Tư liệu chương 19
Kiểm chứng chương 19: Phêrô ở Rôma
Đọc xong chương 19, chắc bạn sẽ tự hỏi một câu mà nhiều người không ngờ là khó: làm sao ta biết thánh Phêrô đã đến Rôma và chết ở đó, khi Kinh Thánh không có câu nào nói thẳng ra? Câu trả lời đến từ ba loại nguồn: vài manh mối trong Tân Ước, lời chứng của những tác giả Kitô giáo đầu tiên, và cuộc khai quật dưới Đền thờ Thánh Phêrô hồi thế kỷ XX. Thêm vào đó là sử gia Rôma Tacitus, người kể lại cuộc bách hại của Nêrô. Những trang này giới thiệu từng nguồn và cho bạn biết nguồn nào chắc, nguồn nào là truyền thống, nguồn nào chỉ là truyện kể.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Ga 21,18” nghĩa là Tin Mừng theo thánh Gioan, chương 21, câu 18. “1 Pr” là thư thứ nhất của thánh Phêrô, “Gl” là thư gửi tín hữu Galát.
Bên đống than hồng ở biển hồ
Ba lần Phêrô thưa mình mến Đức Giêsu: Ga 21,15-17. Câu đáp cuối cùng chương trích là “Thưa Thầy, Thầy biết mọi sự. Thầy biết con quý mến Thầy.” Lời tiên báo về tuổi già và lời chú thích đi liền sau đó nằm ở Ga 21,18-19. Lời chú thích, như chương trích, là: “Người nói vậy, có ý chỉ ông sẽ phải chết cách nào để tôn vinh Thiên Chúa.” Đống than hồng ở Ga 21,9. Thánh Gioan chỉ nhắc đến than hồng hai lần trong Tin Mừng của mình. Lần kia ở sân nhà thượng tế, nơi Phêrô hơ tay và chối Thầy ba lần (Ga 18,18 và 18,25-27).
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chương 21 của Tin Mừng Gioan được thêm vào sau, khi Phêrô đã mất. Nếu vậy thì người viết lời chú ấy đã biết ông chết ra sao. Chữ “dang tay ra” từ rất sớm đã được hiểu là chịu đóng đinh. Tertulianô, khoảng năm 200, viết rằng lời ấy ứng nghiệm khi một người khác trói Phêrô vào thập giá.
Chương nói từ bờ hồ đến Rôma đường chim bay chừng hai ngàn ba trăm cây số. Con số này đúng, đo thẳng từ Galilê đến Rôma. Đi thật bằng đường bộ và đường biển thì xa hơn nhiều.
Những năm đầu và nhà ông Cornêliô
Mọi việc chương nhắc về những năm đầu của Phêrô đều nằm trong sách Công vụ Tông đồ:
- Bài giảng buổi sáng lễ Ngũ Tuần: Cv 2,14-41.
- Người què ở Cửa Đẹp: Cv 3,1-10.
- Bị đưa ra trước Thượng Hội Đồng: Cv 4,1-22 và 5,17-42.
- Thiên sứ mở cửa tù: Cv 12,1-17.
- Nhà ông Cornêliô ở Xêdarê, bên bờ Địa Trung Hải: Cv 10. Phêrô kể lại ở Giêrusalem: Cv 11,1-18. Phêrô phát biểu trong cuộc họp năm 49: Cv 15,7-11.
Cornêliô là đại đội trưởng chỉ huy chừng một trăm lính, người cầu nguyện với Thiên Chúa của Ítraen và rộng tay giúp người nghèo (Cv 10,1-2). Chương viết Phêrô chưa từng ăn món gì “ô uế”. Đó là lời chính ông nói trong thị kiến: không bao giờ ông ăn thứ gì ô uế (Cv 10,14). Ông biết rõ chuyện bước vào nhà người ngoại là lạ lùng đến đâu. Ông nói với họ rằng người Do Thái không được phép đến nhà dân tộc khác, “nhưng Thiên Chúa đã chỉ cho tôi thấy rằng đừng gọi ai là ô uế hay không thanh sạch” (Cv 10,28).
