Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 6 trước Công nguyên đến khoảng năm 28 · Nadarét, Bêlem, Giêrusalem và đất Ai Cập

Chương 2

Những năm tháng lặng lẽ ở Nadarét: mầu nhiệm Nhập Thể giữa đời thường

Khoảng năm 6 trước Công nguyên đến khoảng năm 28 · Nadarét, Bêlem, Giêrusalem và đất Ai Cập

Hoàng đế Augustô, Tibêriô

Thuở ấy, Nadarét chỉ là một xóm núi nhỏ bé và nghèo nàn nằm nép mình trong một hõm đồi đá vôi ở miền hạ Galilê.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 6 trước Công nguyên đến khoảng năm 28

  1. Nadarét
  2. Bêlem
  3. Giêrusalem
  4. Ai Cập
Nét đứt chỉ hướng Thánh Gia chạy sang Ai Cập. Tin Mừng không ghi lộ trình.
Bắt đầu đọc

Chương 2

Khoảng năm 6 trước Công nguyên đến khoảng năm 28 · Nadarét, Bêlem, Giêrusalem và đất Ai Cập

Nơi chốn
Nadarét, Bêlem, Giêrusalem, Ai Cập
Giáo hoàng
—
Hoàng đế Rôma
Augustô, Tibêriô

Thuở ấy, Nadarét chỉ là một xóm núi nhỏ bé và nghèo nàn nằm nép mình trong một hõm đồi đá vôi ở miền hạ Galilê. Cả làng có lẽ chỉ vẻn vẹn vài trăm nhân khẩu, quây quần trong những nếp nhà thấp lè tè xây bằng đá hộc, bên trên gác xà gỗ rồi đắp đất sét trộn rơm làm mái che mưa nắng. Người dân quê sống đắp đổi qua ngày nhờ mấy vạt ruộng bậc thang cằn cỗi, vài khu vườn trồng ô-liu, cây vả, cùng những đàn dê thả gặm cỏ trên các triền đá khô cằn.

Cả xóm dùng chung một mạch nước ngầm chảy ra giếng làng. Cứ mỗi độ sớm mai và lúc chiều tà, các bà, các cô lại đội vò đất ra giếng, vừa chờ hứng nước vừa râm ran hỏi han nhau chuyện mùa màng, cưới xin. Khung cảnh bình dị ấy hoàn toàn không phải là chuyện tưởng tượng thi vị: vào năm 2009, nhà khảo cổ người Israel là Yardenna Alexandre đã khai quật được nền móng một ngôi nhà cổ ngay tại Nadarét có niên đại từ đúng thời Chúa Giêsu, với vách tường xây đá mộc và những căn hầm đục sẵn vào lòng đá bên dưới nền nhà để cất trữ lương thực.

Trong số những thiếu nữ hằng ngày ra giếng làng năm ấy, có một cô thôn nữ hiền thảo tên là Maria. Cô vừa mới đính hôn với Giuse, một người thợ mộc chất phác cùng làng. Theo phong tục cổ truyền của người Do Thái, nghi thức đính hôn, gọi là kiddushin, đã có giá trị pháp lý ràng buộc bền chặt như vợ chồng chính thức; chỉ khác là trong khoảng một năm sau ngày đính ước, cô dâu vẫn còn ở lại nhà cha mẹ ruột để chờ ngày chú rể làm lễ rước về. Mở ra trước mắt thiếu nữ Maria lúc ấy là viễn cảnh về một cuộc sống gia đình êm đềm, bình lặng như bao người phụ nữ thôn quê khác.

Lời chào của sứ thần nơi xóm nhỏ

Thánh sử Luca đã thuật lại biến cố làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời người thiếu nữ ấy, và xoay chuyển cả dòng lịch sử nhân loại, bằng những nét bút thật mộc mạc. Thiên Chúa đã sai sứ thần Gabrien đến ngôi làng Nadarét, gặp “một trinh nữ đã thành hôn với một người tên là Giuse, thuộc dòng dõi vua Đavít”. Sứ thần cung kính cất lời chào:

“Mừng vui lên, hỡi Đấng đầy ân sủng, Đức Chúa ở cùng bà!”

Tin Mừng ghi lại rằng Đức Maria bối rối, lắng lòng tự hỏi lời chào lạ lùng ấy có ý nghĩa gì. Sứ thần liền trấn an Mẹ đừng sợ, rồi trang trọng loan báo tin vui trọng đại: Mẹ sẽ thụ thai, sinh hạ một con trai và đặt tên là Giêsu. Hài Nhi ấy sẽ được gọi là Con Đấng Tối Cao, sẽ kế vị ngai vàng của tổ phụ Đavít, và triều đại của Người sẽ tồn tại đến muôn đời.

Lời chào ở Nadarét: Maria bối rối, rồi hỏi lại sứ thần
Lời chào ở Nadarét: Maria bối rối, rồi hỏi lại sứ thần

Thời bấy giờ, các thiếu nữ Do Thái thường lập gia đình khi mới bước vào tuổi mười lăm, mười sáu. Dù tuổi đời còn rất trẻ, Đức Maria vẫn thưa lại với sứ thần bằng một câu hỏi thật trong sáng và thẳng thắn: “Việc ấy sẽ xảy ra cách nào, vì tôi không biết đến việc vợ chồng?”. Sứ thần giải thích rằng Chúa Thánh Thần sẽ ngự xuống trên Mẹ, và “quyền năng Đấng Tối Cao sẽ rợp bóng trên bà”. Hình ảnh “rợp bóng” ở đây gợi nhắc cho người Do Thái nhớ lại đám mây vinh quang của Thiên Chúa từng bao phủ Lều Hội Ngộ năm xưa giữa sa mạc. Để củng cố đức tin cho Mẹ, sứ thần khẳng định: “Đối với Thiên Chúa, không có gì là không thể làm được”.

