Tư liệu chương 2
Kiểm chứng chương 2: Những năm tháng lặng lẽ ở Nadarét
Chương 2 kể về Đức Maria, thánh Giuse và những năm Đức Giêsu còn nhỏ. Gần như mọi điều trong chương đều lấy từ hai sách Tin Mừng, của thánh Luca và thánh Mátthêu. Vì vậy những trang này sẽ chỉ cho bạn từng đoạn Tin Mừng tương ứng, và cũng nói thật những chỗ mà các nhà sử học thấy khó, vì người ham tìm hiểu nên biết cả những điều ấy.
Các câu Kinh Thánh được trích theo bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, đọc miễn phí ở trang ktcgkpv.org. Cách ghi “Lc 1,28” có nghĩa là Tin Mừng Luca, chương 1, câu 28.
Hai người kể, hai góc nhìn
Chỉ có hai sách Tin Mừng kể về thời thơ ấu của Đức Giêsu. Thánh Luca kể từ phía Đức Maria: lời sứ thần, cuộc thăm viếng bà Êlisabét, máng cỏ, các mục đồng, cụ Simêon (Lc 1–2). Thánh Mátthêu kể từ phía thánh Giuse: giấc mộng, các nhà chiêm tinh, cuộc trốn sang Ai Cập (Mt 1–2).
Hai thánh sử không kể giống nhau, và cũng không mâu thuẫn ở những điều chính: Đức Giêsu sinh ở Bêlem, mẹ Người là Maria, cha nuôi là Giuse, Người lớn lên ở Nadarét, và tất cả xảy ra thời vua Hêrôđê. Các nhà nghiên cứu coi việc hai người kể khác nhau mà vẫn gặp nhau ở những điểm ấy là dấu cho thấy những điểm ấy đã được người ta biết từ trước khi hai cuốn sách được viết.
Làng Nadarét và chuyện đính hôn
Chuyện nền một ngôi nhà ở Nadarét được đào lên năm 2009 là có thật. Người đào là bà Yardenna Alexandre, nhà khảo cổ của Cơ quan Cổ vật Israel, ngay gần Vương cung thánh đường Truyền Tin. Theo báo cáo khai quật, đó là một ngôi nhà nhỏ có từ thế kỷ I, tường đá mộc, có những hầm đục vào nền đá. Việc “hầm chứa lương thực” thì là cách các nhà khảo cổ hiểu thông thường về loại hầm ấy. Cả cảnh các cô ra giếng, hỏi han nhau chuyện mùa màng, cưới xin là người kể dựng lại cho sống động. Sách vở không chép.
Chuyện đính hôn thì dựa vào luật và tục Do Thái. Tin Mừng Mátthêu (1,18-19) cho thấy việc này: Giuse và Maria đã đính hôn, chưa về sống chung, vậy mà Mátthêu đã gọi Maria là vợ ông. Các sách luật Do Thái soạn sau này (bộ Mishnah, khoảng năm 200) nói đính hôn là một giao ước ràng buộc, và nói cô dâu được cho chừng một năm để chuẩn bị trước khi về nhà chồng. Chương lấy điều đó để tả cảnh. Còn câu “Thời ấy, thiếu nữ Do Thái thường đính hôn khi mới mười lăm, mười sáu tuổi.” là suy ra từ tục lệ. Tin Mừng không ghi tuổi của Đức Maria.
Lời chào ở Nadarét
Cảnh sứ thần Gabrien đến với Đức Maria, câu hỏi và lời thưa của cô đều nằm trong Tin Mừng Luca, chương 1, câu 26 đến 38. Luca nói sứ thần đến gặp “một trinh nữ đã thành hôn với một người tên là Giuse, thuộc nhà Đavít” (Lc 1,27). Câu hỏi “Việc ấy sẽ xảy ra cách nào, vì tôi không biết đến việc vợ chồng!” là Lc 1,34. Lời thưa “Vâng, tôi đây là nữ tỳ của Chúa, xin Chúa cứ làm cho tôi như lời sứ thần nói.” là Lc 1,38.
