Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 50–67 · Lýtra, Êphêsô, Crêta, Rôma

Chương 18

Ngọn đèn trao cho Timôthê

Khoảng năm 50–67 · Lýtra, Êphêsô, Crêta, Rôma

Giáo hoàng PhêrôHoàng đế Claudiô, Nêrô

Tại thị trấn Lýtra nhỏ bé nằm trên vùng đồi miền Tiểu Á, có một cậu bé lớn lên trong vòng tay tần tảo của hai người phụ nữ: bà ngoại tên là Lôít và người mẹ tên là Êunikê.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 50–67 (các thư mục vụ có thể được soạn muộn hơn)

  1. Lýtra
  2. Côrintô
  3. Êphêsô
  4. đảo Crêta
  5. Rôma
Timôthê quê ở Lýtra rồi coi sóc Êphêsô. Titô ở lại Crêta. Phaolô viết thư cuối từ nhà tù ở Rôma.
Bắt đầu đọc

Chương 18

Khoảng năm 50–67 · Lýtra, Êphêsô, Crêta, Rôma

Tại thị trấn Lýtra nhỏ bé nằm trên vùng đồi miền Tiểu Á, có một cậu bé lớn lên trong vòng tay tần tảo của hai người phụ nữ: bà ngoại tên là Lôít và người mẹ tên là Êunikê. Cha cậu là một người Hy Lạp ngoại giáo, và không có dấu hiệu nào cho thấy ông cùng niềm tin với vợ. Còn bà Êunikê là một phụ nữ Do Thái đạo đức, đã sớm tin vào Chúa Giêsu.

Mỗi buổi tối, bên ánh đèn dầu leo lét, hẳn bà và mẹ đã kiên nhẫn mở những cuộn Sách Thánh ra đọc và giảng cho đứa nhỏ nghe. Lúc ấy Tân Ước chưa ra đời, nên “Sách Thánh” mà bà cháu đọc chính là Cựu Ước ngày nay. Nhờ những buổi tối êm đềm ấy mà nhiều năm sau, Thánh Phaolô xúc động nhắc lại với người môn đệ: “Từ thuở ấu thơ, con đã được học biết Sách Thánh”.

Ngẫm lại, biết bao người Công giáo Việt Nam cũng đã lớn lên như thế. Trong nhiều mái nhà, người cha đi làm ăn xa, có khi khô khan chẳng mấy giữ đạo; chính bà nội, bà ngoại hay người mẹ hiền đã cầm tay đứa trẻ dạy làm dấu Thánh Giá, giữ nó ngồi đọc kinh tối bên bàn thờ, và dắt nó đi lễ mỗi sớm mai. Biết bao tâm hồn đã học cầu nguyện qua giọng đọc kinh trầm ấm của bà, của mẹ từ thuở chưa biết mặt chữ.

Cậu bé lớn lên bên ngọn đèn dầu ở Lýtra năm ấy tên là Timôthê, tiếng Hy Lạp nghĩa là “người tôn kính Thiên Chúa”. Nhiều năm sau, khi đã già và biết mình sắp bước lên đoạn đầu đài, Thánh Phaolô viết cho cậu đầy trìu mến: “Cha nhớ đến lòng tin chân thật không chút giả dối nơi con, lòng tin xưa kia vốn ở nơi bà ngoại Lôít và nơi mẹ Êunikê của con, và cha tin chắc rằng nay cũng đang sống động nơi chính con nữa.”

Người môn đệ trẻ rụt rè nhưng trung tín

Thánh Phaolô đến Lýtra lần đầu trong hành trình truyền giáo thứ nhất. Ở đó, ngài chữa lành một người liệt chân từ lúc lọt lòng mẹ, khiến dân bản xứ kinh ngạc reo lên bằng tiếng Lycaonia rằng thần linh đã mặc hình người mà xuống trần. Thế nhưng chỉ ít ngày sau, những người Do Thái thù địch từ Antiôkhia và Icôniô kéo tới xúi dân chúng trở mặt: “Họ xúm lại ném đá ông Phaolô, rồi nắm chân lôi xác ông vứt ra bên ngoài cổng thành vì đinh ninh rằng ông đã tắt thở”. Nhưng khi các môn đệ vừa chạy ra vây quanh, vị Tông đồ tỉnh lại, phủi bụi đứng dậy đi ngược vào thành, rồi sáng hôm sau lại cùng ông Barnaba lên đường sang Đécbê.

Rất có thể hôm ấy cậu thiếu niên Timôthê cũng đứng trong đám môn đệ, tận mắt thấy người cha tinh thần của mình bước ra từ đống đá đẫm máu. Nhiều năm sau, Thánh Phaolô nhắc rằng Timôthê biết rõ những cuộc bắt bớ ngài từng chịu ở Antiôkhia, Icôniô và Lýtra.

