn nghèo được vị Tông đồ gọi là “một hương thơm ngào ngạt, một của lễ hy sinh đẹp lòng Thiên Chúa và được Người vui nhận”.

Êpaphrôđitô mang quà của người Philípphê đến tận nơi
Êpaphrôđitô mang quà của người Philípphê đến tận nơi

Hãy nhớ người đọc cho viết những dòng thư này là một tù nhân cổ tay đeo xích, chưa biết phiên tòa của hoàng đế sẽ thả mình hay tuyên án chém đầu. Ấy thế mà chữ vang lên nhiều nhất trong bốn chương thư ngắn ngủi ấy lại là “niềm vui”. Tính cả những chữ cùng gốc như “vui mừng”, “hân hoan”, nó xuất hiện tới mười sáu lần!

Phaolô vui vì thấy chính việc mình bị giam lại đem đến một mùa truyền giáo không ngờ. Lính Cận vệ của hoàng đế thay phiên nhau đến xích tay vào tay ngài mỗi ngày, nên người lính nào đến gác cũng được nghe ngài say sưa kể về Chúa Giêsu! Thế là “toàn thể lính dinh Cận vệ và tất cả mọi người khác đều biết rõ rằng sở dĩ tôi phải mang xiềng xích thế này là vì Đức Kitô”—và cuối thư, ngài còn gửi lời chào của các tín hữu “thuộc hoàng cung Xêda” về cho giáo đoàn Philípphê. Ngài vui cả khi biết ngoài kia có kẻ ghen tị nhân lúc ngài ngồi tù mà đi rao giảng để tranh ảnh hưởng, vì với ngài, “dù với động cơ nào đi nữa, miễn là Đức Kitô được rao giảng thì tôi vẫn vui mừng”. Cả cái chết cận kề cũng không lấy mất bình an của vị Tông đồ: “Đối với tôi, sống là Đức Kitô, còn chết lại là một mối lợi!” Ngài thật lòng nói mình chẳng biết chọn đằng nào: ra đi để được ở hẳn với Đức Kitô thì tốt hơn gấp bội, nhưng ở lại thì có ích hơn cho đức tin của anh em. Vì thế ngài phó thác cho Thiên Chúa định liệu.

Và từ trong ngục tối, người tù già đã nhắn nhủ những người anh em đang sống tự do ở bên ngoài bằng một lời mời gọi thiết tha:

“Anh em hãy vui luôn trong niềm vui của Chúa! Tôi xin nhắc lại một lần nữa: anh em hãy vui lên!”

Ca nhập lễ Chúa nhật thứ ba Mùa Vọng mở đầu bằng chính câu thư này trong tiếng Latinh, Gaudete in Domino semper. Vì thế ngày ấy được gọi là Chúa nhật Gaudete, hay Chúa nhật Hồng: linh mục mặc áo lễ màu hồng, các giáo xứ thắp ngọn nến hồng của niềm vui vì ngày Chúa đến đã gần.

Cũng trong thư Philípphê, ta gặp một đoạn được coi là viên ngọc quý của cả Tân Ước. Chuyện là trong giáo đoàn lúc ấy có hai bà Êvôđia và Xyntykhê, từng vất vả sát cánh bên Phaolô buổi đầu, nay đang xích mích với nhau. Thay vì la rầy hay phân xử ai đúng ai sai, Thánh Phaolô mời cả cộng đoàn sống khiêm nhường, nhường nhịn nhau, bằng cách nhìn vào chính Chúa Giêsu đã tự hạ qua một bài thánh thi cổ:

“Giữa anh em với nhau, anh em hãy có cùng một tâm tình như tâm tình của Đức Kitô Giêsu: Đức Giêsu Kitô vốn dĩ là Thiên Chúa, mà không nghĩ phải nhất quyết duy trì địa vị ngang hàng với Thiên Chúa, nhưng đã hoàn toàn trút bỏ vinh quang, mặc lấy thân nô lệ, trở nên giống phàm nhân, sống như người trần thế. Người lại còn hạ mình thấp hơn nữa, vâng lời cho đến nỗi bằng lòng chịu chết, và chết trên cây thập giá. Chính vì thế, Thiên Chúa đã siêu tôn Người, và tặng ban cho Người một Danh Hiệu vượt trên muôn ngàn danh hiệu…”

Bài thánh ca về Chúa Cứu Thế tự hủy rồi được tôn vinh ấy vẫn được đọc hằng năm vào Chúa nhật Lễ Lá, mở đầu Tuần Thánh, và được hát mỗi chiều thứ Bảy trong giờ Kinh Chiều. Để hóa giải chuyện tự ái giữa hai người phụ nữ, vị Tông đồ không đặt ra nội quy nào; ngài chỉ lặng lẽ chỉ cho họ nhìn lên vị Thiên Chúa đã cúi xuống tận bụi đất thập giá vì mình.

Khi một người nô lệ trở về nhà như một người anh em

Lá thư cuối trong chùm thư viết từ nhà tù cũng là lá thư ngắn nhất Thánh Phaolô để lại: vỏn vẹn hai mươi lăm câu, in ra chưa đầy một trang giấy. Khác các thư lớn gửi cả một cộng đoàn, lá thư nhỏ này viết riêng cho một người chủ nhà, và chỉ xoay quanh số phận một người nô lệ.