Chuyện ở Antiôkhia
Phêrô thôi ngồi ăn chung với anh em gốc dân ngoại và bị Phaolô công khai chống lại: Gl 2,11-14. Chương 16 đã kể kỹ chuyện này. Lời của chính Phaolô rất thẳng thừng, và chương trích đúng: “Trước khi có mấy người của ông Giacôbê đến, ông ấy vẫn ăn chung với dân ngoại. Nhưng khi họ đến, ông ấy rút lui và tách ra, vì sợ những người thuộc phe cắt bì” (Gl 2,12).
Chương nói các văn bản về sau không ghi Phêrô từng giận Phaolô vì chuyện ấy. Điều này đúng. Còn có một chỗ trong Tân Ước cho thấy người đời sau nhớ tình thân của hai ông: thư thứ hai của Phêrô gọi Phaolô là “người anh em yêu quý của chúng ta” (2 Pr 3,15). Phần đông các nhà nghiên cứu cho rằng thư này được viết khá muộn, sau khi Phêrô đã mất. Dù vậy, ít ra nó cho thấy các thế hệ sau nhớ về hai ông như thế.
Phêrô biến khỏi sách Công vụ
Sau khi thoát tù, Phêrô ra đi, “đến một nơi khác” (Cv 12,17), và sách không nói nơi nào. Lần cuối ông xuất hiện trong Công vụ là cuộc họp ở Giêrusalem (Cv 15,7-11). Từ đó đến hết sách, câu chuyện chỉ theo chân Phaolô.
Chương nói Tân Ước không có câu nào nói thẳng rằng Phêrô đã đến Rôma. Đúng vậy, và đó là điều đầu tiên ai muốn tự kiểm chứng nên biết.
Lời chào từ “Babylon”
Lời chào cuối thư thứ nhất của Phêrô là 1 Pr 5,13. Chương trích: “Bà ở Babylon, cũng được tuyển chọn như anh em, gửi lời chào anh em. Con tôi là Máccô cũng vậy.” Ông Máccô gửi lời chào ở đây có lẽ là Gioan Máccô, người có mẹ cho Hội Thánh Giêrusalem họp cầu nguyện cho Phêrô trong nhà vào đêm ông thoát tù (Cv 12,12).
Chương nói các Kitô hữu đầu tiên dùng tên Babylon làm mật hiệu cho Rôma. Sách Khải Huyền đặt cho thành ấy cái tên “BABYLON VĨ ĐẠI” (Kh 17,5; cũng xem Kh 14,8 và 18,2) và tả nó ngồi trên bảy ngọn đồi (Kh 17,9), mà Rôma thì nổi tiếng là thành của bảy ngọn đồi. Các tác giả Do Thái cũng gọi Rôma là Babylon sau năm 70, khi Rôma đốt Đền Thờ Giêrusalem như Babylon đã làm mấy thế kỷ trước. Babylon thật bên Mêsôpôtamia thời Phêrô chỉ còn là một nơi thưa người ở. Vì thế phần đông các nhà nghiên cứu, cả Công giáo lẫn Tin Lành, hiểu “Babylon” trong thư là Rôma.
Về người viết thư: thư tự giới thiệu là của Phêrô (1 Pr 1,1) và nói được viết “qua Silvanô” (1 Pr 5,12). Có người nghĩ Silvanô, tức Sila trong sách Công vụ, là thư ký của Phêrô. Người khác nghĩ một môn đệ về sau đã mượn tên ông. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thư do một môn đệ viết sau khi Phêrô mất, vì tiếng Hy Lạp trong thư trau chuốt đến mức khó tin là của một người đánh cá Galilê. Chương đã nói rõ điều này.
Papia và Tin Mừng Máccô
Papia là giám mục Hierapôlis ở Tiểu Á (nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ), một thành gần Côlôxê, sống vào khoảng cuối thế kỷ I đầu thế kỷ II. Sách của ông đã mất, nhưng sử gia Êusêbiô trích lại một đoạn (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 39, đoạn 15). Chương dịch đoạn ấy như sau: “Máccô, đã thành người thông dịch của Phêrô, ghi lại chính xác, dù không theo thứ tự, tất cả những gì ông nhớ về những lời nói hay việc làm của Đức Kitô.” Papia nói ông nghe điều này từ một vị kỳ mục mà ông gọi là Gioan.
