Tư liệu chương 18
Kiểm chứng chương 18: Ngọn đèn trao cho Timôthê
Chương 18 kể về hai người học trò thân nhất của Phaolô là Timôthê và Titô, và về ba lá thư mang tên họ. Đọc xong, bạn có thể tự hỏi: sao biết chuyện bà nội của Timôthê, sao sách Công vụ không hề nhắc tên Titô, và vì sao nhiều học giả ngờ rằng Phaolô không viết mấy lá thư này. Nguồn chính là sách Công vụ Tông đồ, các thư Phaolô viết cho những cộng đoàn khác (nơi ông nhắc đến hai người), và ba lá thư người ta gọi là “các thư mục vụ”: thư thứ nhất và thư thứ hai gửi Timôthê, thư gửi Titô. Những trang này chỉ cho bạn từng chỗ, nói rõ chỗ nào chương hình dung thêm, và kể cuộc bàn luận lâu đời về việc ai đã viết ba lá thư ấy.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “2 Tm 1,5” là thư thứ hai gửi Timôthê, chương 1, câu 5. Tt là thư gửi Titô, Cv là sách Công vụ Tông đồ.
Bà nội Lôít và mẹ Êunikê
Tên hai bà nằm ở 2 Tm 1,5, nơi Phaolô nhắc lòng tin không giả dối đã có nơi bà nội Lôít và mẹ Êunikê và, ông tin chắc, nơi Timôthê. Đây là chỗ duy nhất trong Kinh Thánh nhắc tên hai người phụ nữ này.
Sách Công vụ cho biết Timôthê là con của một bà mẹ Do Thái đã theo đạo và một người cha Hy Lạp (Cv 16,1). Vậy Êunikê là người Do Thái đã tin vào Đức Giêsu. Chương nói người cha không cùng đức tin với vợ. Kinh Thánh không nói thẳng như vậy. Sách chỉ nói ông là người Hy Lạp, và việc Timôthê chưa được cắt bì (Cv 16,3) cho thấy người cha không theo lối sống Do Thái.
Cảnh tối tối bên ngọn đèn dầu nhỏ, bà và mẹ mở những cuộn Kinh Thánh ra đọc cho cậu nghe, là người kể hình dung. Điều Kinh Thánh nói là Timôthê biết Sách Thánh từ thuở ấu thơ (2 Tm 3,15), đúng như lời chương trích. Với hai bà, “Kinh Thánh” là các sách mà Kitô hữu ngày nay gọi là Cựu Ước, vì Tân Ước chưa có. Một gia đình bình thường thời ấy khó có đủ tiền mua những cuộn sách chép tay, nên rất có thể cậu bé nghe Kinh Thánh ở hội đường nhiều hơn ở nhà. Chương giữ hình ảnh ấm áp ấy để nói một điều có thật: Timôthê học đức tin từ bà và mẹ. Tên Timôthê là tên Hy Lạp nghĩa là “người tôn kính Thiên Chúa”.
Đoạn nói nhiều người Việt mình cũng lớn lên như thế, học làm dấu thánh giá và đọc kinh tối từ bà nội, bà ngoại hay mẹ, là lời của người kể dành cho người đọc Việt. Nó không thuộc phần sử liệu.
Lýtra và cuộc ném đá
Chuyện Phaolô chữa người chưa từng đi được ở Lýtra, đám đông kêu bằng tiếng Lycaonia rằng các thần đã xuống với họ trong hình người, rồi người Do Thái từ Antiôkhia và Icôniô kéo đến, ném đá ông và lôi ông ra khỏi thành vì tưởng ông đã chết, nằm ở Cv 14,8-11 và 14,19-20. Các môn đệ quây quanh ông, ông đứng dậy đi vào thành, và hôm sau cùng Barnaba đi Đécbê (Cv 14,20). Chương 13 đã kể.
Chương viết rất có thể Timôthê đã chứng kiến. Kinh Thánh không nói Timôthê có mặt, nhưng có một câu gợi ý: Phaolô nhắc Timôthê rằng cậu đã theo sát mọi điều ông chịu ở Antiôkhia, Icôniô và Lýtra (2 Tm 3,10-11). Vì thế “rất có thể” là đúng mức, và không hơn thế.
Lần trở lại Lýtra và việc Phaolô muốn đem Timôthê theo ở Cv 16,1-3. Từ lần đầu đến lần sau cách nhau khoảng ba bốn năm, như chương nói.