Nghe đến đó, Đức Maria khiêm tốn cúi đầu thưa lời Xin Vâng muôn đời:

“Vâng, tôi đây là nữ tỳ của Chúa, xin Chúa cứ làm cho tôi như lời sứ thần nói.”

Khoảng năm 180, tức chưa đầy hai thế kỷ sau biến cố ấy, Thánh Irênê, Giám mục thành Lyon, đã đặt tiếng “Xin vâng” của Đức Mẹ bên cạnh sự bất tuân của nguyên tổ Evà năm xưa. Ngài suy niệm rằng: nút thắt khổ đau do sự bất tuân của bà Evà buộc lại cho nhân loại, nay đã được bàn tay vâng phục của Mẹ Maria nhẹ nhàng tháo gỡ.

Thánh Luca không ghi rõ cuộc gặp gỡ nhiệm mầu ấy diễn ra ở góc nào trong làng. Truyền thống các Giáo hội Chính Thống giáo, dựa theo một tác phẩm cổ từ thế kỷ thứ II là Tiền Phúc Âm Giacôbê, kể lại rằng Đức Maria đã nghe lời chào đầu tiên khi đang ra múc nước ở mạch suối đầu làng. Trong khi đó, truyền thống Công giáo lại tôn kính địa điểm Truyền Tin tại một hang đá nhỏ vốn là phần nền của một ngôi nhà cổ xưa, nay nằm bên dưới lòng Vương cung Thánh đường Truyền Tin ở Nadarét. Ngay dưới bàn thờ trong hang đá ấy có đặt một phiến đá cẩm thạch khắc dòng chữ Latinh: Verbum caro hic factum est, nghĩa là “Chính tại nơi đây, Ngôi Lời đã trở nên người phàm”.

Biết bao thế hệ tín hữu Công giáo vẫn tâm tình lặp lại cuộc trò chuyện sáng hôm ấy mỗi khi lần chuỗi hạt Mân Côi trên tay, bởi nửa đầu của kinh Kính Mừng chính là lời chào của sứ thần Gabrien kết hợp với lời chúc tụng của bà thánh Êlisabét. Hằng năm, Hội Thánh long trọng cử hành lễ Truyền Tin vào ngày 25 tháng Ba, đúng chín tháng trước đại lễ Giáng Sinh.

Người thợ mộc công chính không nói một lời

Khi Đức Maria mang thai bởi phép Chúa Thánh Thần, người phải đối diện với cuộc thử thách nội tâm nặng nề nhất tại làng Nadarét chính là người chồng chưa cưới của Mẹ: Thánh Cả Giuse.

Nếu Thánh Luca kể câu chuyện Giáng Sinh từ góc nhìn của Đức Mẹ, thì Thánh Mátthêu lại dẫn người đọc đi vào nỗi niềm sâu kín của Thánh Giuse. Chưa đến ngày làm lễ rước dâu về nhà, Giuse bàng hoàng nhận ra người vợ hiền chưa cưới của mình đã mang thai. Ở một cái xóm nhỏ chỉ vài trăm con người, đi ra đi vào đều biết mặt nhau, chuyện ấy quả là một cú sốc quá lớn. Theo quy định khắc nghiệt của sách Đệ Nhị Luật, một người con gái đã đính hôn mà mang thai với người khác thì có thể bị đem ra tố cáo trước các bậc kỳ mục nơi cổng làng và phải chịu án ném đá cho đến chết.

Tin Mừng Mátthêu gọi Thánh Giuse là “người công chính”. Vì lòng nhân hậu và không nỡ đẩy Maria vào chỗ bị bêu riếu hay mất mạng, ông quyết định chọn cách giải quyết âm thầm nhất: lặng lẽ trao giấy ly dị để trả tự do cho cô trong êm thấm.

Giữa đêm trường trăn trở suy tính chuyện ấy, sứ thần của Chúa đã hiện đến với ông trong giấc mộng và phán:

Giuse, “người công chính”, trằn trọc trong đêm rồi được báo mộng
Giuse, “người công chính”, trằn trọc trong đêm rồi được báo mộng

“Này ông Giuse, con cháu Đavít, đừng ngại đón bà Maria vợ ông về, vì người con bà đang cưu mang là do quyền năng Chúa Thánh Thần.”

Sứ thần cũng trao phó cho ông thiên chức làm cha hợp pháp theo luật định: chính ông sẽ là người đặt tên cho Hài Nhi là Giêsu, nghĩa là “Đức Chúa cứu độ”, bởi “chính Người sẽ cứu dân Người khỏi tội lỗi của họ”.

Bừng tỉnh sau giấc mộng, Thánh Giuse liền chỗi dậy và thực hiện trọn vẹn những gì sứ thần truyền dạy: ông mở rộng vòng tay đón Đức Maria về nhà mình.