Lời chứng của Papia rất cổ, chỉ cách thời Phêrô vài chục năm, nên được coi trọng. Các nhà nghiên cứu ngày nay vẫn bàn xem nó đáng tin đến đâu. Chương viết Tin Mừng Máccô “có thể” chính là tiếng của Phêrô, và chữ “có thể” ấy là đúng mức.
Ý rằng Tin Mừng Máccô không che giấu chuyện các môn đệ chậm hiểu là điều bạn tự thấy khi đọc, chẳng hạn Mc 4,13; 6,52; 8,17-21 và 8,32-33. Sách cũng không nể Phêrô: chính ở Mc 8,33 Đức Giêsu gọi ông là “Satan”.
Những lời chứng ngoài Kinh Thánh
Đây là phần quan trọng nhất của chương. Mỗi lời chứng dưới đây bạn đều có thể tìm đọc trong các tuyển tập Giáo phụ.
Thánh Clêmentê thành Rôma, khoảng năm 96. Lá thư ông viết thay mặt Hội Thánh Rôma gửi Hội Thánh Côrintô còn nguyên vẹn. Ở chương 5, ông nói: “Chúng ta hãy lấy những gương cao đẹp của chính thế hệ chúng ta”, rồi nêu tên Phêrô, người “đã chịu không phải một hai, mà vô số gian lao” và, “sau khi chịu tử đạo, đã ra đi đến nơi vinh quang dành cho ngài”. Kế đó ông nêu tên Phaolô. Ông không nói thẳng rằng hai vị chết ở Rôma. Nhưng một người lãnh đạo Hội Thánh Rôma, viết chừng ba mươi năm sau, nhắc hai vị như những người cả cộng đoàn còn nhớ, và đặt ngay sau đó đoạn kể về một đám đông người được tuyển chọn đã chịu cực hình. Nhiều người hiểu ông muốn nói đến cuộc bách hại ở Rôma.
Thánh Ignatiô thành Antiôkhia, khoảng năm 107 đến 110. Trong thư gửi tín hữu Rôma (chương 4, đoạn 3), ông viết: “Tôi không ra lệnh cho anh em như Phêrô và Phaolô.” Ông chỉ nói câu này với Rôma, không nói với các cộng đoàn khác, nên người ta hiểu Rôma là nơi hai vị đã sống và giảng dạy.
Điônysiô, giám mục Côrintô, khoảng năm 170. Ông viết cho Hội Thánh Rôma rằng Phêrô và Phaolô đã cùng giảng dạy ở Ý và cùng tử đạo ở đó, cùng một thời (Êusêbiô trích lại, quyển 2, chương 25, đoạn 8). Chương nhắc đến ông, và ông là thêm một lời chứng.
Linh mục Gaiô ở Rôma, khoảng năm 200. Ông viết: “Nếu anh đến Vaticanô hay đến đường Ôxtia”, “anh sẽ thấy các chiến thắng phẩm của những vị đã đặt nền cho Hội Thánh này” (Êusêbiô trích lại, quyển 2, chương 25, đoạn 7). Chữ Hy Lạp là tropaion, một đài chiến thắng; ở đây nó chỉ mộ hay đài tưởng niệm của một vị tử đạo. Đường Ôxtia là con đường từ Rôma đi ra Ôxtia, cảng của thành.
Thánh Irênê ở Lyon, khoảng năm 180, viết rằng Hội Thánh Rôma do hai tông đồ vinh hiển nhất là Phêrô và Phaolô lập nên (Chống lạc giáo, quyển 3, chương 3, đoạn 2). Tertulianô ở Carthage, khoảng năm 200, cũng viết rằng ở Rôma Phêrô chịu khổ hình giống Chúa, còn Phaolô chịu chết như Gioan Tẩy Giả. Chương trích tiếng reo của ông ca ngợi Hội Thánh ấy: “Nơi Phêrô chịu cuộc khổ nạn giống như Chúa của ngài!” (Về việc khước từ lạc giáo, chương 36). Irênê ở Lyon và Tertulianô ở Carthage nằm ở hai đầu đối nhau của đế quốc, mà vẫn nói cùng một điều.