Ở Lýtra, Phaolô bị ném đá rồi đứng dậy; cậu Timôthê có lẽ đã chứng kiến
Ở Lýtra, Phaolô bị ném đá rồi đứng dậy; cậu Timôthê có lẽ đã chứng kiến

Ba, bốn năm trôi qua. Trong chuyến truyền giáo thứ hai, Phaolô quay trở lại thăm vùng Lýtra. Lúc này Timôthê đã là một thanh niên đạo đức, được anh em tín hữu ở Lýtra lẫn Icôniô hết lời khen. Thánh Phaolô liền chọn anh đi theo mình.

Timôthê chẳng có dáng dấp gì của một người dạn dày sương gió. Anh còn rất trẻ, tính nhút nhát rụt rè, lại hay đau ốm và mắc bệnh dạ dày. Có lần cử Timôthê đến giáo đoàn Côrintô vốn nổi tiếng phức tạp, Phaolô phải viết thư dặn trước giáo dân ở đó: “Nếu anh Timôthê có đến nơi, anh em hãy lưu tâm cư xử thế nào để anh ấy được yên tâm ở giữa anh em mà không phải e sợ điều gì”. Rồi trong thư riêng gửi Timôthê, vị Tông đồ lại dặn dò như người cha lo cho đứa con yếu: “Từ nay con đừng chỉ uống nước lã không thôi nữa, nhưng hãy dùng thêm một chút rượu nho vì chứng đau dạ dày và vì những cơn đau yếu thường xuyên của con”. Phaolô không bao giờ chê người học trò yếu đuối rụt rè; ngài chỉ nhẹ nhàng khích lệ: “Vì Thiên Chúa đã chẳng ban cho chúng ta một thần khí làm cho ta trở nên nhút nhát, nhưng là Thần Khí đem lại sức mạnh can đảm, tình yêu thương và sự tự chủ”.

Ấy vậy mà trong tất cả những người cộng sự của Thánh Phaolô, chàng thanh niên nhút nhát ấy lại là người ngài tin cậy nhất. Giáo đoàn nào gặp sóng gió mà ngài bị cầm chân không đến được, Phaolô lại cử Timôthê đi thay. Timôthê đã lặn lội đến củng cố giáo đoàn Thêxalônica giữa lúc họ bị bách hại, đến Côrintô khi họ chia bè kết phái, và vượt đường xa đến thăm Philípphê. Tên Timôthê đứng cạnh tên Thánh Phaolô ở lời mở đầu của sáu bức thư trong Tân Ước, nhiều hơn bất kỳ người cộng sự nào.

Người con nhút nhát mà Phaolô tin nhất
Người con nhút nhát mà Phaolô tin nhất

Ngồi tù ở Rôma, Phaolô viết về người học trò ấy cho giáo dân Philípphê với tất cả niềm tự hào: “Tôi chẳng còn ai khác có cùng một tâm huyết như anh ấy để thật lòng lo lắng cho công việc của anh em… Anh em biết rõ anh ấy đã được thử thách ra sao: chẳng khác nào con thảo đối với cha hiền, anh ấy đã cùng với tôi hết lòng phục vụ Tin Mừng”.

Khi mới nhận Timôthê làm cộng sự, Thánh Phaolô có một quyết định mục vụ đáng chú ý. Bà Êunikê là người Do Thái, mà theo luật tục Do Thái, sau này được ghi trong bộ Mishnah vào khoảng năm 200, con của mẹ Do Thái là người Do Thái. Nhưng vì cha là người Hy Lạp không theo đạo, nên Timôthê chưa chịu cắt bì. Một thanh niên mang dòng máu Do Thái mà không mang dấu giao ước của tổ phụ Ápraham thì bước vào hội đường nào cũng sẽ gây vấp phạm và bị khước từ ngay.

Vì thế, sách Công vụ Tông đồ ghi: trước khi lên đường, Phaolô “đã đưa anh đi chịu phép cắt bì vì nể những người Do Thái sống ở các vùng ấy, bởi ai nấy đều biết rõ cha anh là người Hy Lạp”.

Lạ thay, cũng chính Thánh Phaolô ấy lại nhất quyết không cho ai ép một môn đệ khác của mình là ông Titô chịu cắt bì. Thoạt nhìn tưởng mâu thuẫn, nhưng trong lòng người mục tử thì hai việc ấy là một. Timôthê có mẹ là người Do Thái, nên cắt bì là cách mềm dẻo để gỡ rào cản, giúp anh vào được các hội đường mà rao giảng. Còn Titô là người Hy Lạp hẳn hoi, nên không chịu cắt bì là giữ lấy điều cốt lõi: con người được cứu độ nhờ tin vào Đức Kitô.

Titô, người cộng sự được sai vào những điểm nóng

Khác với Timôthê, ông Titô là người Hy Lạp, không mang giọt máu Do Thái nào. Điều thú vị là sách Công vụ Tông đồ không nhắc tên ông lấy một lần; mọi điều ta biết về con người sắc sảo này đều nhờ thư của Thánh Phaolô. Nếu Timôthê là người con hiền lành, nhạy cảm, thì Titô là người bản lĩnh, hay được Phaolô sai vào những “điểm nóng”. Phaolô trìu mến gọi ông là “người con đích thực của tôi trong cùng một đức tin chung”.