Người con nhút nhát
Những nét về con người Timôthê mà chương tả đều có trong thư:
- Còn trẻ: đừng để ai coi thường con vì còn trẻ (1 Tm 4,12).
- Rụt rè: Thiên Chúa đã chẳng ban cho chúng ta một thần khí làm cho ta khiếp nhược (2 Tm 1,7). Phaolô cũng dặn người Côrintô liệu sao cho anh ấy ở với họ mà không phải sợ hãi (1 Cr 16,10).
- Hay đau yếu, dạ dày yếu: 1 Tm 5,23, nơi ông khuyên anh đừng chỉ uống nước lã mà nên dùng chút rượu.
Các cộng đoàn mà Phaolô sai Timôthê đến: Thêxalônica (1 Tx 3,2), Côrintô (1 Cr 4,17; 16,10), Philípphê (Pl 2,19-23). Lời ông nói với người Philípphê rằng ông không có ai khác cùng một tâm tình như anh ấy để thật lòng lo cho họ, và như con với cha anh ấy đã cùng ông phục vụ Tin Mừng, ở Pl 2,20 và 2,22.
Có một cách đơn giản để thấy Phaolô tin Timôthê đến đâu. Tên Timôthê đứng cùng tên Phaolô ở đầu sáu lá thư: thư thứ hai gửi Côrintô, thư Philípphê, thư Côlôxê, hai thư Thêxalônica và thư Philêmon. Không cộng sự nào khác được như vậy.
Chuyện cắt bì Timôthê
Việc Phaolô cho Timôthê chịu cắt bì vì những người Do Thái trong vùng ai cũng biết cha anh là người Hy Lạp: Cv 16,3. Cắt bì là dấu chỉ giao ước Thiên Chúa lập với Ápraham mà mọi bé trai Do Thái đều mang (St 17,10-12).
Chương nói theo lệ Do Thái, mẹ là người Do Thái thì anh được kể là người Do Thái. Quy tắc tính dòng theo người mẹ được chép rõ trong sách luật Do Thái Mishnah, soạn khoảng năm 200. Các nhà nghiên cứu còn bàn quy tắc ấy đã có từ thời Phaolô hay chưa. Dù vậy, một người có mẹ Do Thái mà chưa cắt bì chắc chắn sẽ gây khó chịu ở các hội đường, và đó là điều sách Công vụ muốn nói.
Bạn có thể thấy lạ, vì chính Phaolô viết trong thư Galát rằng nếu anh em chịu phép cắt bì thì Đức Kitô chẳng ích gì cho anh em (Gl 5,2). Một số nhà nghiên cứu vì thế nghi ngờ chuyện trong sách Công vụ. Những người khác chỉ ra rằng Phaolô vẫn sống theo lối “với người Do Thái, tôi đã trở nên như người Do Thái” (1 Cr 9,20), và điều ông chống trong thư Galát là bắt dân ngoại cắt bì như điều kiện để được cứu. Chương theo cách hiểu thứ hai, và dùng đó để giải thích sự khác nhau giữa Timôthê với Titô.
Titô
Một điều có thể làm bạn ngạc nhiên: sách Công vụ không nhắc đến Titô lần nào. Gần như mọi điều ta biết về ông đến từ thư của Phaolô. Phaolô gọi ông là người con đích thực của mình trong cùng một đức tin (Tt 1,4). Chương nói ông không rụt rè như Timôthê và được sai vào những nơi đang cháy. Đó là cách người kể tóm gọn hai tính cách, dựa trên việc ông được giao những việc khó ở Côrintô và Crêta như phần dưới cho thấy.
Chuyến lên Giêrusalem và việc ngay cả Titô, người Hy Lạp đi với ông, cũng không bị ép phải cắt bì: Gl 2,1-5. Chương đặt chuyến đi vào năm 49, lúc các tông đồ họp bàn. Đó là cách hiểu của phần đông các nhà nghiên cứu, coi chuyến đi ở Gl 2 chính là cuộc họp kể ở Cv 15. Một số người lại nghĩ đó là chuyến Phaolô mang tiền cứu đói lên Giêrusalem trước đó (Cv 11,30). Chương 13 đã kể cuộc họp này.
Titô và chuyện Côrintô
- Lá thư viết với nhiều nước mắt: 2 Cr 2,4. Lá thư ấy không còn giữ lại như một thư riêng, dù có người nghĩ một phần của nó nằm trong 2 Cr 10 đến 13.