Chương nói nhiều học giả không phải Công giáo cũng nhận Phêrô đã đến Rôma và chết ở đó. Tiêu biểu là nhà thần học Tin Lành Oscar Cullmann, người Pháp gốc Alsace, với cuốn sách nổi tiếng về Phêrô xuất bản năm 1952. Bạn cũng nên biết vẫn có tiếng nói ngược lại: năm 2009, học giả người Đức Otto Zwierlein lập luận rằng các bằng chứng đầu tiên chưa chứng minh được điều ấy. Đa số các nhà nghiên cứu chưa bị thuyết phục, và ý kiến của ông là thiểu số.
Chương nói không tác giả xưa nào cho rằng Phêrô chết ở chỗ khác, và không thành nào khác nhận có mộ ngài. Đây là lập luận các nhà nghiên cứu hay dùng. Thời xưa các thành rất thèm được giữ mộ một tông đồ, nên nếu nơi nào còn nhớ về Phêrô thì hẳn đã có người lên tiếng.
Trận hỏa hoạn năm 64
Nguồn chính là sử gia Rôma Tacitus, trong bộ Biên niên sử (quyển 15, các đoạn 38 đến 44). Tacitus sinh khoảng năm 56, nên khi Rôma cháy ông là cậu bé chừng tám tuổi. Ông viết bộ sử này khoảng năm 115 đến 120, lúc là nghị sĩ có thể xem hồ sơ nhà nước.
Những chi tiết chương lấy từ Tacitus:
- Lửa bốc lên “giữa các cửa hiệu chứa hàng dễ cháy” quanh Circus Maximus (đoạn 38). Trường đua nằm trong thung lũng giữa hai đồi Palatinô và Aventinô, nay chỉ còn là một bãi cỏ dài. Ngày cháy, 19 tháng Bảy năm 64, được ghi ở đoạn 41. Chương ghi đêm giữa 18 và 19 tháng Bảy vì lửa bùng lên trong đêm dẫn sang ngày 19.
- Lửa cháy sáu ngày rồi dịu đi, sau đó bùng lên lần nữa (đoạn 40).
- Trong mười bốn khu của Rôma, ba khu cháy rụi, bốn khu thoát, bảy khu chỉ còn “vài tàn tích nhà cửa nứt vỡ, cháy dở” (đoạn 40).
- Tin đồn Nêrô cho đốt: Tacitus viết ở đoạn 38 rằng không chắc đám cháy là “ngẫu nhiên hay do hoàng đế cố tình sắp đặt”, và ghi thêm rằng lúc ấy Nêrô đang ở Antium ven biển, “không về Rôma cho đến khi lửa lan gần nhà ông”. Chương gọi đó là tin đồn, đúng như Tacitus. Sau vụ cháy, Nêrô quả có xây một cung điện mới rộng mênh mông trên một phần đất bị thiêu, gọi là Nhà Vàng (Domus Aurea). Tàn tích của nó đến nay vẫn còn ở Rôma.
- Việc đổ tội cho Kitô hữu, cảnh phủ da thú cho chó xé xác, đóng đinh, châm lửa làm đuốc soi đêm, Nêrô mở vườn và đánh xe giữa đám đông, rồi dân chúng bắt đầu thương xót: đoạn 44. Câu chương trích: “Vì thế, để dập tin đồn, Nêrô đổ tội và dùng những cực hình tinh vi nhất lên một hạng người bị ghét vì những điều ghê tởm, dân chúng gọi là Kitô hữu.” Về Nêrô, Tacitus nói ông “hòa vào dân chúng trong trang phục của người đánh xe”. Và ông viết họ bị tiêu diệt “không phải, như người ta tưởng, vì lợi ích chung, mà để thỏa lòng tàn ác của một người”.