Năm 49, khi lên Giêrusalem dự Công đồng Tông đồ để xem dân ngoại theo đạo có phải chịu cắt bì hay không, Phaolô cố ý dẫn Titô đi cùng. Hôm ấy, một số tín hữu bảo thủ lớn tiếng đòi cắt bì cho Titô; nhưng lần này Phaolô không lùi một tấc. Về sau ngài kể lại trong thư Galát: “Ngay cả anh Titô, người cùng đi với tôi, vốn là người Hy Lạp mà cũng không hề bị bắt buộc phải chịu phép cắt bì”. Titô đứng đó, bằng xương bằng thịt giữa Hội Thánh Giêrusalem, là bằng chứng sống: một người dân ngoại được cứu độ nhờ tin vào Đức Kitô mà không phải gánh thêm luật lệ Do Thái.

Bản lĩnh của Titô càng rõ trong cơn khủng hoảng ở Côrintô, giáo đoàn từng làm Thánh Phaolô nhỏ biết bao nước mắt. Khi mọi chuyện căng thẳng nhất, Phaolô viết cho họ một lá thư nghiêm khắc “trong nước mắt”, và người được ngài chọn mặt gửi vàng cầm lá thư gai góc ấy đến Côrintô là Titô.

Titô đi rồi, vị Tông đồ ở lại cứ thấp thỏm như lửa đốt, không biết đoàn con ở Côrintô sẽ đón lời sửa dạy ấy ra sao. Phaolô đi lên phía bắc, dừng ở cảng Trôa bên biển Êgiê. Ở Trôa lúc ấy cửa truyền giáo đang mở rộng, vậy mà ngài thú thật: “Tâm trí tôi chẳng sao tìm được chút bình an, chỉ vì chưa gặp lại được anh Titô, người anh em của tôi”. Không chờ được nữa, ngài gác việc ở Trôa, xuống tàu sang Macêđônia để đón đường người học trò.

Tại Macêđônia, giữa lúc tinh thần vị Tông đồ đang mỏi mệt vì “bên ngoài thì trăm bề xung đột, bên trong thì canh cánh nỗi lo”, thì bóng dáng Titô xuất hiện. Anh mang về một tin không thể vui hơn: nhờ Titô khéo léo mà cương quyết, giáo dân Côrintô đọc thư xong đã ăn năn và đang mong nhớ người cha tinh thần của mình. Phaolô thở phào viết lại: “Nhưng Thiên Chúa, Đấng hằng ủi an những kẻ ngã lòng, đã an ủi chúng tôi nhờ việc anh Titô trở về!”

Gặp được Titô ở Makêđônia: tin vui từ Côrintô
Gặp được Titô ở Makêđônia: tin vui từ Côrintô

Vì minh bạch và tháo vát, Titô còn được giao một việc tế nhị: lo quỹ bác ái mà các giáo đoàn dân ngoại quyên góp để giúp người nghèo ở Giêrusalem. Anh đi từ giáo đoàn này sang giáo đoàn khác, đôn đốc việc góp và giữ sổ sách liêm khiết đến mức Phaolô yên tâm bảo lãnh cho anh trước mặt cộng đoàn: “Còn về phần anh Titô, anh ấy chính là người bạn đồng hành và là người cộng sự đắc lực của tôi để phục vụ anh em”.

Về sau, theo lá thư mang tên ông trong Tân Ước, Thánh Phaolô để Titô ở lại coi sóc đảo Crêta giữa Địa Trung Hải. Dân Crêta thời ấy mang tiếng ngang ngạnh, khó trị. Chính lá thư trích một câu thơ châm biếm của một thi sĩ người đảo, mà khoảng năm 200, Clêmentê thành Alexanđria cho biết là nhà thơ Êpimênidê ở thế kỷ VI trước Công nguyên: “Một người trong số họ, vốn là bậc tiên tri của chính họ, đã từng nhận xét rằng: ‘Dân Crêta xưa nay vẫn là hạng người chuyên nói dối, là loài thú dữ, là phường ham ăn biếng làm!’” Giữa một nơi như thế, các cộng đoàn trên đảo lại còn non trẻ và đang bị mấy thầy giảng lạc giáo làm xáo trộn. Phaolô nhắn người học trò: “Sở dĩ tôi để anh ở lại đảo Crêta là để anh chấn chỉnh cho có quy củ những việc còn đang dang dở, đồng thời thiết lập các bậc kỳ mục tại mỗi thành phố như tôi đã hướng dẫn cho anh”.

Một mục tử trẻ đứng một mình giữa hòn đảo nổi tiếng khó trị, trong tay chẳng có quyền lực gì ngoài Lời Chúa và gương sống của mình. Ấy vậy mà Titô đã làm tròn sứ mạng. Truyền thống Hội Thánh kể rằng Thánh Titô gắn bó với Crêta đến hơi thở cuối cùng, và tới nay người dân trên đảo vẫn tôn kính ngài là Giám mục đầu tiên của quê hương họ. Ở Heraklion, thành phố lớn nhất trên đảo, nhà thờ mang tên Thánh Titô vẫn giữ hộp sọ của ngài trong một hòm thánh tích bằng bạc. Năm 1669, khi quân Ottoman chiếm đảo, tín hữu đã kịp đưa thánh tích sang Venezia bên Ý, và giữ ở đó gần ba thế kỷ. Mãi đến ngày 15 tháng Năm năm 1966, thánh tích mới được rước về lại Crêta trong niềm xúc động của cả đảo.