Chương viết rằng quyền năng Đấng Tối Cao sẽ “rợp bóng” trên cô (Lc 1,35) và gợi lại đám mây phủ trên Lều Hội Ngộ trong sa mạc. Sự liên hệ ấy là của các nhà chú giải. Trong bản Hy Lạp cổ của Cựu Ước, sách Xuất hành (40,35) dùng cùng một chữ ấy để nói về đám mây phủ xuống Lều.
Chỗ nào ở Nadarét sứ thần đã đến là chuyện truyền thống, không phải chuyện Tin Mừng. Các Giáo hội Chính Thống, theo sách cổ thế kỷ II là Tiền Phúc Âm Giacôbê (chương 11), đặt cảnh ấy ở mạch nước đầu làng, nơi nay có nhà thờ Chính Thống Hy Lạp thánh Gabrien. Truyền thống Công giáo chỉ vào một hang đá dưới Vương cung thánh đường Truyền Tin, nơi bàn thờ có dòng chữ Verbum caro hic factum est, “Tại đây Ngôi Lời đã làm người”. Cả hai đều chỉ là lời truyền lại, Tin Mừng không nêu nơi nào.
Hội Thánh mừng lễ Truyền Tin ngày 25 tháng Ba, đúng chín tháng trước lễ Giáng Sinh. Nửa đầu kinh Kính Mừng ghép từ lời sứ thần (Lc 1,28) và lời bà Êlisabét (Lc 1,42). Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo nói điều này ở số 2676.
Khoảng năm 180, thánh Irênê, giám mục Lyon, đặt tiếng thưa của Đức Maria bên cạnh sự bất tuân của bà Evà. Trong bộ Chống lạc giáo (quyển 3, chương 22, đoạn 4), ngài viết rằng cái nút thắt do bà Evà bất tuân buộc lại thì nay được gỡ ra nhờ Đức Maria vâng phục. Bản tiếng Anh của Roberts và Rambaut đọc miễn phí ở newadvent.org.
Người thợ mộc không nói một lời
Chuyện thánh Giuse định lặng lẽ cho Đức Maria đi, rồi được báo mộng, nằm trong Tin Mừng Mátthêu, chương 1, câu 18 đến 25. Mátthêu gọi ông là “người công chính” (Mt 1,19) và nói ông không muốn làm cho Maria bị bêu riếu, nên định rút lui kín đáo. Tục trao giấy ly dị có trong sách Đệ Nhị Luật (24,1). Việc sứ thần dặn ông đặt tên cho con là Giêsu ở Mt 1,21; các nhà chú giải nói đặt tên là việc người cha làm để nhận đứa trẻ làm con mình theo luật.
Câu “Đọc hết bốn sách Tin Mừng, không thấy một câu nào của Giuse được ghi lại.” là đúng. Bạn có thể tự đọc lại và sẽ thấy ông chỉ làm, không nói. Chuyện ông dẫn vợ xuống Bêlem là Lc 2,4-5, chuyện trốn sang Ai Cập là Mt 2,13-14, chuyện về Nadarét là Mt 2,21-23.
Chương nói người con gái đã đính hôn mà có thai với người khác có thể bị tố cáo nơi cổng làng và bị ném đá. Luật Môsê có nói đến hình phạt này (sách Đệ Nhị Luật, chương 22, câu 23-24, nhắc cả cổng thành), nhưng các nhà nghiên cứu không chắc vào thế kỷ I người ta còn thi hành nó thường xuyên hay không.
Năm 2020 Đức Giáo hoàng Phanxicô viết tông thư về thánh Giuse, Patris Corde, “Với trái tim người cha”. Thư ra nhân dịp kỷ niệm 150 năm thánh Giuse được tôn làm Bổn mạng Hội Thánh hoàn vũ (năm 1870, dưới thời Đức Piô IX). Đọc được trên trang vatican.va. Câu so với những người cha làng quê Việt là của người kể, không phải của bản tông thư.
Gia phả có bốn người phụ nữ
Bản gia phả mở đầu Tin Mừng Mátthêu (Mt 1,1-17) đúng là có tên bốn người phụ nữ: Tamar, Rakháp, Rút, và “bà vợ ông Uria”, tức Bát Sêva. Chuyện của từng bà có trong Cựu Ước. Tamar ở sách Sáng Thế, chương 38, nơi bà giả làm kỹ nữ ngồi ven đường để có con nối dõi với Giuđa, cha chồng. Rakháp ở sách Giôsuê, chương 2, nơi bà giấu hai thám tử Ítraen trên mái nhà ở Giêrikhô. Rút ở sách Rút, và sách nói rõ bà là người Môáp (Rt 1,4). Bát Sêva ở sách Samuel quyển thứ hai, chương 11, nơi vua Đavít lấy bà sau khi bày mưu cho chồng bà là Uria chết ngoài trận.