Lật giở hết cả bốn cuốn sách Tin Mừng, chúng ta không hề tìm thấy một câu nói nào của Thánh Giuse được ghi lại. Ngài không nói, chỉ làm: ngài đón Đức Mẹ về nhà, dắt díu người vợ sắp sinh vượt chặng đường xa xôi về tận Bêlem, đứng ra đặt tên cho Con Trẻ, rồi lại vội vã bồng bế vợ con trốn sang Ai Cập giữa đêm khuya. Khi sóng gió qua đi, ngài đưa gia đình trở về Nadarét và ngày ngày cặm cụi cầm cưa, cầm đục làm lụng nuôi Con Chúa khôn lớn. Ở bất cứ làng quê Việt Nam nào, chúng ta cũng dễ dàng bắt gặp hình bóng những người cha giống như Thánh Cả Giuse: kiệm lời, đôi bàn tay chai sần vì sương gió, cứ lặng lẽ gánh lấy phần nặng nhọc nhất về mình mà chẳng bao giờ kể công. Năm 2020, nhân dịp kỷ niệm 150 năm Thánh Giuse được tôn phong làm Đấng Bảo Trợ Hội Thánh hoàn vũ, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã viết bức tông thư mang tựa đề Patris Corde, nghĩa là “Với trái tim người cha”, để suy tôn người thợ mộc thinh lặng và vĩ đại ấy.

Bản gia phả có tên bốn người phụ nữ

Vì viết sách Tin Mừng chủ yếu dành cho các độc giả gốc Do Thái, Thánh Mátthêu đã mở đầu tác phẩm của mình bằng một bản gia phả kéo dài suốt bốn mươi hai thế hệ, nhằm chứng minh rằng Chúa Giêsu chính thực thuộc dòng dõi tổ phụ Abraham và vua Đavít thông qua người cha hợp pháp là Thánh Giuse. Xuyên suốt bản gia phả ấy là điệp khúc quen thuộc: “người này sinh người kia”. Thế nhưng, đến dòng cuối cùng, cấu trúc câu văn bỗng thay đổi hẳn: “Giuse, chồng của bà Maria, bà là mẹ Đức Giêsu cũng gọi là Đấng Kitô”. Chỉ bằng một nét đổi chữ tinh tế ấy, Thánh Mátthêu đã khẳng định rõ ràng: Chúa Giêsu không phải do ông Giuse sinh ra theo huyết thống, nhưng nhờ việc Thánh Giuse chính thức kết hôn với Đức Maria mà Chúa Giêsu được hưởng trọn vẹn quyền thừa kế hợp pháp của dòng tộc vua Đavít.

Người đọc hiện đại thường có thói quen đọc lướt qua danh sách dài dằng dặc những tên người khó nhớ ấy, nhưng với người Do Thái xưa thì hoàn toàn ngược lại. Cũng giống như các gia tộc Việt Nam mỗi dịp giỗ Tổ thường trang trọng mở cuốn gia phả chữ Hán ra đọc lại từng đời ông bà tiên tổ, đối với người Do Thái, mỗi cái tên trong gia phả đều gợi lên cả một trang sử hào hùng hay bi thương của dân tộc. Và bất cứ người Do Thái nào đọc kỹ bản gia phả của Thánh Mátthêu cũng phải dừng lại ngỡ ngàng trước một chi tiết rất lạ: gia phả cổ truyền vốn chỉ ghi tên đàn ông, vậy mà trước tên Đức Maria, Thánh Mátthêu lại cố ý đưa vào tên của bốn người phụ nữ, không phải các bậc mẫu nghi danh giá của dân tộc như bà Sara, Rêbêca hay Rakhen, mà lại là bốn người phụ nữ mang thân phận ngoại bang hoặc có quá khứ đầy góc khuất, tai tiếng:

Người Do Thái đọc gia phả từng cái tên, như một gia đình cúi xem cuốn gia phả cũ của dòng họ
Người Do Thái đọc gia phả từng cái tên, như một gia đình cúi xem cuốn gia phả cũ của dòng họ
  • Bà Tamar: người phụ nữ góa bụa bị gia đình nhà chồng thất hứa, đã phải liều mình cải trang làm kỹ nữ ngồi bên vệ đường để kiếm một đứa con nối dõi tông đường với chính người cha chồng là ông Giuđa.
  • Bà Rakháp: cô kỹ nữ dân ngoại ở thành Giêrikhô, người đã bất chấp hiểm nguy để giấu hai thám tử Ítraen trên mái nhà mình.
  • Bà Rút: một phụ nữ góa chồng gốc Môáp, dân tộc mà người Do Thái vốn kiêng kỵ việc kết thông gia, đã hiếu thảo đi theo mẹ chồng về đất Bêlem và hằng ngày ra đồng mót lúa nuôi mẹ.
  • Người phụ nữ thứ tư: Thánh Mátthêu thậm chí không gọi thẳng tên mà chỉ ghi kín đáo là “bà vợ ông Uria”, đó chính là bà Bát Sêva, người phụ nữ mà vua Đavít đã trót phạm tội ngoại tình, rồi sau đó còn nhẫn tâm bày mưu đẩy người chồng trung thành của bà là dũng tướng Uria vào chỗ chết ngoài mặt trận để chiếm đoạt.

Thánh sử Mátthêu không hề tìm cách tô hồng hay che giấu những vết sẹo tội lỗi trong dòng tộc nhà vua; ngài cứ để nguyên những cái tên ấy ngay ở trang đầu tiên của cuốn Tin Mừng. Cây gia phả của Đấng Cứu Thế đã đâm chồi nảy lộc từ chính mảnh đất thực tế của phận người, nơi có cả vinh quang lẫn tủi hổ, có những bước chân lầm lạc yếu đuối, và có hồng ân tha thứ của Thiên Chúa.

Tiếng hát ngợi khen trên miền núi Giuđê

Trở lại với biến cố Truyền Tin tại Nadarét: để giúp Đức Maria thêm vững lòng tin tưởng, sứ thần Gabrien đã ban cho Mẹ một dấu chỉ rằng bà Êlisabét, người chị họ của Mẹ, vợ của vị tư tế già Dacaria, dù tuổi tác đã cao và mang tiếng hiếm muộn bấy lâu nay, giờ cũng đã thụ thai được sáu tháng nhờ quyền năng Chúa.

