Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 30–67 · Từ biển hồ Galilê đến đồi Vaticanô

Chương 19

Phêrô ở Rôma

Khoảng năm 30–67 · Từ biển hồ Galilê đến đồi Vaticanô

Giáo hoàng PhêrôHoàng đế Tibêriô … Nêrô

Một buổi sáng bên bờ Biển Hồ Galilê, cạnh đống than hồng, Chúa Giêsu Phục Sinh đã nướng sẵn cá và bánh trên than.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 30–67, và ký ức các thế kỷ sau

  1. Biển hồ Galilê
  2. Xêdarê
  3. Antiôkhia
  4. Rôma
  5. đồi Vaticanô
Từ bờ Biển Hồ Galilê, qua Giêrusalem, Xêdarê và Antiôkhia, đường đời Phêrô dẫn đến Rôma, nơi ông tử đạo dưới thời Nêrô.
Bắt đầu đọc

Chương 19

Khoảng năm 30–67 · Từ biển hồ Galilê đến đồi Vaticanô

Một buổi sáng bên bờ Biển Hồ Galilê, cạnh đống than hồng, Chúa Giêsu Phục Sinh đã nướng sẵn cá và bánh trên than. Trong toàn bộ Tin Mừng theo Thánh Gioan, hình ảnh đống than hồng chỉ xuất hiện đúng hai lần: lần trước là đống lửa cháy giữa sân dinh thượng tế, nơi ông Phêrô đứng hơ tay sưởi ấm và mở miệng chối Chúa ba lần.

Giờ đây bên bờ hồ, Chúa Giêsu hỏi Phêrô có yêu mến Người không, cũng đúng ba lần, và cả ba lần Phêrô đều thưa. Đến lần thứ ba, ông nghẹn ngào: “Thưa Thầy, Thầy biết rõ mọi sự; Thầy biết con yêu mến Thầy!” Rồi Chúa Giêsu nói thêm một lời tiên báo mà lúc ấy hẳn Phêrô chưa hiểu hết: “Thầy bảo thật cho anh biết: lúc còn trẻ, anh tự mình thắt lưng lấy và đi đâu tùy ý; nhưng khi đã về già, anh sẽ phải dang đôi tay ra cho người khác thắt lưng và dẫn anh đến nơi anh chẳng muốn”. Thánh Gioan ghi chú ngay bên dưới: “Người nói thế có ý ám chỉ ông sẽ phải chịu chết cách nào để tôn vinh Thiên Chúa”. Nhiều học giả cho rằng chương cuối Tin Mừng Gioan được viết thêm sau khi Thánh Phêrô qua đời, nên người ghi câu ấy đã biết ngài tử đạo ra sao. Ngay từ khoảng năm 200, Tertulianô cũng nói lời tiên báo ấy đã ứng nghiệm khi người ta dang tay Phêrô ra đóng đinh.

Từ đống than hồng bên hồ Galilê đến ngày lời Chúa ứng nghiệm là hơn ba mươi năm, và hai ngàn ba trăm cây số đường chim bay. Tính bằng bước chân và những chuyến vượt biển thời ấy thì còn xa hơn gấp bội.

Người đánh cá đi xa hơn mình tưởng

Những chương trước đã theo chân ông Phêrô buổi đầu Hội Thánh: bài giảng dõng dạc sáng lễ Ngũ Tuần, người què được chữa ở Cửa Đẹp, những lần đứng hiên ngang trước Thượng Hội Đồng, đêm được sứ thần mở cửa ngục. Nhưng bước ngoặt lớn nhất đời ông là ngày ông bước qua ngưỡng cửa nhà Côrnêliô ở Xêdarê bên bờ Địa Trung Hải. Côrnêliô là một đại đội trưởng Rôma, chỉ huy trăm lính, nhưng kính sợ Thiên Chúa của Ítraen và hay bố thí giúp người nghèo.