Bốn bà trong một bản gia phả Do Thái là điều lạ, vì danh sách như thế thường chỉ ghi tên đàn ông. Chương nói thêm rằng lạ hơn nữa là bốn bà đều mang lai lịch tai tiếng, không phải những bà mẹ danh giá như Sara, Rêbêca hay Rakhen. Đó là cách đọc của người kể, và nhiều nhà chú giải ngày nay cũng đọc như thế, dù có người đọc khác (họ cho rằng điểm chung của bốn bà là họ đều là người ngoại, hoặc đều ở vào hoàn cảnh bất thường).
Con số bốn mươi hai đời là cách Mátthêu tự chia: ba nhóm mười bốn đời, ông nói rõ ở Mt 1,17. Câu cuối bản gia phả (Mt 1,16) không còn dùng chữ “sinh ra” như các câu trước, mà chỉ nói Đức Giêsu sinh bởi bà Maria, vợ ông Giuse.
Tin Mừng Luca cũng có một bản gia phả (Lc 3,23-38). Nó đi ngược từ Đức Giêsu lên đến ông Ađam, và nhiều tên khác với bản của Mátthêu. Từ thời các Giáo phụ, người ta đã đưa ra nhiều cách giải thích vì sao hai bản khác nhau, đến nay chưa cách nào được mọi người đồng ý.
Tiếng hát trên miền núi Giuđê
Cuộc gặp gỡ của Đức Maria và bà Êlisabét, cùng bài ca “Linh hồn tôi ngợi khen Đức Chúa”, nằm ở Lc 1,39-56. Luca nói Maria “vội vã lên đường đến miền núi” (Lc 1,39). Dấu sứ thần cho cô, rằng bà Êlisabét cũng có thai được sáu tháng, ở câu 36. Bà là vợ thầy tư tế Dacaria (Lc 1,5-9), tuổi cao và hiếm muộn (câu 7). Lời bà reo lên, “Bởi đâu tôi được Thân Mẫu Chúa tôi đến với tôi thế này?”, là Lc 1,43. Luca ghi Maria ở lại chừng ba tháng (câu 56).
Chuyện đường từ Galilê xuống miền núi Giuđê mất ba bốn ngày đi bộ là ước chừng của người kể, không phải của Tin Mừng.
Các lời về kẻ quyền thế bị hạ xuống, người khiêm nhường được nâng lên, kẻ đói được ban của đầy dư, là Lc 1,51-53. Bài ca mang tên Magnificat theo chữ đầu của bản Latinh. Nó vọng lại lời bà Hanna, mẹ ngôn sứ Samuen, hát rằng Chúa nâng kẻ nghèo hèn lên khỏi bụi đất (1 Sm 2,8). Hội Thánh Công giáo vẫn hát bài ấy trong Kinh Chiều mỗi ngày. Anh giáo hát trong giờ Evensong, và Chính Thống giáo hát trong Kinh Sáng.
Luca không nêu tên thành của bà Êlisabét, chỉ nói “một thành thuộc miền núi Giuđa”. Truyền thống nhiều thế kỷ đặt nơi ấy ở Ein Karem, gần Giêrusalem, nơi nay có nhà thờ Thăm Viếng.
Cuộc kiểm tra dân số
Chiếu chỉ của hoàng đế và chuyến đi Bêlem nằm ở Lc 2,1-5. Câu “Thời ấy, hoàng đế Augustô ra chiếu chỉ, truyền kiểm tra dân số trong khắp cả thiên hạ.” là mở đầu đoạn ấy. Đây là một trong những chỗ khó nhất của các chương đầu, và người tìm hiểu nên biết.