Vừa nghe tin chị mình có thai, Đức Maria đã “vội vã lên đường đến miền núi”, tìm tới một thị trấn thuộc xứ Giuđê ở phương nam để thăm viếng và đỡ đần người chị tuổi già. Từ vùng đồi Galilê đi bộ xuống tới miền núi Giuđê, người lữ khách phải vượt qua những triền đồi dốc suốt ba, bốn ngày đường ròng rã.

Khi bước vào nhà ông Dacaria, Đức Maria cất tiếng chào bà Êlisabét. Thánh Luca kể lại rằng vừa nghe tiếng chào của Mẹ, hài nhi Gioan trong lòng bà Êlisabét liền nhảy mừng; chính bà cũng được tràn đầy Chúa Thánh Thần, liền kêu lớn tiếng mà chúc tụng rằng:

Cuộc gặp trên miền núi: Maria và bà Êlisabét ôm nhau giữa sân nhà
Cuộc gặp trên miền núi: Maria và bà Êlisabét ôm nhau giữa sân nhà

“Em được chúc phúc hơn mọi người phụ nữ, và người con em đang cưu mang cũng được chúc phúc. Bởi đâu tôi được Thân Mẫu Chúa tôi đến với tôi thế này?”

Đáp lại lời chúc tụng ấy, từ sâu thẳm trái tim Đức Maria đã vút lên một bài ca tạ ơn mà Hội Thánh vẫn quen gọi là kinh Magnificat, theo chữ đầu tiên trong bản dịch tiếng Latinh: “Linh hồn tôi ngợi khen Đức Chúa, thần trí tôi hớn hở vui mừng vì Thiên Chúa, Đấng cứu độ tôi”. Suốt hai ngàn năm qua, cứ mỗi buổi chiều buông xuống, toàn thể Hội Thánh Công giáo lại cùng hòa giọng với cô thôn nữ nghèo làng Nadarét để hát vang bài ca ấy trong giờ Kinh Chiều; các tín hữu Anh giáo cũng hát bài ca này trong giờ lễ chiều Evensong, còn các Kitô hữu Chính Thống giáo thì long trọng xướng lên trong giờ Kinh Sáng.

Lời ca Magnificat của Đức Mẹ mang âm hưởng lời cầu nguyện năm xưa của bà Hanna, thân mẫu ngôn sứ Samuen, người từng xác tín rằng Thiên Chúa là Đấng “nâng kẻ nghèo hèn lên khỏi bụi đất”. Giữa một quê hương đang oằn mình dưới gót giày cai trị của đế quốc ngoại bang, lời ca của người thiếu nữ nghèo miền quê ấy vang lên đầy mạnh mẽ và ngôn sứ:

“Chúa giơ tay biểu dương sức mạnh, dẹp tan phường lòng trí kiêu căng. Chúa hạ bệ những ai quyền thế, Người nâng cao mọi kẻ khiêm nhường. Kẻ đói nghèo, Chúa ban của đầy dư, người giàu có, lại đuổi về tay trắng.”

Ngay từ khi Chúa Giêsu còn đang nằm trong cung lòng Đức Mẹ, Tin Mừng cứu độ đã chọn đứng hẳn về phía những con người bé mọn và nghèo khổ.

Chiếc máng cỏ nghèo nơi thành Bêlem

Ở lại chăm sóc chị họ Êlisabét chừng ba tháng, Đức Maria lên đường trở về quê nhà Nadarét. Khi ngày Mẹ mãn nguyệt khai hoa đã cận kề, ngòi bút của Thánh Luca bỗng đưa tầm mắt người đọc từ ngôi làng nhỏ bé vượt ra tận kinh đô Rôma hoa lệ: “Thời ấy, hoàng đế Augustô ra chiếu chỉ, truyền kiểm tra dân số trong khắp cả thiên hạ”.

Chính quyền Rôma tiến hành lập sổ bộ nhân khẩu và đo đạc ruộng đất tại các tỉnh thuộc địa nhằm mục đích thu thuế. Thánh Luca ghi chú rằng cuộc kiểm tra dân số đầu tiên này diễn ra vào thời “ông Quirinô làm tổng trấn xứ Syria”, trong khi sử gia Do Thái Josephus lại ghi nhận một cuộc kiểm kê tài sản do tổng trấn Quirinô thực hiện tại miền Giuđê vào năm 6 sau Công nguyên, tức là khoảng mười năm sau khi vua Hêrôđê Cả qua đời. Cho đến nay, các học giả Kinh Thánh vẫn đưa ra nhiều giả thuyết để lý giải sự chênh lệch giữa hai mốc thời gian này: rất có thể công việc đăng ký hộ tịch đã được khởi sự từ những năm cuối triều vua Hêrôđê và chỉ thực sự hoàn tất dưới thời tổng trấn Quirinô; cũng có thể câu văn tiếng Hy Lạp của Thánh Luca nên được dịch là “cuộc kiểm tra này diễn ra trước thời ông Quirinô làm tổng trấn”.

Chiếu chỉ của hoàng đế Augustus: ai nấy phải về quê tổ để đăng ký, để Rôma biết ai sống ở đâu mà thu thuế
Chiếu chỉ của hoàng đế Augustus: ai nấy phải về quê tổ để đăng ký, để Rôma biết ai sống ở đâu mà thu thuế

Theo quy định mà Thánh Luca thuật lại, người dân thuộc chi tộc nào thì phải trở về nguyên quán của dòng tộc ấy để khai báo tên tuổi. Vì Thánh Giuse thuộc dòng dõi hoàng tộc Đavít, ông buộc phải rời Nadarét để đi xuống thành Bêlem ở miền Giuđê, quê hương của vua Đavít xưa, và đưa người vợ đang mang thai sắp đến ngày sinh nở cùng đi với mình.