Đó là quyết định táo bạo nhất đời Phêrô, dù ban đầu ông chẳng hề tính tới. Một người Do Thái giữ Luật nghiêm nhặt từ bé, chưa từng đụng môi vào món gì bị coi là “ô uế”, nay bước vào nhà một người ngoại, ngồi chung bàn và rửa tội cho cả nhà họ. Biết việc ấy lạ lùng biết bao, ông nói thẳng với gia đình Côrnêliô rằng luật Do Thái vốn cấm ngặt chuyện giao tiếp với người ngoại, “nhưng Thiên Chúa vừa chỉ cho tôi thấy rằng không được phép gọi bất cứ ai là phàm tục hay ô uế”. Khi ông kể lại chuyện ấy ở Giêrusalem, rồi nhắc lại tại Công đồng Giêrusalem năm 49, cánh cửa Hội Thánh đã mở toang cho muôn dân.

Ở Xêdarê, Phêrô bước qua ngưỡng cửa nhà viên đại đội trưởng Côrnêliô và rửa tội cả nhà
Ở Xêdarê, Phêrô bước qua ngưỡng cửa nhà viên đại đội trưởng Côrnêliô và rửa tội cả nhà

Dĩ nhiên, Phêrô vẫn là con người có lúc chùn bước. Ở Antiôkhia, nay thuộc miền nam Thổ Nhĩ Kỳ, ông đang vui vẻ ăn uống chung với các tín hữu gốc dân ngoại. Nhưng khi thấy mấy tín hữu Do Thái giữ luật khắt khe do ông Giacôbê cử từ Giêrusalem xuống, Phêrô sợ bị chê trách nên lẳng lặng rút khỏi bàn ăn của anh em dân ngoại. Thánh Phaolô liền phê bình ông ngay trước mặt cả cộng đoàn. Chính Phaolô kể lại thẳng thừng: “Trước khi có mấy người bên ông Giacôbê đến, ông vẫn ăn chung với người gốc dân ngoại; nhưng khi họ đến, ông lui ra và tách riêng, vì sợ những người cắt bì.” Kinh Thánh không giấu chuyện này. Và không thấy Phêrô để bụng người anh em đã góp ý cho mình; thư thứ hai mang tên Phêrô, mà nhiều học giả cho là do môn đệ viết sau khi ngài qua đời, vẫn trìu mến gọi Phaolô là “người anh em yêu quý của chúng ta”.

Lời chào từ thành “Babylon”

Sau Công đồng Giêrusalem năm 49, sách Công vụ Tông đồ không nhắc gì thêm về Phêrô. Trước đó, sau đêm được sứ thần đưa ra khỏi ngục của vua Hêrôđê, sách chỉ ghi một câu bí ẩn: “Rồi ông rời đi, đến một nơi khác.” Cả Tân Ước không có câu nào nói thẳng “Phêrô đã đến Rôma”. Vậy dựa vào đâu mà suốt hai ngàn năm, Hội Thánh vẫn tin ngài đã đến thủ đô đế quốc và tử đạo tại đó?

Thật ra, ngay trong Tân Ước đã có một manh mối rõ ràng, ở cuối thư thứ nhất của Thánh Phêrô: “Hội Thánh tại Babylon, cùng được tuyển chọn như anh em, gửi lời chào thăm anh em; và anh Máccô, con tinh thần của tôi, cũng gửi lời chào anh em”. Máccô ở đây là Gioan Máccô, con bà Maria ở Giêrusalem, người đã mở cửa nhà cho cộng đoàn họp nhau cầu nguyện cho Phêrô trong đêm ông thoát ngục. Còn “Babylon” là đâu? Thời Thánh Phêrô, kinh đô Babylon xưa bên Lưỡng Hà chỉ còn là đống phế tích. Các Kitô hữu đầu tiên dùng tên “Babylon” để gọi thầm thủ đô Rôma, một đô thị giàu sang đầy ngẫu tượng, nơi dân Chúa sống phận lữ khách lưu đày. Sách Khải Huyền cũng gọi Rôma là “Babylon vĩ đại” ngự trên bảy ngọn đồi, mà ai cũng biết Rôma là thành bảy ngọn đồi. Sau năm 70, khi quân Rôma đốt Đền Thờ Giêrusalem y như quân Babylon mấy thế kỷ trước, các học giả Do Thái cũng gọi Rôma là Babylon. Dù thư thứ nhất của Phêrô được viết qua tay thư ký Silvanô, tức Sila, hay do môn đệ đúc kết về sau, lời chào cuối thư vẫn cho thấy ngay từ thế kỷ đầu, tín hữu đã gắn tên Phêrô và Máccô với Rôma.

