Tư liệu chương 175
Kiểm chứng chương 175: Từ Rerum Novarum đến trí tuệ nhân tạo
Đọc xong chương 175, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: lá thư năm 1891 thật ra nói gì, những bức thư sau đó ra đời vào lúc nào, buổi ra mắt thông điệp mới nhất diễn ra ra sao, và những ngày tháng trong chương lấy ở đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi văn kiện và mỗi lời trích trong chương được lần lại đến nơi nó được ghi.
Nguồn chính là các văn kiện của Tòa Thánh, đọc miễn phí trên vatican.va:
- các thông điệp xã hội: Rerum Novarum (1891), Quadragesimo Anno (1931), Pacem in Terris (1963), Populorum Progressio (1967), Laborem Exercens (1981), Caritas in Veritate (2009), Laudato Si’ (2015) và Fratelli Tutti (2020);
- Lời kêu gọi Rôma về Đạo đức Trí tuệ Nhân tạo (2020);
- bài nói của Đức Phanxicô tại thượng đỉnh G7 (2024);
- văn kiện Antiqua et Nova (2025);
- thông điệp Magnifica humanitas (2026).
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Chiếc áo khoác trắng
Tấm ảnh. Tháng Ba năm 2023, một tấm ảnh do chương trình Midjourney vẽ ra lan khắp mạng, cho thấy giáo hoàng trong chiếc áo phao trắng. Đức Phanxicô sinh năm 1936 nên lúc ấy ngài tám mươi sáu tuổi, đúng như chương kể.
Lời của chính ngài. Trong sứ điệp Ngày Thế giới Truyền thông năm 2024, Đức Phanxicô nói ngài đã là nạn nhân của những hình ảnh giả như thế. Sứ điệp có trên vatican.va. Chương thuật ý ngài bằng lời của người kể, không trích nguyên văn.
Người thợ năm 1891
Lá thư. Rerum Novarum đề ngày 15 tháng Năm năm 1891. Đức Lêô XIII sinh ngày 2 tháng Ba năm 1810, nên khi ký ngài tám mươi mốt tuổi. Hoàn cảnh ra đời của lá thư (cuộc đình công bến tàu Luân Đôn, vai trò của hồng y Manning) được kể ở chương 134 và tư liệu của chương ấy.
Các lời trích. Chương trích hai câu trong thư. Câu thứ nhất là “một cái ách chẳng hơn cảnh nô lệ là mấy”, nằm ở số 3. Câu thứ hai là: “Không ai được phép xúc phạm mà không bị trừng phạt đến phẩm giá con người, điều mà chính Thiên Chúa cũng đối xử với lòng tôn kính lớn lao.” Câu này ở số 40. Ý rằng của cải trên mặt đất dành cho mọi người, kèm lời thánh Tôma Aquinô, nằm ở số 22. Lời dặn các chủ đừng coi thợ như kẻ nô dịch nằm ở số 20; chương nói lại bằng lời của mình. Ai muốn đọc nguyên văn thì mở thư trên vatican.va.
Những gì tiếp theo. Các câu lạc bộ thợ thuyền ở giáo xứ, công đoàn Công giáo và hội tương trợ mọc lên khắp nơi trong những năm sau. Cuộc tranh cãi giữa người muốn Hội Thánh lên tiếng về tiền lương và người muốn Hội Thánh ở yên bên bàn thờ cũng kéo dài từ đó. Đó là cách các nhà nghiên cứu về phong trào thợ thuyền Công giáo thường kể, và chương nói lại như một tóm tắt chung, không phải một con số đếm được.
Nền Kinh Thánh. Tiếng kêu của người thợ bị quỵt công nằm trong thư của thánh Giacôbê, chương 5, câu 4 (Gc 5,4). Chương 134 và tư liệu của chương ấy nói kỹ hơn.
Hình ảnh những xưởng máy. Cảnh người thợ đứng máy mười hai, mười bốn giờ và trẻ con tám chín tuổi bên khung cửi là bức tranh chung về các thành phố công nghiệp châu Âu thuở ấy, do người kể phác lại. Các con số là cách nói ước chừng.