Quãng đường từ Nadarét xuống tới Bêlem dài khoảng chín mươi dặm La Mã, tương đương một trăm năm mươi cây số băng qua vùng đồi núi hiểm trở; với đôi chân đi bộ và có lẽ chỉ thêm một chú lừa nhỏ thồ hành lý, hai ông bà đã phải vất vả đi ròng rã gần một tuần lễ mới tới nơi.

Đường xuống Bêlem: gần một tuần đi bộ, Maria đã gần ngày sinh
Đường xuống Bêlem: gần một tuần đi bộ, Maria đã gần ngày sinh

Khi gia đình Thánh Gia đặt chân tới Bêlem, thị trấn nhỏ đã chật kín người từ khắp nơi đổ về khai nhân khẩu. Và rồi giây phút Con Thiên Chúa chào đời đã được Thánh Luca ghi lại bằng một câu văn thật bình thản và giản dị:

“Bà sinh con trai đầu lòng, lấy tã bọc con, rồi đặt nằm trong máng cỏ, vì hai ông bà không tìm được chỗ trong nhà trọ.”

Hài Nhi được bọc khăn, đặt nằm trong máng cỏ
Hài Nhi được bọc khăn, đặt nằm trong máng cỏ

Trong các vở hoạt cảnh Giáng Sinh hằng năm ở các giáo xứ, chúng ta thường thấy hình ảnh một ông chủ quán trọ mặt mày cau có, nhẫn tâm xua đuổi đôi vợ chồng nghèo giữa đêm đông; thế nhưng, thực chất Thánh Luca không hề nhắc đến một ông chủ quán nào cả. Danh từ tiếng Hy Lạp mà tác giả Tin Mừng dùng ở đây là katalyma, cũng chính là từ được ông dùng ở cuối sách để chỉ “căn phòng trên lầu” nơi Chúa Giêsu dùng bữa Tiệc Ly mừng lễ Vượt Qua với các môn đệ; còn khi muốn nói đến quán trọ kinh doanh bên đường, như trong dụ ngôn Người Samari nhân hậu, Thánh Luca lại dùng một từ hoàn toàn khác là pandocheion. Bởi vậy, nhiều học giả Kinh Thánh cho rằng rất có thể Thánh Giuse đã tìm về nhà người bà con họ hàng ở quê gốc Bêlem: vì căn phòng dành cho khách ở phía trên đã chật kín người về dự đợt kiểm kê, nên hai vợ chồng đành lui xuống gian nhà dưới hoặc phần hang đá nối liền phía sau nhà, nơi ban đêm gia chủ thường dắt bò lừa vào trú lạnh. Tại đó, Đức Maria đã nhẹ nhàng đặt Con Trẻ mới sinh nằm trong chiếc máng đá dùng để đựng cỏ cho gia súc ăn.

Ít nhất là từ thế kỷ thứ II, cộng đoàn Kitô hữu tiên khởi đã truyền tai nhau và tôn kính một hang đá cụ thể tại Bêlem là nơi Chúa Giêsu chào đời; ngôi Vương cung Thánh đường Giáng Sinh cổ kính ngày nay vẫn đang tọa lạc ngay phía trên hang đá lịch sử ấy.

Ở kinh thành Rôma xa xôi, Hoàng đế Augustô được các đền thờ phương Đông suy tôn như một “con thần linh” và là “đấng đem lại hòa bình cho thế giới”; ông chỉ cần đặt bút ký một sắc chỉ là hàng vạn con người khắp đế quốc phải lập tức khăn gói lên đường. Thế nhưng, vị hoàng đế quyền uy ấy đâu biết rằng chính tờ chiếu chỉ thu thuế của mình lại đang phục vụ cho lời tiên tri cổ xưa, đưa bác thợ mộc nghèo Giuse về đúng đất Bêlem để Đấng Cứu Thế sinh ra đời trong chiếc máng ăn của loài lừa bò.

Và những con người đầu tiên trên mặt đất được trời cao báo tin vui trọng đại ấy không phải là các bậc vua chúa hay tư tế, mà là mấy người chăn chiên nghèo khổ đang thức đêm ngoài đồng vắng để canh giữ đàn vật. Sứ thần của Chúa đã hiện ra với họ trong ánh hào quang rực rỡ và loan báo: “Hôm nay, một Đấng Cứu Độ đã sinh ra cho anh em trong thành vua Đavít, Người là Đấng Kitô Đức Chúa”. Ngay sau đó, cả một đạo binh thiên thần đông đảo cùng hợp tiếng hát khen:

Tin vui đến trước tiên với những người chăn chiên nghèo đang thức đêm canh đàn chiên
Tin vui đến trước tiên với những người chăn chiên nghèo đang thức đêm canh đàn chiên

“Vinh danh Thiên Chúa trên trời, bình an dưới thế cho loài người Chúa thương.”

Hơn hai ngàn năm qua, cứ mỗi sáng Chúa nhật khi đi dự lễ, người Công giáo chúng ta lại hân hoan hát vang hai câu kinh của các thiên thần năm ấy để mở đầu Kinh Vinh Danh.