Luca ghi cuộc kiểm tra xảy ra “khi ông Quirinô làm tổng trấn xứ Syria” (Lc 2,2). Sử gia Josephus, người mà tư liệu chương 1 đã giới thiệu, có kể một cuộc kiểm tra dân số do Quirinô làm, nhưng vào năm 6 sau Công nguyên, tức khoảng mười năm sau khi vua Hêrôđê chết (Cổ sử Do Thái, quyển 18, đoạn 1 và 2). Trong khi đó cả Luca lẫn Mátthêu đều nói Đức Giêsu sinh ra dưới thời Hêrôđê.
Các nhà nghiên cứu giải thích theo nhiều cách. Có người cho rằng Quirinô giữ chức ở Syria hai lần. Có người dịch câu Lc 2,2 thành cuộc kiểm tra trước thời Quirinô làm tổng trấn. Có người cho rằng Luca nhớ lẫn hai sự việc. Chưa có câu trả lời nào làm mọi người hài lòng. Chương giữ nguyên lời kể của Tin Mừng, và nói nhẹ rằng các học giả còn bàn, không đi vào cuộc tranh luận ấy.
Quãng đường thì Tin Mừng không ghi. Từ Nadarét đến Bêlem dài chừng 150 cây số đường đồi núi, và “gần một tuần đi bộ” là ước chừng. Một lưu ý nhỏ: chương ghi “chín mươi dặm La Mã” cho khoảng ấy. Một dặm La Mã chỉ chừng 1.480 mét, nên chín mươi dặm La Mã chỉ khoảng 133 cây số. Con số 150 cây số mới đúng với đường đi thật, nghĩa là chữ “dặm” ở đây nên hiểu theo dặm thường.
Chuyện Augustô được các đền thờ phương Đông tôn là “con thần linh” cũng có chứng cớ. Chữ divi filius, “con của thần”, có trên tiền và bia đá của ông. Một tấm bia ở thành Priene bên Tiểu Á, khoảng năm 9 trước Công nguyên, gọi ông là Đấng Cứu Độ của loài người và gọi ngày sinh của ông là khởi đầu của “tin mừng” cho thế giới. Còn những chữ “đấng đem lại hòa bình cho thế giới” là cách tóm của chương.
Máng cỏ và các mục đồng
Luca viết: “Bà sinh con trai đầu lòng, lấy tã bọc con, rồi đặt nằm trong máng cỏ, vì hai ông bà không tìm được chỗ trong nhà trọ.” (Lc 2,7). Có một điều nhỏ mà bạn có thể thích. Chữ Hy Lạp Luca dùng ở đây, katalyma, ông cũng dùng về sau cho “căn phòng” nơi Đức Giêsu ăn bữa Tiệc Ly (Lc 22,11). Còn quán trọ trong dụ ngôn người Samari nhân hậu thì ông gọi bằng chữ khác, pandocheion (Lc 10,34). Vì thế nhiều học giả cho rằng Thánh Gia ở nhà họ hàng, phòng khách đã đầy nên phải dùng gian dưới của nhà. Kenneth Bailey bàn điều này trong sách Jesus Through Middle Eastern Eyes (2008), chương 1. Đó là một cách hiểu hợp lý, nhưng cũng chỉ hơn thế một chút. Cảnh ông chủ quán cau có trong các vở kịch Giáng Sinh thì không có trong Tin Mừng.
Việc người ta chỉ một hang đá ở Bêlem là nơi Chúa sinh ra có từ rất xưa. Thánh Giustinô nhắc đến khoảng năm 155 (Đối thoại với Tryphô, đoạn 78), Origênê cũng nhắc (Chống Celsô, quyển 1, đoạn 51). Eusebiô kể hoàng đế Constantinô cho xây nhà thờ ngay trên hang (Cuộc đời Constantinô, quyển 3, các đoạn 41 đến 43). Một phần nền của Vương cung thánh đường Giáng Sinh ngày nay vẫn có từ thời Constantinô, khoảng năm 330. Đây là truyền thống, và là truyền thống rất cổ.
Lời ca của thiên thần, “Vinh danh Thiên Chúa trên trời, bình an dưới thế cho loài người Chúa thương”, là Lc 2,14. Người Công giáo nghe lại lời này gần như mọi Chúa nhật, vì kinh Vinh Danh bắt đầu bằng nó.