Một trăm năm học thuyết xã hội
Các bức thư kế tiếp.
- Nguyên tắc bổ trợ nằm trong Quadragesimo Anno, số 79. Thư ra đời năm 1931, bốn mươi năm sau Rerum Novarum, giữa cơn Đại suy thoái.
- Câu “phát triển là tên mới của hòa bình” nằm trong Populorum Progressio (1967), các số 76 đến 87.
- Ý lao động đứng trước vốn liếng nằm trong Laborem Exercens, số 12. Đức Gioan Phaolô II ký thư nhân kỷ niệm chín mươi năm lá thư của Đức Lêô XIII. Thư dự định ra vào tháng Năm, bị chậm vì vụ ám sát ngày 13 tháng Năm năm 1981, và đến ngày 14 tháng Chín mới được công bố.
- Ý về món quà được trao tặng không đòi lại nằm trong Caritas in Veritate, các số 34 đến 39. Cơn khủng hoảng tài chính làm chậm bức thư này, vốn được chờ vào khoảng năm 2007, 2008; thư ra đời tháng Bảy năm 2009.
- Bình an trên mặt đất được ký vào Thứ Năm Tuần Thánh, ngày 11 tháng Tư năm 1963, chỉ vài tháng sau cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba tháng Mười năm 1962. Đức Gioan XXIII lúc ấy đã đau nặng, và ngài qua đời ngày 3 tháng Sáu năm đó. Chuyện của ngài kể ở chương 146.
- Fratelli Tutti được ký ở Assisi ngày 3 tháng Mười năm 2020, bên mộ thánh Phanxicô thành Assisi (đoạn 287 của thư).
Chuyện ngài từng làm thợ mỏ đá. Chương nói Đức Gioan Phaolô II từng làm thợ trong một mỏ đá giữa những năm chiến tranh ở Ba Lan. Chuyện đời ngài được kể ở chương 157, nơi bạn tìm được nguồn của nó.
Những nguyên tắc chung. Năm điều chương nêu (phẩm giá con người, công ích, liên đới, ưu tiên cho người nghèo, của cải dành cho mọi người) khớp với các nguyên tắc trong Toát yếu Học thuyết Xã hội của Hội Thánh, cuốn sách tra cứu Vaticanô ban hành năm 2004.
Chị công nhân ở Thành phố Hồ Chí Minh. Chị là nhân vật mà chương 169 đã giới thiệu. Chuyện so sánh chị với người thợ năm 1891, và điều chị cần là đồng lương đủ sống, giờ làm có giới hạn, vài ngày nghỉ, là lời người kể ghép lại để nối hai thế kỷ.
Trí tuệ nhân tạo
ChatGPT. Chương trình ra mắt ngày 30 tháng Mười Một năm 2022, do công ty OpenAI làm ra.
Lời kêu gọi Rôma. Văn kiện được ký ngày 28 tháng Hai năm 2020. Các bên ký đầu tiên là Hàn lâm viện Tòa Thánh về Sự sống, Microsoft, IBM, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên Hiệp Quốc (FAO) và chính phủ Ý. Năm 2023 có đại diện Do Thái giáo và Hồi giáo đến ký. Tháng Bảy năm 2024, ở Hiroshima, các lãnh đạo tôn giáo châu Á ký. Chương gom hai lần sau vào câu “những năm sau”.
Thượng đỉnh G7 năm 2024. Ngày 14 tháng Sáu năm 2024, tại Borgo Egnazia, vùng Puglia ở miền nam nước Ý, Đức Phanxicô nói chuyện với các nhà lãnh đạo G7. Năm ấy nước Ý giữ ghế chủ tịch nhóm, và thủ tướng Giorgia Meloni mời ngài. Ngài tám mươi bảy tuổi. Câu “Không cỗ máy nào được phép quyết định lấy đi mạng sống con người” là lời ngài nói, đọc được trong toàn văn bài nói trên vatican.va.