Trong xã hội Do Thái đương thời, những người đi chăn chiên thuê thuộc tầng lớp nghèo hèn và chịu nhiều thiệt thòi nhất: vì phải sống quanh năm suốt tháng ngoài đồng bãi cùng bầy gia súc, họ chẳng thể nào tuân giữ nổi các nghi thức thanh sạch tỉ mỉ của giới Pharisêu, và một số sách luật Do Thái biên soạn ở các thế kỷ sau còn xếp người chăn chiên vào hạng người không đủ tư cách đứng ra làm chứng trước tòa án. Dù quy định khắt khe ấy đã xuất hiện từ thế kỷ thứ nhất hay chưa, thông điệp của Thánh Luca vẫn sáng rõ: những vị khách đầu tiên được Thiên Chúa mời gọi chạy đến quỳ thờ lạy bên máng cỏ chính là những người lao động lam lũ đang thức đêm ngoài sương gió lạnh lẽo.

Đôi chim bồ câu của gia đình nghèo

Khi Hài Nhi được tròn tám ngày tuổi, theo đúng luật Môsê, gia đình làm lễ cắt bì và chính thức đặt tên cho Con Trẻ là Giêsu. Rồi khi đủ bốn mươi ngày sau khi sinh theo quy định trong sách Lêvi, Thánh Giuse và Đức Maria bồng Con lên Đền Thờ Giêrusalem để cử hành nghi thức thanh tẩy cho người mẹ, đồng thời làm lễ dâng con trai đầu lòng cho Thiên Chúa để tưởng nhớ biến cố năm xưa Chúa đã thương tha mạng cho các con đầu lòng của dân Ítraen trong đêm Vượt Qua tại Ai Cập.

Lề luật quy định rằng gia đình phải dâng lễ vật là một con chiên một tuổi; tuy nhiên, Luật Chúa cũng rất nhân từ khi mở lối cho những gia đình túng thiếu không đủ tiền mua chiên thì được phép dâng thay bằng “một cặp chim gáy hay một đôi bồ câu non”. Hôm ấy, đôi vợ chồng trẻ Giuse và Maria đã khiêm tốn cầm đôi chim của người nghèo để bước qua cổng Đền Thờ.

Giữa chốn Đền Thờ đông đúc hôm đó, có sự hiện diện của một cụ già đạo đức tên là Simêon, được Thánh Luca miêu tả là một người “công chính và sùng đạo, hằng mong chờ niềm an ủi của Ítraen”. Chúa Thánh Thần đã mặc khải cho cụ biết rằng cụ sẽ không nhắm mắt xuôi tay trước khi được tận mắt nhìn thấy Đấng Kitô của Đức Chúa. Được Thánh Thần thúc đẩy, cụ bước vào khuôn viên Đền Thờ đúng lúc đôi vợ chồng nghèo đang bồng Con Trẻ đi tới; cụ Simêon xúc động đón lấy Hài Nhi trên đôi tay già nua của mình và cất tiếng chúc tụng Thiên Chúa:

Ông lão Simêon đỡ lấy Hài Nhi trong sân Đền Thờ
Ông lão Simêon đỡ lấy Hài Nhi trong sân Đền Thờ

“Muôn lạy Chúa, giờ đây theo lời Ngài đã hứa, xin để tôi tớ này được an bình ra đi. Vì chính mắt con được thấy ơn cứu độ Chúa đã dành sẵn cho muôn dân.”

Lời cầu nguyện ngắn ngủi ấy của cụ già Simêon, tiếng Latinh gọi là bài ca Nunc dimittis, đã trở thành lời kinh khép lại một ngày sống của Hội Thánh: cứ mỗi tối trước khi lên giường nghỉ ngơi, các linh mục, tu sĩ và biết bao giáo dân khắp thế giới vẫn sốt sắng đọc lại lời ca của cụ trong giờ Kinh Tối, để phó thác giấc ngủ và cuộc đời mình trong tay Chúa.

Sau lời chúc tụng hân hoan, cụ Simêon quay sang nhìn người mẹ trẻ Maria và nói những lời tiên báo đượm buồn: cụ cho biết Hài Nhi này sẽ trở thành duyên cớ khiến nhiều người trong dân Ítraen vấp ngã hay được chỗi dậy, sẽ là dấu hiệu bị người đời chống báng, rồi cụ nói thêm với Mẹ: “Còn chính bà, một lưỡi gươm sẽ đâm thâu tâm hồn bà, để những ý nghĩ từ thâm tâm nhiều người phải lộ ra”. Truyền thống đạo đức Công giáo từ lâu đã suy niệm lời tiên tri ấy của cụ Simêon như là mũi tên đau thương đầu tiên trong Bảy Sự Thương Khó của Đức Mẹ, tiếp theo sau đó là nỗi khổ đau khi phải bồng Con trốn sang Ai Cập và nỗi khắc khoải ba ngày đi tìm Con bị lạc nơi Giêrusalem.

Cũng ngay tại Đền Thờ giờ phút ấy, còn có cụ bà Anna, một nữ ngôn sứ thuộc chi tộc Asê. Thánh Luca cho biết bà chỉ chung sống với người chồng thời son trẻ được bảy năm rồi ở vậy thủ tiết; tùy theo cách ngắt câu trong các bản chép tay tiếng Hy Lạp cổ, có bản dịch hiểu là lúc ấy bà đã tám mươi bốn tuổi, lại có bản hiểu là bà đã sống cảnh góa bụa suốt tám mươi bốn năm ròng, tức là đã bước qua tuổi đại thọ ngoài một trăm. Suốt ngần ấy năm tháng, cụ bà không hề rời khỏi Đền Thờ, đêm ngày chuyên cần ăn chay và cầu nguyện. Tiến lại gần Hài Nhi đúng vào giây phút thiêng liêng ấy, bà Anna dâng lời cảm tạ Thiên Chúa và hăng hái kể chuyện về Con Trẻ cho tất cả những ai đang khắc khoải mong chờ ngày Giêrusalem được giải thoát. Giữa ngôi Đền Thờ nguy nga đồ sộ với biết bao bậc thông thái và quyền chức qua lại, chỉ có hai cụ già dành trọn cuộc đời ăn chay cầu nguyện mới có đôi mắt tâm hồn đủ trong sáng để nhận ra chính Thiên Chúa đang ẩn mình nơi đứa con thơ của một gia đình nghèo.