Về các mục đồng, chương nói một số sách luật Do Thái biên soạn về sau xếp người chăn chiên vào hạng không được làm chứng trước tòa. Những sách ấy là bộ Talmud, được ghi lại nhiều thế kỷ sau. Các nhà nghiên cứu không chắc vào thế kỷ I người ta đã khắt khe như thế chưa, nên hãy hiểu đây là bức tranh về thân phận chẳng ai kể đến của người chăn chiên. Chương cũng đã rào đón như vậy.
Ông Simêon và bà Anna
Việc dâng Hài Nhi trong Đền Thờ, lễ vật đôi chim, lời cụ Simêon và bà Anna đều ở Lc 2,22-38. Luật Môsê bắt người mẹ dâng lễ thanh tẩy và bắt cha mẹ dâng con trai đầu lòng cho Thiên Chúa (Lc 2,22-24; Lv 12; Xh 13,2). Luật dạy dâng chiên con, nhưng cho nhà nghèo dâng chim: “một cặp chim gáy hay một đôi bồ câu non” (Lc 2,24; Lv 12,6-8). Việc cắt bì sau tám ngày ở Lc 2,21.
Cụ Simêon được Luca giới thiệu là người “công chính và sùng đạo, cụ những mong chờ niềm an ủi của Ítraen” (Lc 2,25). Lời cụ nói với Maria, “còn chính bà, một lưỡi gươm sẽ đâm thâu tâm hồn bà, để những ý nghĩ từ thâm tâm nhiều người phải lộ ra”, ở Lc 2,35. Bài ca của cụ, tiếng Latinh gọi là Nunc dimittis, được Hội Thánh đọc mỗi tối trong Kinh Tối. Lòng đạo đức Công giáo, mà dòng Tôi tớ Đức Maria (Servite) giữ gìn, kể lưỡi gươm ấy là sự thương khó thứ nhất trong Bảy Sự Thương Khó của Đức Mẹ. Cuộc trốn sang Ai Cập là sự thứ hai, ba ngày lạc mất con là sự thứ ba.
Về bà Anna, Luca nói bà là nữ ngôn sứ thuộc chi tộc Asê, ở góa “tám mươi tư năm” theo một số bản dịch (Lc 2,36-37). Chữ Hy Lạp có thể hiểu hai cách, bà đã tám mươi tư tuổi, hoặc đã ở góa tám mươi tư năm, vì thế chương nói cả hai. Còn nhận xét của chương, rằng giữa Đền Thờ đồ sộ chỉ có hai cụ già sống bằng ăn chay cầu nguyện mới nhận ra Thiên Chúa nơi đứa trẻ nhà nghèo, là lời của người kể. Luca không viết như thế.
Các nhà chiêm tinh và cuộc trốn sang Ai Cập
Các nhà chiêm tinh, ngôi sao, ba lễ vật vàng, nhũ hương và mộc dược, giấc mộng của thánh Giuse, cuộc trốn sang Ai Cập và việc Hêrôđê giết các bé trai, tất cả đều nằm trong Tin Mừng Mátthêu, chương 2.
Mátthêu gọi các vị khách là magoi, tiếng Hy Lạp chỉ những người học rộng, xem sao. Ông không nói họ mấy người, cũng không gọi họ là vua. Con số ba suy ra từ ba lễ vật. Origênê đọc ba lễ vật như những dấu hiệu, trong Chống Celsô (quyển 1, đoạn 60): vàng cho một vị Vua, nhũ hương cho một Thiên Chúa, mộc dược cho một người sẽ chết. Mộc dược là thứ nhựa ướp xác; Tin Mừng Gioan (19,39) cho thấy nó được dùng khi an táng Đức Giêsu. Hội Thánh mừng việc này trong lễ Hiển Linh, khoảng ngày 6 tháng Giêng, và ở Mỹ Latinh cùng Philippines người ta gọi đó là Ngày Ba Vua. Chương còn nói các nhà chiêm tinh đến từ Ba Tư hay Lưỡng Hà. Mátthêu chỉ nói “từ phương Đông” (Mt 2,1), còn hai nơi kia là cách các học giả đoán.