Phêrô ở “Babylon”, tức Rôma; Máccô chép lại những gì Phêrô giảng
Phêrô ở “Babylon”, tức Rôma; Máccô chép lại những gì Phêrô giảng

Chi tiết ấy khớp với lời chứng rất sớm của Giám mục Papias thành Hierapôlis ở Tiểu Á, đầu thế kỷ II, được sử gia Êusêbiô giữ lại: ông Máccô từng làm “người thông dịch” theo sát Thánh Phêrô. Sách của Papias nay đã mất, chỉ còn mấy dòng Êusêbiô chép lại: “Máccô, người thông dịch của Phêrô, đã ghi chép cẩn thận, dù không theo thứ tự, tất cả những gì ông nhớ được về lời nói và việc làm của Chúa.” Papias còn cho biết ông nghe điều ấy từ một bậc kỳ lão tên là Gioan. Vì thế, đọc Tin Mừng Máccô, ta như nghe giọng kể mộc mạc, ngắn gọn mà sống động của người ngư phủ Phêrô. Một cuốn Tin Mừng thật thà đến mức chẳng ngại kể các môn đệ tối dạ ra sao, hay chuyện chính Phêrô từng bị Chúa Giêsu mắng là “Satan”.

Ngoài Kinh Thánh, một chuỗi chứng từ nối nhau xác nhận Phêrô đã ở và đã chết tại Rôma.

Khoảng năm 96, trong thư gửi giáo đoàn Côrintô, Thánh Clêmentê, Giám mục Rôma, mời tín hữu nhìn gương những người anh hùng của chính thế hệ mình: Phêrô, người “đã chịu không phải một hai mà rất nhiều gian lao”, rồi “sau khi làm chứng bằng cái chết tử đạo, đã bước vào chốn vinh quang”, cùng với người anh em là Phaolô.

Khoảng năm 107, trên đường bị giải về Rôma cho thú dữ xé xác, Thánh Ignatiô, Giám mục Antiôkhia, khiêm tốn viết cho tín hữu Rôma: “Tôi không dám ra lệnh cho anh em như thể tôi là Phêrô và Phaolô.” Ngài chỉ viết câu ấy cho tín hữu Rôma, không viết cho giáo đoàn nào khác. Câu ấy chỉ có nghĩa nếu cả hai vị Tông đồ từng sống và dạy dỗ tại Rôma.

Ignatiô bị giải về Rôma, viết thư cho tín hữu ở đó và nhắc đến Phêrô và Phaolô
Ignatiô bị giải về Rôma, viết thư cho tín hữu ở đó và nhắc đến Phêrô và Phaolô

Khoảng năm 170, Giám mục Điônysiô thành Côrintô viết cho giáo đoàn Rôma, nhắc rằng Phêrô và Phaolô đã cùng giảng dạy ở nước Ý và cùng chịu tử đạo ở đó trong cùng một thời.

Đặc biệt, khoảng năm 200, một linh mục ở Rôma tên Gaiô viết rất cụ thể: “Nếu bạn muốn tìm đến đồi Vaticanô hoặc ra con đường đi cảng Ôxtia, bạn sẽ tận mắt nhìn thấy các đài chiến thắng của những đấng đã đặt nền móng cho giáo đoàn Rôma này.” “Đài chiến thắng”, tiếng Hy Lạp là tropaion, là phần mộ kỷ niệm các vị tử đạo. Cùng thời ấy, từ hai đầu đế quốc, Thánh Irênê ở Lyon bên Pháp và Tertulianô ở Carthage bên Bắc Phi đều nói Giáo hội Rôma được dựng trên nền hai Thánh Phêrô và Phaolô. Nhắc đến Rôma, Tertulianô cảm phục reo lên: “Phúc thay Giáo hội ấy, nơi Phêrô đã chịu cuộc khổ nạn giống hệt như Chúa của ngài!”