Người nhận thư là ông Philêmon, một tín hữu khá giả ở Côlôxê, đã dành nhà mình làm nơi cộng đoàn họp nhau cầu nguyện. Nhà ông có một người nô lệ tên Ônêsimô. Một ngày kia, Ônêsimô bỏ nhà chủ ra đi, và rất có thể còn lấy theo tiền hay của cải của chủ, vì trong thư Phaolô xin đứng ra đền mọi thiệt hại. Luật Rôma thời ấy rất tàn khốc với nô lệ bỏ trốn: bắt lại được, chủ có toàn quyền đánh đòn, xiềng chân, lấy sắt nung đỏ đóng dấu lên trán, thậm chí đóng đinh xử tử, không ai can thiệp được. Cũng có vài học giả ngày nay cho rằng Ônêsimô không hẳn trốn luôn, mà tự tìm đến Phaolô, người bạn có uy tín của chủ mình, để nhờ ngài nói đỡ xin tha.

Dù đến với Phaolô bằng cách nào, thì trong căn phòng tù ấy, đời người nô lệ Ônêsimô đã sang trang: nghe lời giảng và cảm được tình thương của vị Tông đồ già, anh tin Chúa và chịu phép Rửa. Phaolô trìu mến gọi anh là “đứa con tinh thần mà tôi đã sinh ra trong lúc mang xiềng xích”. Trong tiếng Hy Lạp, Ônêsimô nghĩa là “hữu ích”, một cái tên người xưa hay đặt cho nô lệ. Vì thế Phaolô hóm hỉnh chơi chữ trên chính tên anh khi viết cho ông Philêmon: người nô lệ này “trước kia từng có lúc vô dụng đối với anh, nhưng giờ đây đã thực sự trở nên hữu ích cho cả anh lẫn bản thân tôi”. Trong thư gửi giáo đoàn Côlôxê viết cùng đợt, Phaolô cũng giới thiệu Ônêsimô là “người anh em trung tín và thân yêu, vốn là người đồng hương của anh em”.

Thế nhưng theo luật, Ônêsimô vẫn thuộc về ông Philêmon, và Phaolô không muốn giữ anh lại giúp mình khi người chủ chưa bằng lòng. Ngài khuyên Ônêsimô can đảm trở về gặp chủ cũ, và trao tay anh lá thư bảo lãnh này: “Tôi xin gửi anh ấy trở về lại cho anh; xin anh hãy mở lòng đón nhận anh ấy, nghĩa là đón nhận chính trái tim ruột rà của tôi vậy”.

Là vị Tông đồ từng đưa ông Philêmon về với Chúa, Phaolô có thể nhân danh Đức Kitô mà ra lệnh cho ông tha thứ. Nhưng ngài không dùng quyền, mà cúi xuống nói bằng lòng mến: “Vì lòng bác ái, tôi chỉ muốn tha thiết nài xin anh, tôi là Phaolô, một người tuổi đã già nua, và nay lại đang là tù nhân vì Đức Giêsu Kitô”. Ngài xin ông Philêmon đón Ônêsimô về nhà “không còn như một người nô lệ nữa, nhưng hơn một người nô lệ: như một người anh em thân mến”. Để đứa con tinh thần được an toàn, vị Tông đồ nghèo đang ngồi tù còn tự tay cầm bút viết giấy nhận nợ thay:

“Vậy, nếu anh thực sự coi tôi là người bạn đồng đạo với anh, thì xin anh hãy đón tiếp anh ấy giống hệt như đón tiếp chính bản thân tôi. Nếu trước đây anh ấy có làm điều gì thiệt hại cho anh, hoặc còn mắc nợ anh khoản tiền bạc nào, thì xin anh cứ việc ghi hết vào sổ nợ của tôi. Chính tôi, Phaolô, tự tay viết giấy cam kết này: tôi sẽ hoàn trả đầy đủ…”

Ônêsimô trở về nhà Philêmon, cầm theo lá thư của Phaolô
Ônêsimô trở về nhà Philêmon, cầm theo lá thư của Phaolô

Đọc hết hai mươi lăm câu thư gửi Philêmon, ta không thấy Thánh Phaolô kêu gọi nổi dậy lật đổ chế độ nô lệ của Rôma. Việc ấy vượt quá sức một nhóm tín hữu nhỏ bé thời đó. Trong giới triết gia Rôma, thỉnh thoảng cũng có tiếng nói hiếm hoi xin đối xử tử tế hơn với gia nhân, như câu của Sênêca: “Họ là nô lệ ư? Không, họ cũng là con người!” Nhưng khi Tin Mừng đặt ông chủ giàu có và người nô lệ của ông ngồi ngang hàng quanh cùng một bàn tiệc Thánh Thể, cùng bẻ chung một tấm bánh, nhìn nhau như anh em có chung một Cha trên trời, thì ngay lúc ấy, hạt giống Tin Mừng đã âm thầm làm rạn nền móng của chế độ nô lệ. Nhân loại còn mất gần hai ngàn năm nữa mới xóa hẳn vết nhơ ấy khỏi luật pháp.