Chuyện Hêrôđê đa nghi đến mức giết vợ con là chuyện có thật, và Josephus kể kỹ (Cổ sử Do Thái, các quyển 15 đến 17). Ông cho giết bà vợ Mariamne năm 29 trước Công nguyên. Ông giết hai người con trai của bà, và cuối cùng giết con trưởng là Antipater, năm ngày trước khi chính ông chết. Mátthêu viết: “Nghe tin ấy, vua Hêrôđê bối rối, và cả thành Giêrusalem cũng xôn xao.” (Mt 2,3). Các thượng tế và kinh sư dẫn lời ngôn sứ Mica nói về Bêlem (Mt 2,4-6; Mica 5,1, có bản đánh số là 5,2).
Ai Cập là chỗ lánh nạn tự nhiên, vì nằm ngoài vương quốc của Hêrôđê và có một cộng đồng Do Thái thuộc loại đông nhất thế giới. Con số của Philo về cộng đồng ấy đã nêu trong tư liệu chương 1. Gia đình ở lại bao lâu thì Mátthêu không nói (Mt 2,13-15 và 2,19-20). Chương tả đường đi qua sa mạc Sinai, và đó là hình dung của người kể: Mátthêu không ghi lộ trình. Năm 1952, Đức Piô XII viết trong tông hiến về người di cư Exsul Familia Nazarethana rằng Thánh Gia lưu vong sang Ai Cập là khuôn mẫu của mọi gia đình tị nạn.
Việc giết các bé trai ở Bêlem chỉ có Mátthêu ghi lại. Josephus không nhắc, không sử gia cổ nào khác nhắc. Người tin chuyện này nói Bêlem khi ấy là làng nhỏ, có lẽ chỉ vài em bị giết, quá ít để nổi lên giữa những tội ác khác của Hêrôđê mà một sử gia ghi vào sách. Con số “chừng một ngàn dân” và “vài chục bé trai” trong chương là ước tính của một số học giả, không có tài liệu nào ghi. Người nghi ngờ thì cho rằng Mátthêu kể chuyện này để gợi lại vua Pharaô giết trẻ Híp-ri thời ông Môsê. Cả hai cách nhìn đều có những nhà nghiên cứu nghiêm túc đứng sau.
Lời ngôn sứ Giêrêmia về tiếng khóc ở Rama (Gr 31,15) được Mátthêu trích ở Mt 2,18. Mộ bà Rakhen, vợ yêu của tổ phụ Giacóp, nằm gần Bêlem, theo sách Sáng Thế (35,19). Hội Thánh nhớ các bé trai ấy ngày 28 tháng Mười Hai, lễ Các Thánh Anh Hài, và kính các em như những vị tử đạo.
Hêrôđê chết, gia đình về Nadarét
Mt 2,19-23 kể sau khi Hêrôđê chết, thánh Giuse đưa vợ con về xứ Galilê, ở Nadarét. Trong giấc mộng thứ ba ông được báo rằng những kẻ tìm giết Hài Nhi đã chết (Mt 2,20). Nhưng ông nghe tin Arkhêlaô, con Hêrôđê, đang cai trị miền Giuđê, nên sợ (Mt 2,22). Josephus cho thấy nỗi sợ ấy có lý. Ngay lễ Vượt Qua sau khi cha chết, Arkhêlaô cho quân vào sân Đền Thờ, và khoảng ba ngàn người bị giết (Cổ sử Do Thái, quyển 17, các đoạn 213 đến 218, và Chiến tranh Do Thái, quyển 2). Hêrôđê Antipas, em của Arkhêlaô, cai trị Galilê.
Năm Hêrôđê chết, khoảng năm 4 trước Công nguyên, đã được giải thích trong tư liệu chương 1. Chương cũng nhắc lại rằng cái chết ấy làm bùng lên cuộc nổi loạn ở Sepphoris. Chính vì thế, dù nghe lạ, Đức Giêsu sinh ra vài năm “trước Công nguyên”. Phần đông các nhà nghiên cứu đặt năm sinh của Người vào khoảng năm 6 đến năm 4 trước Công nguyên.
Vì sao “trước Công nguyên”?
Lịch chúng ta dùng được một đan sĩ tên Điônysiô Exiguô, “Điônysiô Nhỏ Bé”, tính ra. Năm 525 ở Rôma, ông lo lập bảng tính ngày lễ Phục Sinh, dựa trên những bảng cũ đếm năm từ thời hoàng đế Điôclêtianô (kỷ nguyên ấy bắt đầu năm 284), người đã mở cuộc bách hại lớn nhất chống Kitô hữu. Ông không muốn tên ấy còn trên lịch của Hội Thánh, nên đếm từ năm ông cho là năm Đức Kitô nhập thể, gọi là Anno Domini, “năm của Chúa”. Chúng ta biết điều này từ bảng Phục Sinh của ông và bức thư gửi Petronius.