Chương nói Tacitus không có cảm tình gì với Kitô giáo. Ngay trong đoạn ấy ông gọi đạo mới là “một thứ mê tín độc hại nhất”. Ông cũng nhắc rằng tên gọi của họ bắt nguồn từ “Christus, người mà tên gọi ấy bắt nguồn, đã chịu cực hình dưới triều Tibêriô, do tay một trong các tổng trấn của chúng ta, Phongxiô Philatô”. Đây là một trong những lần sớm nhất một tác giả không phải Kitô hữu nhắc tên Đức Giêsu. Vì Tacitus ghét người Kitô hữu, lời ông càng khó bị nghi là bịa ra để bênh họ.
Sử gia Suêtôniô, một tác giả Rôma khác đầu thế kỷ II, chỉ ghi một dòng rằng Kitô hữu bị trừng phạt dưới thời Nêrô (Cuộc đời Nêrô, đoạn 16).
Chương gọi đây là cuộc bách hại lớn đầu tiên đối với Kitô hữu do nhà nước Rôma tiến hành. Phần đông các nhà nghiên cứu đồng ý, kèm một lưu ý mà chương cũng nêu: cuộc bách hại này chỉ xảy ra trong thành Rôma, không lan ra khắp đế quốc.
Năm Phêrô và Phaolô chết
Không nguồn cổ nào ghi chính xác năm. Có người đặt cái chết của Phêrô sớm nhất là năm 64, trong các cuộc bắt bớ sau đám cháy. Êusêbiô ghi vào khoảng năm 67 hoặc 68. Cách viết “giữa năm 64 và 67” của chương nằm trong cả hai cách tính. Hội Thánh tôn kính hai tông đồ cùng nhau vào ngày 29 tháng Sáu, một tục lệ có ít nhất từ thế kỷ III.
“Lạy Chúa, Chúa đi đâu?”
Câu chuyện Quo vadis đến từ sách Công vụ Phêrô, viết khoảng cuối thế kỷ II. Hội Thánh không xếp sách này vào Kinh Thánh. Trong sách có nhiều truyện lạ, chẳng hạn cuộc thi phép lạ giữa Phêrô và ông Simôn Thuật sĩ. Chương đã nói thẳng rằng chẳng ai dám chắc mọi việc xảy ra đúng như thế. Câu Đức Giêsu đáp trong chuyện, như chương kể, là “Thầy đi Rôma để chịu đóng đinh lần nữa.” Đó là lời trong truyện, không phải lời Kinh Thánh.
Nhà văn Ba Lan Henryk Sienkiewicz viết tiểu thuyết Quo Vadis năm 1896 và đoạt giải Nobel Văn chương năm 1905. Bộ phim Mỹ dựng theo tiểu thuyết ra mắt năm 1951. Trên đường Appia, cách cổng thành cũ chừng một cây số, có một nhà thờ nhỏ tên Domine Quo Vadis đánh dấu nơi người ta kể chuyện ấy đã xảy ra. Đó là truyền thống về địa điểm, và bạn có thể ghé qua nếu có dịp đến Rôma.
Câu hỏi ấy đã là câu hỏi của chính Phêrô từ rất lâu trước đó. Trong Bữa Tiệc Ly, ông hỏi Đức Giêsu “Thưa Thầy, Thầy đi đâu?” (trong Kinh Thánh Latinh là Domine, quo vadis?) và nghe đáp rằng chỗ Thầy đi bây giờ ông chưa theo được, nhưng sau này sẽ theo. Phêrô đáp bằng một lời hứa là sẵn sàng hy sinh mạng sống vì Thầy (Ga 13,36-37).
Đoạn chương so sánh với các linh mục và thầy giảng Việt Nam thời cấm đạo là lời của người kể, không phải tư liệu lịch sử.
Cái chết của hai tông đồ
Phaolô bị chém đầu. Êusêbiô ghi lại, và chương trích câu tóm của ông: “Phaolô bị chém đầu ngay tại Rôma, và … Phêrô cũng bị đóng đinh dưới thời Nêrô” (quyển 2, chương 25, đoạn 5). Chuyện một công dân Rôma chết bằng gươm chứ không bằng thập giá là đúng với luật thời ấy. Theo truyền thống, nơi ông chết là Tre Fontane trên đường Ôxtia, và ông được chôn ở chỗ nay có Đền thờ Thánh Phaolô Ngoại Thành. Năm 2006, các nhà khảo cổ tìm thấy một quan tài đá dưới bàn thờ chính. Năm 2009, Đức Bênêđictô XVI công bố rằng các thử nghiệm xác định những mảnh xương trong đó có từ thế kỷ I hoặc II. Nơi ông chết là theo truyền thống.