Đền nhỏ đơn sơ trên đồi Vaticanô khoảng năm 160, nơi tín hữu đến cầu nguyện
Đền nhỏ đơn sơ trên đồi Vaticanô khoảng năm 160, nơi tín hữu đến cầu nguyện

Điều đáng suy ngẫm nhất: thời cổ, thành nào cũng tự hào nếu giữ được hài cốt một vị Tông đồ, vậy mà ngoài Rôma không thành nào nhận mình có mộ Thánh Phêrô, cũng chẳng tài liệu cổ nào nói ngài chết ở nơi khác. Vì thế, ngay cả nhiều học giả ngoài Công giáo, như nhà thần học Tin Lành Oscar Cullmann trong cuốn chuyên khảo năm 1952, cũng nhìn nhận việc Phêrô đến Rôma và tử đạo tại đó có cơ sở lịch sử vững chắc. Vẫn có vài tiếng hoài nghi, như học giả Đức Otto Zwierlein năm 2009, nhưng chỉ là số ít.

Đám cháy mùa hè năm 64 và cơn bách hại của hoàng đế Nêrô

Đêm rạng sáng ngày 19 tháng 7 năm 64, lửa bùng lên từ dãy cửa hiệu chứa đồ dễ cháy quanh trường đua lớn Circus Maximus, trong thung lũng giữa hai đồi Palatinô và Aventinô. Nay chỗ ấy chỉ còn là một bãi cỏ dài. Gặp gió lớn, lửa lan nhanh khắp các khu phố chật hẹp, cháy ròng rã sáu ngày đêm mới tạm lắng rồi lại bùng lên. Theo sử gia Rôma Tacitus, trong tổng số mười bốn quận của thủ đô Rôma thời bấy giờ, chỉ có bốn quận nguyên vẹn, ba quận bị thiêu rụi hoàn toàn thành bình địa, còn bảy quận khác chỉ còn trơ lại vài bức tường đổ nát cháy sém.

Đêm 18 tháng 7 năm 64, lửa thiêu Rôma suốt sáu ngày
Đêm 18 tháng 7 năm 64, lửa thiêu Rôma suốt sáu ngày

Khắp kinh thành rộ lên lời đồn rằng chính hoàng đế Nêrô, trị vì từ năm 54, đã ngầm sai người phóng hỏa để lấy đất xây cung điện mới. Tacitus không dám chắc; ông viết rằng chẳng rõ lửa cháy “do tình cờ hay do hoàng đế mưu tính”. Nhưng ông ghi rằng lúc lửa bốc lên, Nêrô đang nghỉ mát ở Antium ven biển, chỉ quay về khi lửa đã táp gần tới cung điện của mình. Rồi ngay trên đống tro tàn, Nêrô cho xây một cung điện xa hoa khổng lồ gọi là “Nhà Vàng”, Domus Aurea, mà phế tích nay vẫn còn.

Để dập tiếng xì xào đang chĩa vào mình, Nêrô cần một “con dê tế thần”. Tacitus mới khoảng tám tuổi khi vụ cháy xảy ra; về sau, khi đã là nghị sĩ nắm các văn khố quốc gia, ông viết bộ Biên niên sử vào khoảng năm 115–120. Ông rất ác cảm với đạo, gọi đó là “một thứ mê tín độc hại”, nhưng lại để lại một trang sử quý giá: “Để dập tắt tin đồn, Nêrô đã dựng chuyện đổ tội và đem những cực hình tàn khốc nhất trút xuống đầu một nhóm người vốn bị dân chúng ghét bỏ, thường gọi là các Kitô hữu. Danh xưng này bắt nguồn từ một người tên là Christus, kẻ đã bị xử tử dưới triều hoàng đế Tibêriô bởi bàn tay quan tổng trấn của chúng ta là Phongxiô Philatô.” Đây là một trong những tài liệu ngoại giáo cổ nhất nhắc thẳng đến Chúa Giêsu và cuộc khổ nạn của Người.