Ánh sao lạ và cuộc chạy trốn giữa đêm khuya

Khép lại những khung cảnh êm đềm và tràn ngập tiếng hát trong Tin Mừng Luca, Thánh sử Mátthêu lại dẫn chúng ta bước vào một mảng màu tối và căng thẳng hơn nhiều. Chuyện kể rằng có mấy nhà chiêm tinh từ phương Đông xa xôi, bản văn tiếng Hy Lạp gọi họ là magoi, tức tầng lớp các học giả uyên bác chuyên quan sát tinh tú và giải đoán điềm trời ở vùng Ba Tư hoặc Lưỡng Hà, đã kiên trì lần theo ánh sáng của một ngôi sao lạ để tìm đến tận thủ đô Giêrusalem. Tới nơi, họ đi hỏi thăm: “Đức Vua dân Do Thái mới sinh, hiện ở đâu? Chúng tôi đã thấy ngôi sao của Người xuất hiện bên phương Đông, nên chúng tôi đến bái lạy Người”. Thực ra, Thánh Mátthêu không hề ghi rõ đoàn khách ấy có bao nhiêu người, cũng không gọi họ là các vị vua; tên gọi thân thuộc “Ba Vua” trong dân gian về sau được suy ra từ ba món lễ vật quý giá mà các ông đã mở tráp dâng lên Chúa Hài Đồng.

Câu hỏi ngây thơ của đoàn khách phương xa lập tức truyền đến tai vua Hêrôđê, và Thánh Mátthêu ghi lại một câu ngắn gọn mà lột tả hết bầu khí ngột ngạt lúc ấy: “Nghe tin ấy, vua Hêrôđê bối rối, và cả thành Giêrusalem cũng xôn xao”. Cả kinh thành phải xôn xao lo sợ là bởi ai cũng quá hiểu tính khí tàn bạo của ông vua già đang ngồi trên ngai kia: càng về những năm cuối đời, căn bệnh đa nghi của Hêrôđê Cả càng trở nên điên loạn, lúc nào ông cũng nơm nớp nỗi sợ có kẻ âm mưu cướp mất ngai vàng. Sử gia Josephus đã ghi chép lại những bi kịch đẫm máu ngay trong hoàng cung: chính Hêrôđê đã ra lệnh xử tử người vợ mà ông yêu thương nhất là hoàng hậu Mariamne, rồi tiếp tục giết luôn hai người con trai do chính bà sinh ra. Thậm chí chỉ năm ngày trước khi trút hơi thở cuối cùng trên giường bệnh, ông còn kịp hạ lệnh giết nốt người con trai trưởng là Antipater. Một bạo chúa sẵn sàng giết cả vợ lẫn con ruột để giữ ngai vàng, nay bỗng nghe tin có “Đức Vua mới sinh”, thì cả thành biết sắp có máu đổ.

Các nhà thông thái phương Đông hỏi “Vua dân Do Thái mới sinh ở đâu?”; vua Hêrôđê già và đa nghi giả vờ muốn đến bái lạy
Các nhà thông thái phương Đông hỏi “Vua dân Do Thái mới sinh ở đâu?”; vua Hêrôđê già và đa nghi giả vờ muốn đến bái lạy

Vua Hêrôđê lập tức triệu tập toàn bộ các thượng tế và kinh sư trong triều lại, tra hỏi xem theo Sách Thánh thì Đấng Kitô sẽ sinh ra ở đâu. Các học giả liền mở sách ngôn sứ Mica và tâu rằng: tại thành Bêlem thuộc miền đất Giuđê. Nắm được địa điểm, Hêrôđê liền cho mời riêng các nhà chiêm tinh vào cung, dò hỏi thật cặn kẽ về ngày giờ ngôi sao lạ bắt đầu xuất hiện, rồi giả bộ ngọt nhạt dặn họ hãy đi về Bêlem tìm cho ra Hài Nhi: “Khi tìm thấy rồi, xin báo lại cho tôi, để tôi cũng đến bái lạy Người”.

Rời kinh thành Giêrusalem, các nhà chiêm tinh lại thấy ngôi sao dẫn đường cho đến khi dừng lại phía trên ngôi nhà nơi Hài Nhi và Đức Mẹ đang ở. Bước vào nhà và nhìn thấy Chúa Hài Đồng cùng Mẹ Maria, những bậc thông thái phương Đông ấy đã sấp mình xuống đất thờ lạy, rồi mở bảo tráp lấy ra ba món lễ vật quý báu để tiến dâng: vàng, nhũ hương và mộc dược. Ngay từ thế kỷ thứ III, học giả Origênê đã giải thích ý nghĩa biểu tượng của ba phẩm vật này: vàng là lễ vật tiến dâng một vị Vua tối cao; nhũ hương trầm thơm là lễ vật dâng lên một Thiên Chúa; còn mộc dược, thứ nhựa cây đắng chát dùng để ướp xác người qua đời, là lời tiên báo rằng Đấng Cứu Thế ấy rồi đây sẽ phải chịu chết vì nhân loại. Sau khi được Thiên Chúa báo mộng không được quay lại gặp Hêrôđê, các nhà chiêm tinh đã âm thầm đi lối khác mà trở về quê hương; hằng năm vào khoảng ngày 6 tháng Giêng, Hội Thánh long trọng cử hành đại lễ Hiển Linh để mừng biến cố Chúa tỏ mình ra cho muôn dân ngoại. Ở các nước Mỹ Latinh và Philippines, người dân vẫn quen gọi đây là Ngày Lễ Ba Vua.