Phêrô bị đóng đinh ngược đầu. Êusêbiô trích lời Origênê, nhà thần học Alêxanđria thế kỷ III. Chương dịch lời Êusêbiô: “khi đến Rôma, ngài bị đóng đinh đầu chúc xuống; vì chính ngài đã xin chịu như vậy” (quyển 3, chương 1, đoạn 2). Lời giải thích rằng ông không dám chết cùng tư thế với Thầy được thánh Giêrônimô nói thẳng vào cuối thế kỷ IV: Phêrô bị đóng đinh “khẳng định mình không xứng đáng bị đóng đinh theo cùng cách như Chúa mình”. Sách Công vụ Phêrô đưa ra một lý do khác, mang tính biểu tượng. Chương dùng chữ “người ta hiểu” là đúng: đây là cách hiểu truyền thống, không phải lời chính Phêrô được ghi lại.
Đồi Vaticanô và trường đua của Nêrô
Thời ấy đồi Vaticanô nằm ngoài tường thành. Trên đồi có các khu vườn hoàng gia và một trường đua do hoàng đế Caligula khởi công, về sau Nêrô dùng. Tacitus nói Nêrô mở vườn của mình cho cảnh hành hình (đoạn 44, đã nhắc ở trên).
Có một dấu tích ai đến Rôma cũng thấy: cột tháp Ai Cập cao giữa Quảng trường Thánh Phêrô chính là cột Caligula cho chở về để dựng giữa trường đua ấy. Nó được dời ra giữa quảng trường năm 1586. Nếu truyền thống đúng, cột tháp này đã đứng đó khi Phêrô chịu chết.
Chuyện bạn hữu chôn ông ở gần đó trên một sườn đồi là truyền thống. Nó được ghi trong Liber Pontificalis, “Sách các Giáo hoàng”, soạn khoảng thế kỷ VI từ những ghi chép cũ hơn.
Cuộc khai quật dưới đền thờ
Đức Piô XI qua đời tháng Hai năm 1939 và đã xin được chôn trong hầm mộ đền thờ. Khi thợ đào để làm mộ cho ngài, họ chạm phải những ngôi mộ Rôma cổ. Đức Piô XII truyền khai quật. Việc kéo dài từ năm 1940 đến 1949, và bản báo cáo chính thức ra đời năm 1951.
Những gì chương kể:
- Một con phố lăng mộ, phần lớn là mộ ngoại giáo, lẫn một số mộ Kitô hữu. Nay khách vẫn có thể vào xem nghĩa trang cổ nếu đặt chỗ trước nhiều tháng với Văn phòng Khai quật của Vaticăng (Ufficio Scavi). Các nhóm rất nhỏ.
- Một cái miếu nhỏ đơn sơ dựa vào bức tường sơn đỏ, ngay dưới bàn thờ chính, xây khoảng năm 160. Các nhà khảo cổ định niên đại nhờ những viên gạch đóng dấu thời hoàng đế Marcô Aurêliô, tìm thấy trong một cống thoát bên cạnh. Miếu này khớp với “chiến thắng phẩm” mà Gaiô nhắc đến khoảng năm 200. Phần đông các nhà nghiên cứu đồng ý điều đó.
- Một bức tường đầy chữ khắc của khách hành hương xưa, chữ chen chúc nhau xin cầu nguyện. Học giả Margherita Guarducci đọc một dòng chữ Hy Lạp trên mảnh vữa của bức tường đỏ là “Phêrô ở bên trong”. Cách đọc ấy vẫn còn tranh cãi.