Một cuộc lùng bắt đẫm máu ập xuống các tín hữu ở Rôma. Người bị khoác da thú cho chó dữ cắn xé đến chết; người bị đóng đinh trên thập giá. Tàn bạo hơn, nhiều người bị phết nhựa thông rồi châm lửa làm đuốc sống thắp sáng vườn thượng uyển của Nêrô lúc đêm về, trong khi nhà vua mặc áo phu xe ngựa dạo giữa đám đông. Sự tàn nhẫn ấy khiến cả người ngoại giáo ở Rôma cũng động lòng thương. Tacitus nhận xét: ai cũng thấy những người này bị giết không phải vì công lý hay lợi ích quốc gia, mà để thỏa thú tính của một bạo chúa. Sử gia Suêtôniô đầu thế kỷ II cũng ghi việc các Kitô hữu bị hành quyết dưới thời Nêrô.

Nêrô đổ tội cho “Kitô hữu”; họ bị bắt hàng loạt
Nêrô đổ tội cho “Kitô hữu”; họ bị bắt hàng loạt

Đó là cuộc bách hại đầu tiên của nhà nước Rôma nhắm vào Hội Thánh, dù lúc ấy mới chỉ trong thủ đô, chưa lan ra khắp đế quốc. Và trong cơn bão máu kéo dài khoảng năm 64 đến 67 ấy, hai cột trụ của Hội Thánh là Thánh Phêrô và Thánh Phaolô đều đổ máu làm chứng cho Chúa. Không sách cổ nào ghi đúng năm. Sử liệu cổ đặt năm tử đạo của hai ngài từ năm 64, ngay sau vụ cháy, đến khoảng năm 67–68 theo cách tính của Êusêbiô. Ít nhất từ thế kỷ III đến nay, cứ ngày 29 tháng 6 hằng năm, Hội Thánh lại mừng chung một đại lễ kính hai Thánh Tông đồ Phêrô và Phaolô.

“Lạy Chúa, Chúa đi đâu?”

Có một giai thoại rất cảm động về những ngày cuối đời của Thánh Phêrô ở Rôma, nhiều người biết qua cuốn tiểu thuyết Quo Vadis năm 1896 của văn hào Ba Lan Henryk Sienkiewicz, người đoạt giải Nobel Văn chương năm 1905, và bộ phim Mỹ cùng tên năm 1951.

Chuyện kể rằng khi cuộc lùng bắt của Nêrô lên đến đỉnh, giáo hữu Rôma hết lời van nài Thánh Phêrô tạm lánh khỏi thành để giữ mạng sống cho vị mục tử của Hội Thánh. Nghe lời anh em, đêm ấy Phêrô chống gậy lặng lẽ ra khỏi cổng thành, đi trên con đường lát đá Appia về phía nam. Đi được một quãng, bỗng ông thấy Chúa Giêsu đang rảo bước ngược chiều, đi thẳng vào thành Rôma. Sững sờ, Phêrô hỏi: “Lạy Chúa, Chúa đi đâu vậy?” Tiếng Latinh là Domine, quo vadis? Chúa Giêsu nhìn ông và đáp: “Thầy đi vào thành Rôma để chịu đóng đinh một lần nữa.” Hiểu lời Thầy nhắc, Phêrô ứa nước mắt, quay đầu trở lại thành Rôma để đón lấy thập giá.

“Lạy Thầy, Thầy đi đâu?” (theo truyện Công vụ Phêrô, cuối thế kỷ II)
“Lạy Thầy, Thầy đi đâu?” (theo truyện Công vụ Phêrô, cuối thế kỷ II)