- Phaolô đến Trôa, có cánh cửa mở cho Tin Mừng nhưng lòng không yên vì chưa gặp Titô, nên đi sang Máccêđônia: 2 Cr 2,12-13.
- Ở Máccêđônia ông kiệt sức, bên ngoài thì xung đột, bên trong thì lo sợ. Rồi Titô đến với tin vui từ Côrintô: 2 Cr 7,5-7. Lời “Thiên Chúa, Đấng an ủi những kẻ khiêm tốn, đã an ủi chúng tôi nhờ anh Titô đến” là cách chương nói lại 2 Cr 7,6.
Chương nói Phaolô sai Titô mang lá thư nước mắt đến Côrintô, và có lẽ chính Titô đã mang thư đi. Thư không nói rõ Titô là người cầm thư. Điều chắc chắn là Titô đã đến Côrintô trong thời gian đó và mang tin về (2 Cr 7,13-15). Việc ông cầm thư là cách hiểu phổ biến, không phải điều được ghi.
Cuộc quyên góp
Lời hứa với các tông đồ là nhớ đến người nghèo: Gl 2,10. Phần việc của Titô trong cuộc quyên góp: 2 Cr 8,6.16-17. Lời “Còn anh Titô, anh ấy là bạn đồng hành và cộng sự của tôi đối với anh em” là cách chương nói lại 2 Cr 8,23. Chuyện làm tiền bạc minh bạch: Phaolô nói ông cẩn thận để không ai chê trách ông về món tiền lớn này (2 Cr 8,20), và nhắc rằng Titô chưa hề lợi dụng ai (2 Cr 12,18).
Titô ở Crêta
Lời dặn “Tôi để anh lại đảo Crêta là để anh sắp đặt cho ngay ngắn những gì còn thiếu, và để anh chỉ định các kỳ mục trong mỗi thành” là Tt 1,5.
Câu nói về dân Crêta là Tt 1,12. Lá thư gọi người nói câu ấy là một ngôn sứ của chính họ. Clêmentê thành Alêxanđria, khoảng năm 200, cho biết đó là Êpimênidê, một nhà thơ người Crêta sống vào khoảng thế kỷ VI trước Công nguyên. Vế đầu của câu, rằng người Crêta bao giờ cũng nói dối, cũng thấy trong một bài thơ của Callimachus, nhà thơ Hy Lạp thế kỷ III trước Công nguyên. Về sau câu này còn nổi tiếng trong môn logic, vì một người Crêta nói người Crêta bao giờ cũng nói dối thì câu ấy đúng hay sai?
Chuyện Titô là giám mục đầu tiên của Crêta được sử gia Êusêbiô ghi lại đầu thế kỷ IV (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 4). Người Crêta đến nay vẫn tôn kính ông. Ở Gortyn, thủ phủ Crêta thời Rôma, còn tàn tích một nhà thờ thánh Titô từ thế kỷ VI. Ở Heraklion, thành phố lớn nhất đảo ngày nay, nhà thờ thánh Titô giữ sọ ngài trong một hòm thánh tích bằng bạc. Thánh tích bị đem sang Vênêxia năm 1669 khi người Ốttôman chiếm thành, và về lại ngày 15 tháng Năm năm 1966.
Ba lá thư và câu hỏi ai viết
Cái tên “các thư mục vụ” được dùng từ thế kỷ XVIII, vì ba lá thư nói nhiều về việc chăm sóc cộng đoàn hơn là bàn thần học.
Chương nói từ thế kỷ XIX nhiều học giả nhận ra chữ nghĩa và văn phong ba lá thư khác các thư không ai bàn cãi của Phaolô. Đúng vậy. Năm 1807, nhà thần học người Đức Friedrich Schleiermacher nghi ngờ Phaolô không viết thư thứ nhất gửi Timôthê, rồi chẳng bao lâu người khác mở rộng nỗi ngờ ra cả ba thư. Những lý do họ đưa ra:
- Có rất nhiều chữ không gặp ở đâu khác trong các thư của Phaolô.
- Các chức vụ trong cộng đoàn có vẻ đã có hình dạng rõ hơn.
- Những chặng đường của Phaolô nhắc trong thư khó xếp vào những gì sách Công vụ kể.
Những người cho rằng chính Phaolô viết thì trả lời: một người già đi, viết cho bạn thân về việc tổ chức cộng đoàn, lại nhờ một thư ký khác, thì văn phong đổi là chuyện thường. Họ cho rằng ông đã được thả khỏi cảnh quản thúc ở Rôma và lại đi đó đi đây, nhờ vậy mà hiểu được các chuyến đến Crêta và Máccêđônia (xem phần “Những năm cuối của Phaolô” trong tư liệu chương 17).