- Hài cốt: năm 1968, Đức Phaolô VI công bố rằng một số xương tìm được trong một hốc tường cạnh miếu, theo các nghiên cứu, có thể coi là xương thánh Phêrô. Ngài không đưa ra một tuyên bố chính thức về tính xác thực. Đây là phần còn nhiều tranh luận nhất, vì cách những mảnh xương ấy được lấy ra và cất giữ trong thập niên 1940, khi chưa ai ghi chép cẩn thận, không còn truy lại được. Như chương nói, khoa học không chứng minh chắc chắn được.
Năm 2013, Đức Phanxicô lần đầu cho tín hữu xem những mảnh xương ấy nhân dịp bế mạc Năm Đức Tin. Năm 2019, ngài tặng chín mảnh cho Đức Thượng phụ Bartôlômêô của Constantinôpôli, như dấu chỉ tình bạn giữa Rôma và Chính Thống giáo.
Điều chắc chắn hơn cả, như chương nói, là từ thế kỷ II các Kitô hữu đã đến đúng nơi này để cầu nguyện. Việc xây thánh đường lớn của hoàng đế Constantinô khởi công khoảng năm 320. Thợ xẻ bớt một phần đồi và lấp nghĩa trang để bàn thờ nằm đúng trên cái miếu nhỏ. Chỉ một lý do rất mạnh mới khiến người ta chịu xây trên nền đất khó như vậy. Đền thờ hiện nay, dựng trên cùng nền ấy, có từ năm 1506 đến 1626.
Những người trong chương
Phêrô, tên thật là Simôn, người đánh cá ở Bétsaiđa và Caphácnaum, đứng đầu nhóm Mười Hai.
Phaolô, người Tácxô, tông đồ của dân ngoại.
Cornêliô, đại đội trưởng Rôma ở Xêdarê (Cv 10,1).
Máccô, người viết Tin Mừng thứ hai.
Silvanô, cũng gọi là Sila, được nhắc ở 1 Pr 5,12.
Papia, giám mục Hierapôlis đầu thế kỷ II.
Clêmentê thành Rôma, người lãnh đạo Hội Thánh Rôma cuối thế kỷ I.
Ignatiô thành Antiôkhia, giám mục, tử đạo ở Rôma (chương 25).
Gaiô, linh mục ở Rôma khoảng năm 200.
Irênê, giám mục Lyon (chương 31). Tertulianô, tác giả Kitô giáo ở Carthage.
Nêrô, hoàng đế Rôma từ năm 54 đến 68.
Tacitus, sử gia Rôma. Suêtôniô, sử gia Rôma cùng thời.
Origênê, nhà thần học Alêxanđria thế kỷ III. Êusêbiô, sử gia Hội Thánh đầu thế kỷ IV.
Henryk Sienkiewicz, nhà văn Ba Lan, tác giả Quo Vadis.
Margherita Guarducci, nhà khảo cổ người Ý, người nghiên cứu các chữ khắc dưới đền thờ.
Những nơi trong chương
Biển hồ Galilê ở miền bắc Israel ngày nay. Antiôkhia nay là Antakya ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ. Circus Maximus nằm giữa đồi Palatinô và đồi Aventinô ở Rôma, nay là một bãi cỏ dài. Đường Appia là con đường lát đá cổ chạy từ Rôma về phía nam, nhiều đoạn còn lát đá. Đường Ôxtia đi từ Rôma ra cảng Ôxtia. Đồi Vaticanô nay là Quốc gia Thành Vaticăng.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một nguồn ngoài Kinh Thánh, bạn hãy đọc Tacitus, Biên niên sử quyển 15, đoạn 38 đến 44, chừng vài trang, có nhiều bản dịch tiếng Anh miễn phí trên mạng. Trong Kinh Thánh, Ga 21 và thư thứ nhất của Phêrô là hai chỗ gần nhất với những năm cuối đời ông.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 16 (Antiôkhia), chương 17 và 18 (những năm cuối của Phaolô), chương 22 (sau năm 70), chương 25 (Ignatiô trên đường đến Rôma), chương 29 (những chữ khắc trong hầm mộ xin Phêrô và Phaolô cầu nguyện) và chương 39 (thánh đường Constantinô xây trên mộ Phêrô).