Câu chuyện này có từ cuốn Công vụ Phêrô, một sách ngoài Kinh Thánh viết cuối thế kỷ II. Đó không phải sử liệu, nhưng suốt mười tám thế kỷ tín hữu vẫn kể lại, vì nó vẽ đúng con người Phêrô: người xưa kia yếu đuối chối Thầy để giữ mạng sống, nay can đảm quay lại để chết với Thầy. Trên đường Appia hôm nay, cách cổng thành cổ chừng một cây số, vẫn còn ngôi nhà thờ nhỏ Domine Quo Vadis ghi dấu cuộc gặp gỡ ấy. Thật ra, chính Phêrô đã từng hỏi câu ấy trong đêm Tiệc Ly năm xưa: “Thưa Thầy, Thầy đi đâu?” Và hôm ấy Chúa Giêsu đã trả lời ông: “Nơi Thầy đi, bây giờ anh chưa thể theo được, nhưng sau này anh sẽ đi theo”. Đêm ấy Phêrô hăng hái thưa: “Con sẽ thí mạng vì Thầy!” Chỉ vài giờ sau, bên đống lửa giữa sân dinh thượng tế, ông chối Thầy ba lần. Hơn ba mươi năm sau ở Rôma, ông giữ trọn lời hứa ấy.

Người Công giáo Việt Nam đọc chuyện Quo Vadis hẳn thấy thấm thía lắm. Qua gần ba thế kỷ cấm đạo thời vua chúa, biết bao thừa sai, linh mục và thầy giảng Việt Nam có thể xuống tàu lánh nạn sang xứ khác; thế mà các ngài chọn ở lại sống chết với đoàn chiên, chui hầm trốn bụi, ẩn dưới khoang thuyền hay trong nhà giáo dân cho đến ngày ra pháp trường. Hẳn trong lòng, các ngài cũng đã nghe câu trả lời của Chúa trên đường Appia năm xưa.

Chết giống như Thầy, nhưng xin chúc đầu xuống đất

Thánh Phaolô là công dân Rôma, nên theo luật đế quốc, ngài được xử bằng gươm. Truyền thống ghi rằng ngài bị chém đầu ở nơi gọi là Ba Suối, ngoài cổng thành trên đường đi cảng Ôxtia, và được an táng nơi nay là Vương cung thánh đường Thánh Phaolô Ngoại Thành. Năm 2006, các nhà khảo cổ tìm thấy cỗ quan tài đá dưới bàn thờ chính của đền thờ này. Năm 2009, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI công bố kết quả đo phóng xạ: những mảnh xương bên trong thuộc về một người sống vào thế kỷ I hoặc II.

Còn Thánh Phêrô chỉ là dân tỉnh lẻ, không có quyền công dân Rôma, nên phải chịu hình phạt tàn khốc dành cho nô lệ và kẻ phản nghịch: đóng đinh thập giá. Sử gia Êusêbiô tóm gọn trong một câu: “Phaolô bị chém đầu ngay tại Rôma, và Phêrô cũng bị đóng đinh dưới thời Nêrô.”

Truyền thống Hội Thánh đặt nơi Thánh Phêrô chịu đóng đinh ở đồi Vaticanô bên kia sông Tibê, sát trường đua của Caligula và Nêrô, nơi nhà vua dùng làm pháp trường xử các Kitô hữu. Giữa trường đua thuở ấy có một cột tháp đá cao vút mà hoàng đế Caligula cho chở từ Ai Cập về. Năm 1586, người ta dời cây cột ấy ra dựng giữa Quảng trường Thánh Phêrô ngày nay. Nghĩa là cây cột đá đứng trước mắt khách hành hương hôm nay rất có thể là chứng nhân câm lặng cuối cùng đã thấy Thánh Phêrô chịu đóng đinh.

Khoảng năm 320, thợ La Mã san sườn đồi, lấp nghĩa địa để bàn thờ nằm đúng trên đền nhỏ
Khoảng năm 320, thợ La Mã san sườn đồi, lấp nghĩa địa để bàn thờ nằm đúng trên đền nhỏ

Theo lời Origênê ở thế kỷ III, được Êusêbiô trích lại và Thánh Giêrônimô ở thế kỷ IV nhắc thêm, khi bị điệu tới chân thập giá, Thánh Phêrô xin lý hình đóng đinh mình chúc đầu xuống đất. Lời Êusêbiô chép lại thật ngắn: “Đến Rôma, ngài bị đóng đinh đầu chúc xuống, vì chính ngài đã xin được chịu như thế.” Thánh Giêrônimô nói rõ lý do: ngài tự cho mình “không xứng đáng chịu đóng đinh giống như Chúa mình”. Một người từng ba lần chối Thầy không dám chết y như Thầy.