Một mình trên đảo Crêta, Titô đặt những kỳ mục trong mỗi thành
Một mình trên đảo Crêta, Titô đặt những kỳ mục trong mỗi thành

Ba bức thư mục vụ gửi lại cho thế hệ kế thừa

Trong Tân Ước có ba lá thư mang âm hưởng rất riêng so với các thư khác của Thánh Phaolô: hai thư gửi Timôthê và một thư gửi Titô. Từ thế kỷ XVIII, giới nghiên cứu gọi chung chúng là Các Thư Mục Vụ, vì thay vì bàn những vấn đề giáo lý lớn như thư Rôma hay Galát, ba lá thư này lo việc tổ chức và chăn dắt cộng đoàn. Đọc ba lá thư ấy, người Công giáo thấy ấm lòng như nghe một cha xứ già dày dạn ngồi dặn cha phó trẻ sắp nhận xứ từng điều nhỏ: tổ chức giáo xứ thế nào, chọn ai vào ban hành giáo và hàng giáo sĩ, lo cho các cụ già neo đơn ra sao, cho đến việc người mục tử giữ lòng mình trong sạch trước đồng tiền.

Từ đầu thế kỷ XIX, khởi đi từ nhận xét của học giả người Đức Friedrich Schleiermacher năm 1807, nhiều nhà chú giải xét kỹ từ vựng và văn phạm và thấy lối viết của ba thư này khác các thư trước của Phaolô. Cách tổ chức cộng đoàn trong thư cũng có vẻ đã nền nếp hơn.

Vì thế, ngày nay nhiều học giả nghiêng về giả thuyết: một môn đệ thân tín của Thánh Phaolô đã dựa vào lời di huấn, những mảnh thư tay và ký ức về vị Tông đồ mà soạn ba thư này không lâu sau khi ngài tử đạo, để giúp Hội Thánh đương đầu với hoàn cảnh mới. Một số học giả khác vẫn giữ ý kiến truyền thống: chính Thánh Phaolô đã đọc cho thư ký viết ba thư này vào những năm cuối đời. Theo cách nhìn ấy, ngài được thả sau lần quản thúc thứ nhất ở Rôma, đi thêm tới Crêta, Êphêsô và Macêđônia, rồi mới bị bắt lại lần cuối. Câu hỏi ấy còn để ngỏ cho các nhà chuyên môn. Với đức tin của Hội Thánh, cả ba thư vẫn là Lời Chúa linh hứng. Và quý hơn cả, chúng mở ra một khung cửa cho ta thấy thế hệ Kitô hữu thứ hai đã nhận lấy và giữ ngọn đèn đức tin ra sao khi các Tông đồ đầu tiên dần khuất bóng.

Nỗi thao thức xuyên suốt ba thư mục vụ gói gọn trong hai chữ: gìn giữ. “Timôthê con ơi, hãy hết lòng giữ gìn kho tàng đã được giao phó cho con!” Chữ Hy Lạp ở đây là parathēkē, một từ pháp lý chỉ “của ký thác”: món đồ quý người bạn trước lúc đi xa gửi lại nhờ ta giữ giùm. Người nhận giữ phải giữ cho nguyên vẹn để trả lại, không được làm hư hao hay đánh tráo. Với người mục tử, của ký thác ấy là cả gia tài đức tin mà các Tông đồ đã mắt thấy tai nghe nơi Chúa Giêsu rồi trao lại. Các mục tử đi sau không phải ông chủ tự đặt ra đạo lý mới; việc của các ngài là giữ kho tàng ấy cho nguyên vẹn, rồi trao lại cho thế hệ sau. Đến hôm nay, Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo vẫn dùng đúng chữ của thư Timôthê khi gọi gia tài mặc khải Chúa trao cho Hội Thánh là “kho tàng đức tin”, tiếng Latinh là depositum fidei.

Trong thư thứ hai gửi Timôthê có một câu chỉ vài dòng mà vẽ ra bốn thế hệ nối nhau trao ngọn lửa đức tin: “Những điều con đã được nghe cha giảng dạy trước mặt nhiều nhân chứng, con hãy trao phó lại cho những con người đáng tin cậy, để đến lượt họ, họ cũng có đủ khả năng truyền dạy lại cho những người khác nữa”. Chúa Giêsu trao cho Phaolô, Phaolô trao cho Timôthê, Timôthê trao cho những người trung tín, và họ lại trao cho thế hệ sau. Cứ thế bàn tay nối bàn tay suốt hai mươi thế kỷ. Năm 1965, trong Hiến chế Tín lý về Mặc khải Dei Verbum, Công đồng Vaticanô II tả lại đúng sợi dây ấy: để Tin Mừng luôn được giữ nguyên vẹn và sống động trong Hội Thánh, các Tông đồ đã đặt các giám mục kế vị mình, “trao lại” cho các ngài sứ mạng giảng dạy của các ông.