Giọng nói giả và phim giả. Chuyện chép một giọng nói chỉ từ vài giây ghi âm, hay dựng đoạn phim ai đó nói điều họ chưa từng nói, là kỹ thuật mà người ta gọi chung là deepfake. Đó là điều đã được biết rộng rãi, chương nhắc để người đọc thấy chuyện chiếc áo phao không còn là chuyện đùa.
Antiqua et Nova. Văn kiện ban hành ngày 28 tháng Giêng năm 2025, do hai cơ quan của Vaticanô cùng soạn: Bộ Giáo lý Đức tin và Bộ Văn hóa và Giáo dục.
Magnifica humanitas
Ngày tháng. Thông điệp được ký ngày 15 tháng Năm năm 2026, đúng một trăm ba mươi lăm năm sau Rerum Novarum, và công bố ngày 25 tháng Năm năm 2026. Đức Lêô XIV tự mình ra giới thiệu thông điệp. Dự buổi ra mắt có các hồng y và nhà thần học, và một người đồng sáng lập của một công ty trí tuệ nhân tạo ở Mỹ: tư liệu Việt trước đây ghi đó là ông Christopher Olah, một trong những người sáng lập công ty Anthropic.
Nội dung. Tên thông điệp nghĩa là “Nhân loại cao quý”. Thông điệp có phần mở đầu, năm chương và phần kết, gồm 245 đoạn đánh số; cách chia này theo bài giới thiệu thông điệp trên bách khoa thư. Chương kể lại ba ý chính: chuyện tháp Babel (St 11,1–9), lời kêu gọi “giải giới” trí tuệ nhân tạo, và phẩm giá con người là thước đo của mọi tiến bộ. Chuyện ông Nơkhemia xây lại tường thành Giêrusalem, mỗi nhà lo sửa một đoạn trước cửa nhà mình, được kể trong sách Nơkhemia, chương 3. Bạn nên đọc toàn văn thông điệp trên vatican.va để nghe tiếng của chính văn kiện.
Tìm lại lời gốc
Máy bịa. Chuyện các chương trình trí tuệ nhân tạo đôi khi bịa ra sự kiện, lời trích hay cả cuốn sách là điều đã được ghi nhận rộng rãi. Đó cũng là lý do những trang kiểm chứng này tồn tại.
Alcuin ở Tours. Alcuin là học giả Charlemagne mời về triều. Lối chữ rõ ràng, gọn gàng của các tu sĩ ông, gọi là chữ thường Carolingian, về sau thành mẫu cho các chữ thường ta đang đọc. Chương 59 kể chuyện này. Con số “bốn trăm năm cẩu thả” là cách nói của người kể, chỉ khoảng thời gian rất dài.
Những dòng cuối. Các đoạn kết là suy nghĩ của người kể.
Những người trong chương
Lêô XIII, Piô XI, Gioan XXIII, Phaolô VI, Gioan Phaolô II, Bênêđictô XVI, Phanxicô và Lêô XIV là các giáo hoàng mà chương lần theo thư của họ.
Alcuin là đan sĩ và học giả ở triều đình Charlemagne.
Giorgia Meloni là thủ tướng Ý năm 2024.
Những nơi trong chương
Rôma. Puglia, miền nam nước Ý. Hiroshima. Tours, nước Pháp. Việt Nam: các khu công nghiệp quanh Thành phố Hồ Chí Minh.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc thông điệp Magnifica humanitas, rồi đặt nó bên cạnh Rerum Novarum. Hai bức thư cách nhau một trăm ba mươi lăm năm, và cùng hỏi một câu: con người có còn ở trung tâm không? Toát yếu Học thuyết Xã hội của Hội Thánh (2004) gom giáo huấn ấy vào một cuốn, có bản tiếng Việt, và đọc miễn phí trên vatican.va.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 59 (Alcuin), chương 134 (Đức Lêô XIII), chương 146 (Đức Gioan XXIII), chương 157 (Đức Gioan Phaolô II), chương 163 (Đức Bênêđictô XVI), chương 168 (Đức Phanxicô) và chương 173 (Đức Lêô XIV).