Ngày nay phần đông các nhà nghiên cứu nghiêng về ý kiến ba thư do môn đệ viết sau khi Phaolô mất, nhưng vẫn có những học giả có uy tín giữ ý kiến ngược lại. Chương trình bày cả hai và nói câu hỏi chưa ngã ngũ, đúng như vậy.
“Hãy gìn giữ kho tàng”
Lời “Timôthê ơi, hãy giữ gìn những gì đã được giao phó cho con” là cách chương nói lại 1 Tm 6,20. Chữ Hy Lạp ở đó là parathēkē, nghĩa là một vật ký thác, thứ người bạn để lại nhờ giữ và người giữ phải trao trả nguyên vẹn. Thư thứ hai dùng lại chữ này (2 Tm 1,12.14). Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo nói đến “kho tàng đức tin” mà các tông đồ đã ủy thác cho toàn thể Hội Thánh (số 84).
Câu về chuỗi người tay nối tay, những điều con đã nghe cha giảng trước mặt nhiều chứng nhân thì hãy truyền lại cho những người đáng tin cậy để họ dạy người khác nữa, là 2 Tm 2,2.
Chương nói Công đồng Vaticanô II năm 1965 cũng tả đúng chuỗi ấy: để giữ cho Tin Mừng luôn nguyên vẹn và sống động trong Hội Thánh, các tông đồ để lại các giám mục làm người kế vị, trao lại cho các ngài chính quyền giảng dạy của mình. Đó là hiến chế Dei Verbum (Lời Chúa), số 7.
Người coi sóc và phó tế
Tiêu chuẩn chọn người coi sóc (episkopos) ở 1 Tm 3,1-7, và phó tế (diakonos) ở 1 Tm 3,8-13. Danh sách không rượu chè, không hung bạo, không ham lợi lộc mà hiền hòa ở 1 Tm 3,3. Lời “Vì nếu ai không biết cai quản nhà mình, thì làm sao chăm sóc được Hội Thánh của Thiên Chúa?” ở 1 Tm 3,5. Thư Titô có một danh sách tương tự: Tt 1,5-9.
Chương nói lúc ấy các chức vụ còn đang thành hình. Bạn có thể tự thấy: trong thư Titô, Phaolô bảo ông chỉ định các kỳ mục trong mỗi thành (Tt 1,5), rồi hai câu sau lại gọi cũng những người ấy là người coi sóc (Tt 1,7). Chữ nghĩa còn chồng lên nhau. “Kỳ mục” là presbyteros trong tiếng Hy Lạp, chữ mà tiếng Anh dùng để chỉ “linh mục”. Đến thời Ignatiô, khoảng năm 110, ở nhiều nơi mỗi cộng đoàn đã có một giám mục đứng đầu, có các linh mục và phó tế giúp (chương 25). Chương nói mãi đầu thế kỷ II mới thấy một giám mục đứng đầu Hội Thánh mỗi thành, là cách nhìn chung của các nhà nghiên cứu.
Chương dùng lời “chỉ có một đời vợ” (1 Tm 3,2) khớp với bản Kinh Thánh Việt. Nguyên văn Hy Lạp có thể hiểu nhiều cách, và người xưa đã hiểu khác nhau: không đa thê, không tái hôn sau khi vợ chết, hay chung thủy với vợ. Ngày nay Hội Thánh Công giáo truyền chức phó tế vĩnh viễn cho người có gia đình, và truyền chức linh mục cho họ trong các Giáo Hội Công giáo Đông phương.
Đoạn nói người đi lễ ở quê vẫn nhìn ông trùm, ông biện, các anh trong ban hành giáo bằng con mắt ấy là lời của người kể.
Bà góa và đồng tiền
Lo cho những bà thật sự là góa: 1 Tm 5,3. Cả đoạn dài về các bà góa: 1 Tm 5,3-16. Con cháu phải lo cho người già của mình trước: 1 Tm 5,4. Câu nặng lời rằng ai không lo cho người thân, nhất là người trong gia đình, thì đã chối bỏ đức tin và còn tệ hơn người không tin: 1 Tm 5,8.