Thế là lời tiên báo bên đống than hồng hơn ba mươi năm trước đã trọn: người thanh niên nông nổi ngày nào tự thắt lưng đi đâu tùy ý, nay tuổi xế chiều hiền lành dang đôi tay cho người ta trói vào gỗ giá. Ngài trút hơi thở rồi, các tín hữu đem thi hài ngài chôn trong khu nghĩa trang sát sườn đồi Vaticanô cạnh trường đua, như sách Liber Pontificalis, Sách Tiểu sử các Giáo hoàng, ghi lại. Sách ấy được soạn khoảng thế kỷ VI từ những ghi chép cũ hơn.

Người đã dang tay ra cho người khác trói, và bị dẫn đến nơi mình không muốn
Người đã dang tay ra cho người khác trói, và bị dẫn đến nơi mình không muốn

Ngôi mộ sâu dưới lòng bàn thờ chính

Gần hai ngàn năm sau, tháng 2 năm 1939, Đức Giáo hoàng Piô XI qua đời, để lại ý nguyện được chôn trong tầng hầm gần mộ Thánh Phêrô. Đang đào hạ nền hầm, công nhân Vatican bất ngờ gặp cả một khu nghĩa trang Rôma cổ vùi sâu dưới nền Vương cung thánh đường. Đức Giáo hoàng kế vị là Piô XII liền cho khai quật, lớn mà kín đáo, suốt mười năm, từ 1940 đến 1949; báo cáo khoa học công bố năm 1951.

Kết quả làm giới khảo cổ chấn động. Sâu dưới đất, dọc một con phố mộ cổ, phần lớn là lăng mộ ngoại giáo xen lẫn mộ Kitô hữu, ngay thẳng bên dưới bàn thờ chính của đền thờ ngày nay, người ta tìm thấy một ngôi miếu tưởng niệm nhỏ đơn sơ tựa lưng vào một bức tường sơn đỏ. Miếu xây khoảng năm 160; niên đại ấy biết được nhờ dấu đóng trên những viên gạch ống thoát nước thời hoàng đế Marcô Aurêliô nằm sát bên. Ngôi miếu nhỏ dựa vào bức tường đỏ ấy chính là chiếc “đài chiến thắng” trên đồi Vaticanô mà linh mục Gaiô đã tận mắt nhìn thấy vào năm 200! Quanh bức tường, khách hành hương những thế kỷ đầu đã khắc chằng chịt lời cầu nguyện. Trên một mảnh vữa có dòng chữ Hy Lạp mà nữ học giả Margherita Guarducci đọc là Petros eni, nghĩa là “Phêrô ở bên trong này”. Cách đọc ấy đến nay vẫn còn người bàn cãi.

Những năm 1940, khai quật dưới lòng Đền thờ Thánh Phêrô
Những năm 1940, khai quật dưới lòng Đền thờ Thánh Phêrô

Trong một hốc tường sát ngôi miếu cổ, người ta còn tìm được những mảnh xương bọc vải tía thêu chỉ vàng, của một người đàn ông chừng sáu mươi đến bảy mươi tuổi, dáng vạm vỡ. Sau nhiều năm giám định, năm 1968 Đức Giáo hoàng Phaolô VI công bố rằng có những lý lẽ thuyết phục để tin đó là hài cốt Thánh Phêrô. Ngài không ra tuyên bố chính thức nào. Chỗ khó nhất là những mảnh xương ấy đã được lấy ra và cất giữ trong những năm 1940 mà không ai ghi chép cẩn thận. Khoa học vẫn dè dặt, nhưng có một bằng chứng lịch sử không ai chối được. Khoảng năm 320, khi hoàng đế Constantinô xây Vương cung thánh đường Thánh Phêrô đầu tiên, các kiến trúc sư không chọn khu đất bằng của trường đua bên cạnh. Họ chịu làm một việc rất tốn kém và bất tiện: xẻ cả sườn đồi Vaticanô và lấp nguyên khu nghĩa trang cổ, chỉ để đặt bàn thờ chính ngay trên ngôi miếu nhỏ thế kỷ II kia. Đại thánh đường hiện nay, xây lại từ năm 1506 đến 1626, vẫn đặt bàn thờ chính đúng chỗ ấy! Nếu không tin chắc đó là mộ vị Tông đồ trưởng, chẳng ai thời cổ lại làm một việc như thế.