Chuỗi cánh tay nối nhau: giữ trọn điều đã nhận và trao lại cho người sau
Chuỗi cánh tay nối nhau: giữ trọn điều đã nhận và trao lại cho người sau

Người lãnh đạo cộng đoàn được đo bằng mái ấm gia đình

Để giữ kho tàng đức tin và chăm sóc đoàn chiên ở từng nơi, cộng đoàn cần những người đứng đầu đáng tin cậy. Các Thư Mục Vụ nhắc đến “người giám quản”, tiếng Hy Lạp là episkopos, gốc của chữ giám mục sau này; các “kỳ mục”, presbyteros, gốc của chữ linh mục; và các “người phục vụ”, diakonos, tức phó tế. Cuối thế kỷ thứ nhất, tên gọi các chức vụ còn đang định hình, chưa tách bạch như giáo luật ngày nay. Chẳng hạn trong thư gửi Titô, câu trước vừa dặn đặt “các kỳ mục”, câu sau đã gọi chính các vị ấy là “người giám quản”. Nhưng chỉ sang đầu thế kỷ II, ba cấp đã hiện rõ: một Giám mục đứng đầu mỗi giáo đoàn, cùng linh mục đoàn và các phó tế.

Điều người đọc hôm nay thấy gần gũi nhất là những tiêu chuẩn thư đặt ra để chọn người lãnh đạo cộng đoàn. Giữa một xã hội chỉ trọng người quyền thế, giàu sang, hùng biện hay làm được chuyện phi thường, tiêu chuẩn của Hội Thánh lại đời thường đến lạ: “Người giám quản phải là người không có điều gì đáng chê trách, chỉ có một đời vợ, sống tiết độ, biết tự chủ, cư xử đứng đắn, có lòng hiếu khách và có khả năng giảng dạy; không được nghiện ngập rượu chè, không nóng nảy thô bạo, nhưng phải hiền hòa, không hay gây gổ và không tham lam tiền bạc.” Điều “chỉ có một đời vợ” thuở ấy nhằm loại thói đa thê hay tái hôn tùy tiện. Ngày nay Hội Thánh vẫn truyền chức phó tế vĩnh viễn cho những người nam có gia đình đạo đức, và các Giáo hội Công giáo Đông phương vẫn giữ truyền thống truyền chức linh mục cho người đã có vợ.

Đặc biệt, thư đưa ra một thước đo rất thực tế cho người muốn gánh việc nhà Chúa: “Người ấy phải biết cai quản gia đình mình cho tốt đẹp, biết dạy dỗ con cái vâng phục cách nghiêm trang; bởi vì nếu một người mà ngay cả nhà riêng của mình còn không biết cai quản, thì làm sao có thể chăm sóc Hội Thánh của Thiên Chúa được?”

Người coi sóc được đo bằng bữa cơm gia đình
Người coi sóc được đo bằng bữa cơm gia đình

Ngẫm lại mới thấy, bao đời nay ở các giáo xứ quê mình, khi bầu ông trùm, ông biện hay người vào Ban Hành giáo, bà con cũng nhìn người bằng đúng con mắt mộc mạc ấy. Người quê không đòi ông trùm nói năng văn hoa; họ chỉ xem nhà ông có trên thuận dưới hòa không, con cái có ngoan không, ông có rượu chè bê tha không, và khách lỡ đường ghé qua có được ông niềm nở mời chén nước chè xanh không.

Thương các bà góa, tỉnh thức trước đồng tiền

Một nét đẹp khác trong các Thư Mục Vụ là lòng Hội Thánh dành cho các bà góa. Trong xã hội Hy Lạp và Rôma, người phụ nữ mất chồng mà không có con nương tựa thường rơi xuống đáy cùng nghèo khổ. Luật thời ấy hầu như không giữ quyền thừa kế cho góa phụ; của cải thường về tay đàn ông bên nhà chồng hay nhà cha đẻ. Các bà góa già yếu vì thế rất dễ bơ vơ, bị lừa gạt và chèn ép.

Ta còn nhớ, ở những chương đầu sách Công vụ Tông đồ, chuyện mục vụ đầu tiên của cộng đoàn Giêrusalem là bữa ăn hằng ngày cho các bà góa gốc Hy Lạp, dẫn đến việc chọn Bảy Thầy Phó tế. Từ đó, mái nhà Hội Thánh luôn là chốn nương thân cho những người phụ nữ đơn chiếc.

Trong thư thứ nhất gửi Timôthê, vị mục tử trẻ được dặn lập một danh sách để Hội Thánh nuôi “những bà thực sự là góa bụa”: các cụ từ sáu mươi tuổi trở lên, neo đơn không con cháu đỡ đần, có tiếng thơm về việc lành, nay trông cậy vào Thiên Chúa và cầu nguyện đêm ngày cho cộng đoàn.