Chuyện các bà góa rơi vào cảnh khó khăn trong thế giới cổ được nói nhiều lần trong cả Cựu Ước lẫn Tân Ước (Xh 22,22; Cv 6,1). Ở Hy Lạp và Rôma, góa phụ không được thừa kế như con trai, và của cải thường nằm trong tay đàn ông trong họ. Cuộc cãi vã đầu tiên trong Hội Thánh Giêrusalem là chuyện các bà góa nói tiếng Hy Lạp bị bỏ sót khi phát lương thực hằng ngày, và các tông đồ chọn bảy người lo việc bàn ăn (Cv 6,1-6). Hội Thánh trong các thư mục vụ giữ một danh sách các bà, và người phụ nữ chưa đủ sáu mươi tuổi thì chưa được ghi tên (1 Tm 5,9). Việc chăm sóc không teo lại khi Hội Thánh lớn lên: khoảng năm 251, Cornêliô, giám mục Rôma, viết rằng Hội Thánh của ông nuôi hơn một ngàn năm trăm bà góa và người hoạn nạn. Ta biết lá thư ấy qua Êusêbiô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 6, chương 43).
Câu “lòng ham muốn tiền bạc là cội rễ sinh ra mọi điều ác” là 1 Tm 6,10. Chương để ý cách viết: câu này lên án lòng ham muốn tiền, không lên án tiền, và nói “một cội rễ” chứ không nói “cội rễ duy nhất”. Câu này giống những câu tục ngữ của các triết gia Hy Lạp thời ấy, nên có lẽ người viết dùng một câu mà ai nghe cũng biết. Lời dặn người giàu ở 1 Tm 6,17-19.
Trước mùa đông
Chương đặt thư thứ hai gửi Timôthê vào khoảng năm 67. Năm này đến từ Êusêbiô, người xếp cái chết của Phaolô vào những năm cuối đời Nêrô. Các tác giả khác đặt sớm hơn, vào năm 64 hay 65, nên chương dùng chữ “khoảng”.
Về ngục Mamertinô, chương nói rõ đây là truyền thống không có tài liệu thời ấy xác nhận. Bạn nên biết thêm: hầm ngục này có thật. Người Rôma gọi nó là Tullianum, và sử gia Sallustiô tả nó từ thế kỷ I trước Công nguyên như một căn hầm chìm sâu dưới đất. Còn những truyện đặt Phêrô và Phaolô vào trong ấy thì được viết sau thế kỷ IV. Ngày nay hầm ngục nằm dưới nhà thờ San Giuseppe dei Falegnami, cạnh Quảng trường Rôma, và du khách xuống xem được.
Những lời chương lấy từ chương cuối của thư thứ hai gửi Timôthê:
- Đêma đã bỏ ông vì yêu đời này, Cresxen đi Galát, Titô đi Đalmatia, chỉ có Luca ở với ông: 2 Tm 4,10-11. Titô, người luôn được sai vào chỗ khó, cũng ở bên kia biển Ađria.
- Trôphimô ốm, ông để anh lại Milêtô: 2 Tm 4,20.
- “Con hãy cố gắng đến với cha sớm”: 2 Tm 4,9.
- “Con hãy cố gắng đến trước mùa đông”: 2 Tm 4,21.
- Chiếc áo choàng bỏ lại ở nhà ông Carpô tại Trôa, những cuốn sách, nhất là những cuốn bằng da: 2 Tm 4,13.
- “Con hãy đón Máccô và đem anh ấy theo, vì anh ấy giúp ích cho cha trong việc phục vụ”: 2 Tm 4,11.
- Cuộc chiến đẹp, chặng đường chạy hết, niềm tin giữ vững, và vòng hoa dành cho người công chính: 2 Tm 4,6-8. Phaolô mượn tiếng của đấu trường. Cứ ba năm một lần, người Công giáo nghe những lời này trong Thánh lễ, làm bài đọc hai Chúa nhật XXX Mùa Thường niên.
Một người bạn không chạy trốn: Ônêsiphôrô đã tìm Phaolô khắp Rôma cho đến khi gặp, và không hổ thẹn vì xiềng xích của ông (2 Tm 1,16-17). Phaolô đã một lần đứng trước tòa mà không ai đứng cùng, nhưng Chúa đã đứng bên ông và ban sức mạnh (2 Tm 4,16-17). Vài người bạn ở Rôma vẫn gửi lời chào, trong đó có một người tên Linô (2 Tm 4,21). Irênê, viết khoảng năm 180, tin đó là Linô, người về sau làm giám mục Rôma kế Phêrô. Đó là truyền thống xưa, chưa phải điều chắc chắn.