Năm 2013, trong Thánh lễ bế mạc Năm Đức Tin, Đức Giáo hoàng Phanxicô lần đầu nâng tráp đựng những mảnh xương ấy trước mắt hàng trăm ngàn tín hữu. Năm 2019, ngài tặng chín mảnh xương trong đó cho Đức Thượng phụ Chính Thống giáo Bartôlômêô của Constantinôpôli, như một cử chỉ huynh đệ hướng về hiệp nhất Kitô giáo. Ngày nay, khách hành hương đăng ký trước nhiều tháng với Văn phòng Khai quật Vatican vẫn có thể theo từng nhóm nhỏ xuống tận tầng hầm sâu ấy viếng ngôi mộ cổ.

Hôm nay, mỗi khi Đức Giáo hoàng dâng Thánh lễ tại bàn thờ chính của Vương cung thánh đường Thánh Phêrô, thì ngay dưới chân ngài, qua nhiều tầng đất đá, vẫn là ngôi mộ mộc mạc của người đánh cá Galilê năm xưa. Ngôi thánh đường lớn nhất thế giới Công giáo được xây trên nấm mồ của một người từng yếu đuối chối Thầy ba lần, nhưng đã lấy trọn tình yêu và máu mình để đáp lại lời mời: “Hãy chăn dắt chiên của Thầy.”

Đền thờ lừng danh nhất thế giới Kitô giáo xây trên mộ một người từng chối Thầy
Đền thờ lừng danh nhất thế giới Kitô giáo xây trên mộ một người từng chối Thầy

Ngôi thánh đường lớn nhất thế giới Công giáo được xây trên nấm mồ của một người từng yếu đuối chối Thầy ba lần, nhưng đã lấy trọn tình yêu và máu mình để đáp lại lời mời: “Hãy chăn dắt chiên của Thầy.”

Chương 19 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Hãy chăn dắt chiên của Thầy”

Ga 21,17
Từ bờ Biển Hồ Galilê, qua Giêrusalem, Xêdarê và Antiôkhia, đường đời Phêrô dẫn đến Rôma, nơi ông tử đạo dưới thời Nêrô.

Những người trong chương

  • Phêrô · Mộ ông ở ngay dưới bàn thờ chính Đền thờ Thánh Phêrô. Khách đăng ký trước nhiều tháng có thể xuống thăm nghĩa địa cổ bên dưới.
  • Phaolô · Truyền thống đặt nơi ông chịu chém ở Tre Fontane. Năm 2006, người ta tìm thấy một quan tài đá dưới bàn thờ chính Vương cung thánh đường Thánh Phaolô Ngoại Thành.
  • Margherita Guarducci · Bà đọc một dòng chữ Hy Lạp khắc trên mảnh vữa cạnh đài cổ là Petros eni, “Phêrô ở trong này”. Cách đọc còn bàn cãi.

Nơi ấy hôm nay

  • Circus Maximus, nơi trận cháy năm 64 bùng lên, nay là một bãi cỏ dài giữa đồi Palatinô và đồi Aventinô.
  • Cột đá Ai Cập vua Caligula đem về trường đua trên đồi Vaticanô nay đứng giữa Quảng trường Thánh Phêrô, dời đến đó năm 1586.
  • Đường Appia là con đường lát đá cổ chạy từ Rôma về phía nam, nay nhiều đoạn vẫn còn lát đá.

Muốn đọc thêm

Ga 21,15-19 · 1 Pr 5,12-14 · Tacitus, Biên niên sử 15,38-44 · Êusêbiô, Giáo sử 2,25

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 20

Những tông đồ đi về miền xa

Tông đồ Tôma có thật đã cập bến Ấn Độ, hay đó chỉ là chuyện cha truyền con nối?

Khoảng 18 phút đọc