Cộng đoàn lo cho “những bà thực sự là góa”
Cộng đoàn lo cho “những bà thực sự là góa”

Nhưng bác ái phải đi đôi với bổn phận gia đình. Thư nhắc rằng bà góa nào còn con cháu thì con cháu trước hết phải phụng dưỡng mẹ già, bà già để đền công sinh thành, chứ không được ỷ lại đẩy gánh sang quỹ chung của nhà thờ, để quỹ ấy còn lo cho những cụ thật sự tứ cố vô thân. Để nhấn mạnh đạo hiếu, thư viết một câu nghiêm khắc hiếm thấy: “Ai không chịu chăm lo cho những người thân thích của mình, nhất là những người sống chung dưới một mái nhà, thì kẻ ấy đã chối bỏ đức tin và còn tệ hại hơn cả một người không có lòng tin!” Việc nuôi các bà góa và người nghèo cứ lớn lên cùng Hội Thánh. Khoảng năm 251, Đức Giáo hoàng Cornêliô viết trong một lá thư rằng riêng giáo đoàn Rôma đang nuôi hơn một ngàn năm trăm bà góa và người túng thiếu.

Bên cạnh chuyện lo cho người nghèo, thư cũng cảnh tỉnh về cám dỗ của đồng tiền, vì thời nào cũng có kẻ muốn lấy đạo làm đường trục lợi. Thư chỉ thẳng vào cội rễ của biết bao đổ vỡ: “Bởi vì lòng tham muốn tiền bạc là một cội rễ sinh ra đủ mọi điều xấu xa. Đã có một số người vì chạy theo đồng tiền mà đi lạc xa khỏi đức tin, và tự đâm thâu lòng mình bằng muôn nỗi khổ đau day dứt”. Để ý là câu Kinh Thánh không nói đồng tiền là xấu, mà chỉ trách “lòng tham muốn tiền bạc”. Với những tín hữu giàu có ở đời này, thư cũng không bắt họ bỏ hết gia sản, nhưng khuyên họ “đừng sinh lòng kiêu căng tự phụ, đừng đặt niềm cậy trông vào thứ của cải phù vân nay còn mai mất, nhưng hãy đặt hy vọng vào Thiên Chúa… hãy tích cực làm việc lành, làm giàu cho tâm hồn bằng các việc nghĩa, và luôn rộng tay chia sẻ với người túng thiếu”.

Người giàu được dặn: đừng kiêu, hãy sẵn lòng chia sẻ
Người giàu được dặn: đừng kiêu, hãy sẵn lòng chia sẻ

Đọc những lời dặn tỉ mỉ ấy, ta thấy Hội Thánh nay đã lớn. Không còn là nhóm vài chục môn đệ đồng tâm trong căn phòng trên lầu ở Giêrusalem thuở nào, mà đã thành những giáo xứ đông đúc giữa đời thường: có người giàu, người nghèo, có các cụ bà góa cần chăm sóc, có quỹ bác ái cần giữ minh bạch, và có những mục tử cần tập nhân đức mỗi ngày.

“Con hãy cố gắng đến trước mùa đông…”

Nếu thư thứ nhất gửi Timôthê và thư gửi Titô giống những cẩm nang mục vụ, thì thư thứ hai gửi Timôthê trầm lắng như một bản di chúc. Theo truyền thống cổ mà sử gia Êusêbiô ghi lại, khoảng năm 64 đến 67, dưới thời Hoàng đế Nêrô, Thánh Phaolô lại bị bắt giam ở Rôma. Lần này ngài không còn được ở nhà thuê như trước, mà bị giam như một tử tù chờ ngày hành quyết.

Từ nhiều thế kỷ nay, khách hành hương đến Rôma vẫn xuống viếng một hầm ngục cổ dưới chân đồi Capitôlinô, sát Quảng trường Rôma xưa, gọi là ngục Mamertinô. Người Rôma xưa gọi nó là Tullianum. Đó là một hầm đá tối tăm, ẩm lạnh, sâu dưới lòng đất, mà sử gia Sallustiô ở thế kỷ I trước Công nguyên tả là nơi giam các tử tội nguy hiểm nhất trước giờ hành quyết. Từ sau thế kỷ IV, người ta truyền tụng rằng cả Thánh Phêrô và Thánh Phaolô đều từng bị giam trong căn hầm ấy, nay nằm dưới nhà thờ Thánh Giuse Thợ Mộc. Sử liệu thế kỷ thứ nhất không ghi tên nhà giam. Nhưng chính những dòng thư thứ hai gửi Timôthê cho ta chạm vào nỗi cô đơn rất thật của người tù già trong những ngày cuối ấy.

Ngồi trong ngục tối lạnh lẽo, vị Tông đồ nhìn quanh và thấy mình gần như trơ trọi: “Anh Đêma đã bỏ rơi cha vì trót yêu thế gian này và đã đi về Thêxalônica rồi; anh Cresxen đã đi sang miền Galát; anh Titô đã đi tới vùng Đalmatia; giờ đây chỉ còn một mình anh Luca là ở lại bên cha mà thôi”. Một người bạn đồng hành khác là anh Trôphimô thì ốm dọc đường, Phaolô đành để anh nằm lại ở Milêtô. Giữa lúc nhiều người sợ liên lụy mà lánh mặt, một người bạn tên Ônêsiphôrô đã sưởi ấm lòng người tù. Vừa tới Rôma, ông không hề hổ thẹn vì xiềng xích của Phaolô, mà lặn lội dò hỏi khắp nơi cho tới khi tìm ra chỗ giam ngài để vào thăm.