Có lẽ ông tính lệch vài năm. Ông không giải thích cách tính, nên không ai biết chắc ông lệch ở đâu. Mátthêu và Luca đều đặt chuyện sinh ra vào thời Hêrôđê (Mt 2,1; Lc 1,5), và Josephus nói Hêrôđê chết sau một lần nguyệt thực (Cổ sử Do Thái, quyển 17, đoạn 167). Thánh Bêđa Khả Kính, đan sĩ người Anh, mất năm 735, dùng cách tính năm mới trong bộ Lịch sử Hội Thánh dân Anh, và từ đó nó lan khắp châu Âu.
Chương còn nói số La Mã không có số 0, nên sau năm 1 trước Công nguyên là năm 1 sau Công nguyên. Điều này đúng: cách đếm năm của Điônysiô không có “năm không”. Vì thế đừng ngạc nhiên nếu có chỗ tính tuổi bị lệch một năm.
Cậu bé mười hai tuổi trong Đền Thờ
Chuyện tìm thấy Đức Giêsu trong Đền Thờ sau ba ngày, lời Đức Mẹ trách và câu trả lời của Người, đều ở Lc 2,41-52. Câu Người nói, “Sao cha mẹ lại tìm con? Cha mẹ không biết là con có bổn phận ở nhà của Cha con sao?”, là Lc 2,49. Luca nói cậu “đang ngồi giữa các thầy dạy, vừa nghe họ, vừa đặt câu hỏi” (câu 46) và Maria “hằng ghi nhớ tất cả những điều ấy trong lòng” (câu 51). Đây là chuyện duy nhất Tin Mừng kể về khoảng ba mươi năm ở Nadarét. Chương nói đây là lời đầu tiên của Đức Giêsu mà Tin Mừng ghi lại. Điều này đúng với các Tin Mừng còn lại.
Chuyện một cậu bé mười hai tuổi lạc khỏi cha mẹ cả ngày trời là chuyện thường, vì người hành hương đi thành đoàn lớn. Luca nói cha mẹ cứ tưởng con đi trong đoàn lữ hành (Lc 2,44). Còn cảnh đàn ông đi với đàn ông, đàn bà đi với đàn bà là cách người kể hình dung. Chương cũng gọi mười hai tuổi là tuổi sắp gánh việc giữ Luật. Nghi lễ trưởng thành của thiếu niên Do Thái (bar mitzvah) là phong tục về sau mới định rõ, nên chương mới nói “sắp”. Người Công giáo suy niệm cảnh này ở mầu nhiệm thứ năm Mùa Vui khi lần hạt Mân Côi.
Các tác giả về sau bịa thêm nhiều chuyện lạ về thời thơ ấu, như Tin Mừng Thời Thơ Ấu của Tôma viết ở thế kỷ II, trong đó cậu bé Giêsu nặn chim bằng đất sét cho bay. Hội Thánh không bao giờ nhận những sách ấy vào Kinh Thánh.
Câu Luca gói mười tám năm tiếp theo, “Còn Đức Giêsu ngày càng thêm khôn ngoan, thêm cao lớn và thêm ân nghĩa đối với Thiên Chúa và người ta.”, là Lc 2,52. Chương nói Người “chừng ba mươi tuổi” khi bắt đầu rao giảng, theo Lc 3,23.
“Bác thợ”
Dân Nadarét gọi Đức Giêsu là “bác thợ” (Mc 6,3) và “con bác thợ” (Mt 13,55). Chữ Hy Lạp là tektōn, chỉ người thợ làm cả gỗ lẫn đá, không riêng thợ mộc như ta thường nói. Thánh Giustinô Tử Đạo sinh khoảng năm 100 ở Samaria (Hộ giáo thứ nhất, đoạn 1) viết rằng khi sống giữa loài người, Đức Giêsu quen làm thợ mộc, đóng cày và ách (Đối thoại với Tryphô, đoạn 88).