Chủ và nô lệ ngồi chung một bàn bẻ bánh, gọi nhau là “anh em”
Chủ và nô lệ ngồi chung một bàn bẻ bánh, gọi nhau là “anh em”

Sử sách không kể ông Philêmon đã đón Ônêsimô ở cổng nhà ra sao ngày anh cầm lá thư ấy trở về. Nhưng sử Hội Thánh thế kỷ sau còn giữ một chi tiết đáng suy ngẫm. Khoảng năm mươi năm sau, quãng năm 107 đến 110, Thánh Ignatiô, Giám mục Antiôkhia, bị giải sang Rôma chịu tử đạo. Trên đường đi, ngài viết thư cho giáo đoàn Êphêsô và hết lời khen vị Giám mục của họ lúc ấy, một mục tử tên là Ônêsimô, “người có lòng bác ái khôn tả”. Có thể đó chỉ là trùng tên. Nhưng nhiều học giả, khởi đầu từ John Knox năm 1935, đã đưa ra một giả thuyết đầy xúc động: người nô lệ bỏ trốn được Thánh Phaolô bảo lãnh năm xưa đã được ông Philêmon trả tự do, gửi lại giúp vị Tông đồ, rồi về sau trở thành Giám mục chăn dắt giáo đoàn lớn Êphêsô!

Người tù mang trái tim tự do

Sách Công vụ Tông đồ dừng lại ở hai năm Thánh Phaolô bị quản thúc tại Rôma, không kể gì thêm. Một truyền thống cổ của Hội Thánh cho rằng sau hai năm ấy, vì bên nguyên cáo ở Giêrusalem không đưa ra được bằng chứng, Phaolô được thả một thời gian để tiếp tục đi truyền giáo. Rồi ngài bị bắt lại lần nữa và bị chém đầu tại Rôma trong cơn bách hại dưới thời Hoàng đế Nêrô. Những ngày cuối đời ấy sẽ được kể ở các chương sau.

Khép lại chùm thư viết từ nhà tù, người đọc bao thế hệ vẫn nhớ một hình ảnh: trong căn phòng thuê chật hẹp giữa một kinh thành xa lạ, một ông cụ tuổi đã cao, cổ tay vẫn xích vào tay người lính gác. Ông không biết ngày mai mình sẽ được tự do hay phải bước lên đoạn đầu đài. Thế mà với tâm hồn tự do trong Chúa, ông vẫn mỉm cười nhìn người bạn thư ký ngồi trước mặt, đọc to từng chữ gửi cho đoàn con khắp bốn phương: “Anh em hãy vui lên!”

Thế mà với tâm hồn tự do trong Chúa, ông vẫn mỉm cười nhìn người bạn thư ký ngồi trước mặt, đọc to từng chữ gửi cho đoàn con khắp bốn phương: “Anh em hãy vui lên!”

Chương 17 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Anh em hãy vui luôn trong niềm vui của Chúa! Tôi xin nhắc lại một lần nữa: anh em hãy vui lên!”

Pl 4,4
Phaolô bị bắt ở Giêrusalem, ngồi tù hai năm ở Xêdarê, rồi bị giải sang Rôma qua Manta. Nét đứt chỉ hướng đi, không phải lộ trình chính xác.

Những người trong chương

  • Phaolô · Câu thư Philípphê này mở đầu Thánh lễ Chúa nhật thứ ba Mùa Vọng, nên gọi là Chúa nhật Gaudete. Hôm ấy linh mục mặc áo lễ màu hồng.
  • Ônêsimô · Khoảng năm 107 đến 110, thánh Ignatiô khen giám mục Êphêsô tên Ônêsimô là “người có lòng bác ái khôn tả”. Có thể chỉ trùng tên, nhưng nhiều học giả nghĩ đó là người nô lệ năm xưa.

Nơi ấy hôm nay

  • Tấm bia cảnh báo Đền Thờ: một phiến đá cấm người ngoại bang vào sân trong, đào được ở Giêrusalem năm 1871, nay ở Bảo tàng Khảo cổ Istanbul. Một mảnh khác ở Bảo tàng Israel.
  • Xêdarê là khu di tích lớn bên bờ biển Israel, giữa Tel Aviv và Haifa, nơi Phaolô ngồi tù hai năm.
  • Côlôxê nay là gò cỏ gần thị trấn Honaz, phần lớn chưa được đào. Gần đó, Hierapôlis là Pamukkale, “lâu đài bông” với những bậc thang đá vôi trắng.

Muốn đọc thêm

Cv 21-28 · Ep 2,11-22 · Pl 1-4 · Plm · Cl 1,12-20 · Ignatiô, Thư gửi Êphêsô 1 · ktcgkpv.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 18

Ngọn đèn trao cho Timôthê

Trong lá thư cuối đời, vì sao Phaolô dặn Timôthê nhớ mang theo chiếc áo choàng để quên ở Trôa?

Khoảng 27 phút đọc