Theo truyền thống, Phaolô bị giam trong ngục Mamertinô, chờ mùa đông
Theo truyền thống, Phaolô bị giam trong ngục Mamertinô, chờ mùa đông

Biết mình không còn nhiều thời gian, người cha già khắc khoải mong được thấy mặt đứa con tinh thần yêu dấu một lần cuối. Ngài nhắn Timôthê: “Con hãy cố gắng thu xếp đến với cha cho sớm!” Chỉ vài câu sau, ngài lại nhắn, thiết tha hơn: “Con hãy cố gắng đến trước mùa đông nhé!” Như ta đã biết, khi mùa đông xuống Địa Trung Hải, từ khoảng giữa tháng Mười Một đến đầu tháng Ba, sóng gió khiến tàu bè phải ngưng hết. Phaolô hiểu rằng nếu Timôthê không kịp lên tàu trước khi biển đóng cửa, thì đến mùa xuân năm sau, có lẽ nắm xương của người cha tinh thần đã nằm dưới lòng đất Rôma mất rồi.

“Con hãy mau đến trước mùa đông”, nhớ đem theo áo choàng và mấy cuộn sách
“Con hãy mau đến trước mùa đông”, nhớ đem theo áo choàng và mấy cuộn sách

Cũng trong lời nhắn cuối đời ấy, vị Tông đồ xin người học trò mang giúp hai món đồ rất bình dị: “Khi nào lên đường đến đây, con nhớ ghé lấy mang theo cho cha chiếc áo choàng ấm mà cha đã để quên ở nhà ông Carpô tại thành Trôa, và mang cả những cuốn sách nữa, nhất là những cuộn sách viết trên da nhé”. Một câu dặn nhỏ mà làm cay mắt người đọc bao đời: con người đã đi dọc ngang khắp đế quốc, làm đảo lộn cả thế giới cổ đại, giờ những ngày cuối đời dưới hầm giam lạnh buốt chỉ mong có lại tấm áo choàng dày cũ kỹ để chống cái rét sắp tới, và vài cuộn Sách Thánh bằng da để đọc, để cầu nguyện trước giờ ra pháp trường.

Và ngay bên cạnh lời dặn mang áo ấm ấy là một câu nhắn nhủ đầy tình hòa giải: “Con hãy tìm đón anh Máccô và dẫn anh ấy cùng đi theo với con, vì anh ấy rất đắc lực cho cha trong công việc mục vụ”. Hẳn ta chưa quên chàng Gioan Máccô này. Gần hai mươi năm trước, vì Máccô nản chí bỏ dở chuyến truyền giáo đầu tiên, nên đến chuyến thứ hai Phaolô nhất quyết không cho anh theo. Hai bên tranh cãi gay gắt, đến nỗi Phaolô và người ân nhân Barnaba phải ngậm ngùi chia hai ngả. Thật ra Máccô đã làm hòa và ở bên Phaolô từ lần quản thúc trước, như thư Côlôxê và Philêmon còn ghi. Và giờ đây, trong lá thư cuối cùng của đời mình, vị Tông đồ già lại gọi tên người thanh niên từng vấp ngã năm xưa đến ở bên mình trong giờ phút cuối.

Phaolô kể cho Timôthê rằng ở phiên tòa đầu tiên tại Rôma, ngài đứng một mình, không người bạn nào dám ra làm chứng bênh vực: “Trong lần đầu tiên cha đứng ra tự bào chữa trước tòa, chẳng có một ai đến trợ giúp cha cả; tất cả mọi người đều đã bỏ rơi cha. Xin Chúa đừng chấp tội họ về chuyện ấy!” Lời xin tha ấy mang đúng âm hưởng lời Chúa Giêsu trên thập giá và lời Thánh Têphanô thuở nào. Và ngài nói thêm ngay: “Thế nhưng, chính Chúa đã đến đứng sát bên cạnh cha và ban sức mạnh cho cha!”

Cuối bức thư, bên cạnh lời chào của đôi vợ chồng nghĩa tình Prisca và Aquila, Phaolô chuyển lời chào của vài tín hữu Rôma đến Timôthê, trong đó có một người anh em mang tên là Linô. Khoảng năm 180, Thánh Irênê thành Lyon cho biết một chi tiết quý giá: người tín hữu tên Linô gửi lời chào trong lá thư cuối cùng của Phaolô chính là Thánh Giáo hoàng Linô, người ngay sau đó kế vị Thánh Phêrô làm Giám mục thứ hai của Rôma!