Chương nói mùa đông thì biển đóng cửa, tàu không chạy. Vegêtiô, tác giả Rôma thế kỷ IV, nói từ giữa tháng Mười Một đến đầu tháng Ba người ta coi biển là đóng với tàu bè. Phaolô biết rõ nguy hiểm: nhiều năm trước, một con tàu chở ông làm tù nhân đã nhổ neo muộn trong mùa, sau Ngày Chay mùa thu, và bị đắm trên đường đi Rôma (Cv 27,9-44, chương 17 đã kể).
Về Máccô: ông bỏ đoàn ở Cv 13,13, và Phaolô với Barnaba chia tay vì ông ở Cv 15,37-40. Trước thư gửi Timôthê, tên Máccô đã xuất hiện lại bên cạnh Phaolô trong các thư từ nhà tù (Cl 4,10; Plm 24). Như vậy sự hòa giải đã có từ trước, và thư thứ hai gửi Timôthê chỉ cho thấy tình bạn ấy còn nguyên đến cuối đời.
Nếu thư thứ hai gửi Timôthê do môn đệ viết, như nhiều người nghĩ, thì những chi tiết như chiếc áo choàng và mấy cuộn sách có thể là kỷ niệm được giữ lại, cũng có thể là cách người viết dựng lại khung cảnh. Dù vậy, chính những chi tiết đời thường ấy là một lý do khiến một số nhà nghiên cứu tin rằng ít nhất vài đoạn của thư đến từ chính Phaolô.
Số phận của Timôthê và Titô
Thư gửi tín hữu Híp-ri có đúng một câu về Timôthê: anh đã được trả tự do (Dt 13,23). Thư không cho biết anh bị bắt ở đâu và khi nào. Chương hiểu rằng câu ấy gợi chuyện anh về sau cũng ngồi tù vì đức tin. Đó là cách hiểu của người kể.
Êusêbiô ghi Timôthê là giám mục đầu tiên của Êphêsô và Titô là giám mục Crêta (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 4). Một truyện kể muộn hơn nói Timôthê bị giết ở Êphêsô vì phản đối một lễ hội ngoại giáo, nhưng truyện này kém đáng tin hơn. Hội Thánh nhớ hai người bạn cùng một ngày, 26 tháng Giêng, ngay sau lễ Thánh Phaolô trở lại.
Những người trong chương
Lôít và Êunikê, bà nội và mẹ của Timôthê.
Timôthê, người Lýtra, cộng sự thân nhất của Phaolô.
Titô, người Hy Lạp, cộng sự của Phaolô, về sau ở Crêta.
Đêma, từng là bạn đồng hành của Phaolô (Cl 4,14; Plm 24), về sau bỏ đi.
Luca, người viết Tin Mừng thứ ba và sách Công vụ.
Trôphimô, người Êphêsô.
Carpô, người ở Trôa giữ đồ cho Phaolô, chỉ được nhắc một lần.
Ônêsiphôrô, người bạn đã tìm Phaolô khắp Rôma (2 Tm 1,16-17).
Máccô, người viết Tin Mừng thứ hai.
Êpimênidê, nhà thơ Crêta thời xưa, người được cho là tác giả câu nói về dân Crêta.
Êusêbiô thành Xêdarê, giám mục, sử gia Hội Thánh đầu thế kỷ IV.
Những nơi trong chương
Lýtra, nay là một gò đất gần làng Hatunsaray, tỉnh Konya, Thổ Nhĩ Kỳ. Êphêsô, gần thị trấn Selçuk, Thổ Nhĩ Kỳ, một trong những khu di tích Rôma lớn nhất còn lại. Crêta, hòn đảo lớn nhất của Hy Lạp. Trôa và Milêtô, hai thành cảng trên bờ biển Êgiê. Ngục Mamertinô, dưới chân đồi Capitôlinô ở Rôma.
Đọc thêm
Thư thứ hai gửi Timôthê chỉ có bốn chương, đọc chừng mười lăm phút, và chương 4 là đoạn cảm động nhất. Thư gửi Titô còn ngắn hơn. Muốn thấy Timôthê qua mắt Phaolô, bạn hãy đọc Pl 2,19-24. Tất cả có trên trang ktcgkpv.org.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 13 (Máccô bỏ đoàn và cuộc họp ở Giêrusalem), chương 14 (Timôthê lần đầu xuất hiện), chương 15 (Côrintô), chương 17 (những lá thư từ nhà tù), chương 19 (những ngày cuối ở Rôma) và chương 25 (Ignatiô và tổ chức cộng đoàn).