Chuyện hai cha con đi làm ở Sepphoris là một giả thuyết mà nhiều nhà nghiên cứu đưa ra, vì Sepphoris chỉ cách Nadarét chừng sáu cây số và đang được xây lại đúng những năm ấy. Josephus nói Hêrôđê Antipas xây lại thành sau trận đốt, và gọi đó là “viên ngọc của cả Galilê” (Cổ sử Do Thái, quyển 18, đoạn 27). Không có tài liệu nào ghi Đức Giêsu hay thánh Giuse làm việc ở đó, và chương cũng nói thẳng: “Nhưng Tin Mừng không hề nhắc tên Sepphoris, nên đây chỉ là một phỏng đoán hợp lý.” Bữa cơm thợ thuyền nghèo với bánh lúa mạch, ô-liu, vả khô và cá Biển Hồ là cảnh người kể dựng nên từ đời sống vùng ấy; Tin Mừng Gioan (6,9) có nhắc bánh lúa mạch và cá, những thứ khác không sách nào nói.
Công đồng Vatican II nói rất rõ trong hiến chế Gaudium et Spes (số 22): Con Thiên Chúa đã làm việc bằng đôi tay con người, suy nghĩ bằng trí óc con người, hành động bằng ý chí con người và yêu mến bằng trái tim con người. Đọc cả văn kiện trên trang vatican.va. Chương diễn lại ý ấy bằng lời của mình.
Những người trong chương
Đức Maria, người làng Nadarét, mẹ Đức Giêsu. Tin Mừng không ghi năm sinh, năm mất của Mẹ.
Thánh Giuse, người thợ thuộc dòng dõi vua Đavít. Tin Mừng không nhắc gì đến ông sau chuyện Đức Giêsu mười hai tuổi, nên nhiều người nghĩ ông đã qua đời trước khi Đức Giêsu bắt đầu rao giảng.
Bà Êlisabét và ông Dacaria, cha mẹ của Gioan Tẩy Giả (Lc 1).
Cụ Simêon và bà Anna, hai người già trong Đền Thờ (Lc 2,25-38).
Vua Hêrôđê Cả, đã giới thiệu ở tư liệu chương 1.
Hêrôđê Antipas, một người con của Hêrôđê Cả, cai trị Galilê từ năm 4 trước Công nguyên đến năm 39 sau Công nguyên. Ông cho xây lại Sepphoris, và về sau giết Gioan Tẩy Giả (chương 3).
Arkhêlaô, một người con khác của Hêrôđê, cai trị Giuđê sau cha. Rôma phế ông năm 6 sau Công nguyên.
Điônysiô Exiguô (mất khoảng năm 544) là đan sĩ bắt đầu đếm năm từ ngày Đức Kitô giáng sinh. Bêđa Khả Kính (mất năm 735) làm cho cách đếm ấy được biết khắp châu Âu.
Những nơi trong chương
Nadarét nay là thành phố Nazareth ở miền bắc Israel, có Vương cung thánh đường Truyền Tin xây xong năm 1969. Bêlem nay là thành phố Bethlehem ở Bờ Tây, có Vương cung thánh đường Giáng Sinh mà phần nền xưa nhất có từ thời hoàng đế Constantinô, khoảng năm 330. Ein Karem là một làng nhỏ nay nằm trong vùng ngoại ô Giêrusalem.
Đọc thêm
Cách tốt nhất là tự đọc lại hai chương đầu của Tin Mừng Luca và hai chương đầu của Tin Mừng Mátthêu, trên trang ktcgkpv.org. Bản dịch ấy có những chú thích ngắn rất có ích. Ai đọc được tiếng Anh và muốn tìm hiểu sâu có thể tìm cuốn The Birth of the Messiah của linh mục Raymond Brown, một học giả Kinh Thánh Công giáo, sách dày nhưng viết rõ ràng, nói kỹ về tất cả những câu hỏi ở trên. Cuốn Jesus Through Middle Eastern Eyes của Kenneth Bailey dễ đọc hơn, và chuyện phòng khách ở Bêlem là lấy từ đó.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 1 (làn khói Sepphoris), chương 3 (Gioan Tẩy Giả và những năm Đức Giêsu rao giảng), và chương 4 (Đức Mẹ dưới chân thập giá).