Biết giờ hiến tế của đời mình đã điểm, người tù già mượn hình ảnh lễ đổ rượu trên bàn thờ và người lực sĩ chạy về tới đích để viết nên những dòng khải hoàn. Biết bao linh mục, tu sĩ và giáo dân đã thuộc lòng đoạn này để lấy sức trong những giờ gian nan nhất đời mình:

“Phần cha, cha đã sẵn sàng đổ máu đào ra làm lễ tế, và thời khắc cha phải nhổ neo ra đi đã đến rồi. Cha đã chiến đấu trong một cuộc chiến cao đẹp, đã chạy đến tận đích điểm của chặng đường, và đã giữ trọn vẹn niềm tin. Kể từ giờ phút này, vòng nguyệt quế dành cho người công chính đã được để sẵn chờ cha; chính Chúa, Vị Thẩm Phán chí công, sẽ trao ban phần thưởng ấy cho cha trong Ngày của Người; và không chỉ trao cho riêng một mình cha đâu, nhưng còn trao cho tất cả những ai hằng một lòng yêu mến và ngóng trông ngày Người quang lâm hiển hiện.”

Cứ ba năm một lần, người Công giáo khắp thế giới lại nghe những lời di chúc ấy trong Bài đọc hai Chúa nhật XXX Thường niên.

Sử sách không cho biết Timôthê có kịp vượt biển mang tấm áo choàng từ Tiểu Á đến Rôma cho người cha tinh thần trước khi mùa đông ập xuống và lưỡi gươm đao phủ vung lên hay không. Ta chỉ biết thêm một chi tiết nhỏ ở cuối thư gửi tín hữu Do Thái: “Anh em hãy biết tin là anh Timôthê, người anh em của chúng ta, nay đã được trả tự do rồi.” Vậy là về sau, người môn đệ nhút nhát thuở nào cũng đã vào tù vì Chúa như thầy mình. Theo truyền thống Êusêbiô ghi lại, Thánh Timôthê là Giám mục đầu tiên của Êphêsô và chịu tử đạo tại đó. Hằng năm, Hội Thánh kính hai môn đệ trung tín Timôthê và Titô chung một ngày 26 tháng Giêng, ngay sau lễ Thánh Phaolô Trở Lại ngày 25. Như thể trên trời, hai người học trò ấy vẫn mãi đứng sát bên người cha tinh thần của mình.

“Anh Timôthê đã được trả tự do”: chính anh về sau cũng từng bị tù vì đức tin
“Anh Timôthê đã được trả tự do”: chính anh về sau cũng từng bị tù vì đức tin

Và đúng lúc Thánh Phaolô lặng lẽ chờ mùa đông cuối cùng trong xà lim tối ở Rôma, thì ở một góc khác của chính kinh thành ấy, một ông cụ từng làm nghề đánh cá bên hồ Galilê năm xưa cũng đang đi những bước cuối cùng của đời mình.

Và đúng lúc Thánh Phaolô lặng lẽ chờ mùa đông cuối cùng trong xà lim tối ở Rôma, thì ở một góc khác của chính kinh thành ấy, một ông cụ từng làm nghề đánh cá bên hồ Galilê năm xưa cũng đang đi những bước cuối cùng của đời mình.

Chương 18 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Timôthê con ơi, hãy hết lòng giữ gìn kho tàng đã được giao phó cho con!”

1 Tm 6,20
Timôthê quê ở Lýtra rồi coi sóc Êphêsô. Titô ở lại Crêta. Phaolô viết thư cuối từ nhà tù ở Rôma.

Những người trong chương

  • Timôthê và Titô · Hội Thánh mừng lễ hai ngài chung ngày 26 tháng Giêng, ngay sau lễ Thánh Phaolô Trở Lại. Theo truyền thống, Timôthê là giám mục đầu tiên của Êphêsô.
  • Titô · Ở Heraklion, nhà thờ thánh Titô giữ sọ ngài trong một hòm bạc. Thánh tích bị đưa sang Vênêxia năm 1669 và về lại ngày 15 tháng Năm 1966.
  • Phaolô · Lời di chúc trong thư thứ hai gửi Timôthê, cứ ba năm một lần, được đọc ở bài đọc hai Thánh lễ Chúa nhật XXX Thường Niên.

Nơi ấy hôm nay

  • Ngục Mamertinô dưới chân đồi Capitôlinô, sát Quảng trường Rôma xưa, nay nằm dưới nhà thờ San Giuseppe dei Falegnami; khách xuống thăm được. Truyện đặt Phêrô và Phaolô trong ấy chỉ có từ sau thế kỷ IV.
  • Êphêsô gần thị trấn Selçuk, là một trong những khu di tích Rôma lớn nhất còn lại.
  • Lýtra nay chỉ còn là một gò đất gần làng Hatunsaray, tỉnh Konya.

Muốn đọc thêm

2 Tm 1,1-14 · 2 Tm 4,6-22 · 1 Tm 3 · Tt 1 · Pl 2,19-24 · ktcgkpv.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 19

Phêrô ở Rôma

Theo một giai thoại cổ, trên đường Appia Phêrô đã gặp ai khiến ông quay ngược vào Rôma?

Khoảng 19 phút đọc