Các nhà thông thái tìm thấy Hài Nhi, quỳ xuống và dâng vàng, nhũ hương, mộc dược
Các nhà thông thái tìm thấy Hài Nhi, quỳ xuống và dâng vàng, nhũ hương, mộc dược

Đoàn khách phương Đông vừa khuất bóng, Thánh Giuse lại nhìn thấy sứ thần Chúa hiện đến báo tin khẩn cấp trong giấc mộng thứ hai:

“Dậy, đem Hài Nhi và mẹ Người trốn sang Ai Cập, và cứ ở đó cho đến khi tôi báo lại, vì vua Hêrôđê sắp tìm giết Hài Nhi đấy!”

Không một chút chần chừ, ngay trong đêm tối hôm ấy, Giuse liền đánh thức vợ dậy, thu xếp hành trang bồng Con lên đường lánh nạn.

Trốn sang Ai Cập: gia đình tị nạn vượt biên giới trong đêm
Trốn sang Ai Cập: gia đình tị nạn vượt biên giới trong đêm

Như thế, ngay từ thuở còn nằm nôi ẵm ngửa, Chúa Giêsu đã phải nếm trải thân phận của một người tị nạn. Giống như biết bao gia đình đau khổ trong lịch sử nhân loại phải bồng bế con thơ vượt biên giới giữa đêm khuya để chạy trốn bạo quyền và chiến tranh, Gia đình Thánh Gia đã phải gạt nước mắt bỏ lại quê hương, băng qua sa mạc Sinai khô cháy để tìm sang đất khách quê người. Xứ Ai Cập lúc bấy giờ là nơi lánh nạn hợp lý nhất: vùng đất ấy nằm dưới quyền cai trị trực tiếp của Rôma, vượt ra ngoài tầm với của bàn tay Hêrôđê, lại có sẵn những cộng đồng kiều dân Do Thái sinh sống rất đông đúc, nơi một người thợ mộc lành nghề như Thánh Giuse có thể tìm được công việc làm thuê để nuôi sống vợ con. Dù không có tài liệu lịch sử nào ghi lại chính xác Thánh Gia đã phải sống cảnh tha hương ở Ai Cập trong bao lâu, nhưng vào năm 1952, giữa bối cảnh hàng triệu gia đình đang rơi vào cảnh màn trời chiếu đất sau Thế chiến thứ hai, Đức Giáo hoàng Piô XII đã ban hành tông hiến Exsul Familia Nazarethana, nghĩa là “Gia đình Nadarét lưu vong”, khẳng định rằng hình ảnh Gia đình Thánh Gia trên đường trốn sang Ai Cập chính là khuôn mẫu và nguồn ủi an lớn lao cho mọi người di cư, tị nạn ở mọi thời đại.

Trở lại Giêrusalem, chờ đợi mãi mà không thấy các nhà chiêm tinh quay lại báo tin, vua Hêrôđê biết mình đã bị qua mặt nên đùng đùng nổi giận. Căn cứ vào khoảng thời gian ngôi sao lạ xuất hiện mà ông đã dò hỏi kỹ từ trước, Hêrôđê lạnh lùng hạ lệnh cho quân lính kéo về Bêlem và toàn vùng lân cận, thẳng tay giết sạch tất cả các bé trai từ hai tuổi trở xuống. Ngoài sách Tin Mừng Mátthêu, không thấy các sử gia cổ đại nào khác, kể cả Josephus, người vốn ghi chép rất tỉ mỉ các tội ác của Hêrôđê, nhắc đến vụ thảm sát này. Các nhà sử học hiện đại lý giải rằng: thị trấn Bêlem thời bấy giờ chỉ là một làng quê nhỏ với quy mô dân số chừng một ngàn người, nên số lượng các bé trai dưới hai tuổi bị sát hại hôm ấy có lẽ chừng mươi, hai chục em; đặt bên cạnh hàng ngàn mạng người mà Hêrôđê đã từng tàn sát đẫm máu tại kinh đô Giêrusalem, bi kịch xảy ra ở một xóm núi hẻo lánh rất dễ bị bỏ sót khỏi các biên niên sử của triều đình. Thế nhưng, đối với những người mẹ nghèo ở Bêlem ngày hôm ấy, đó thực sự là ngày cả bầu trời sụp đổ xuống đầu họ.

Trước tiếng gào khóc xé lòng của các bà mẹ Bêlem, Thánh sử Mátthêu nhớ lại lời sấm bi thương năm xưa của ngôn sứ Giêrêmia: “Ở Rama, vẳng nghe tiếng khóc than ai oán: đó là tiếng bà Rakhen khóc thương con mình, và bà không chịu để người ta an ủi, vì các con bà không còn nữa”. Ngôi mộ cổ của bà Rakhen, người vợ yêu dấu của tổ phụ Giacóp, vốn nằm ngay bên vệ đường dẫn vào thị trấn Bêlem. Hằng năm, chỉ ba ngày sau niềm vui đại lễ Giáng Sinh, vào ngày 28 tháng Mười Hai, các linh mục lại khoác lên mình tấm áo lễ màu đỏ máu để cử hành lễ Các Thánh Anh Hài: Hội Thánh tôn kính những em bé vô tội thành Bêlem như những chứng nhân đầu tiên đã đổ máu đào vì Chúa Kitô. Bên cạnh ánh sao rực rỡ và tiếng hát du dương của các thiên thần, máng cỏ Bêlem lại nằm sát ngay bên tiếng khóc nghẹn ngào của những người mẹ mất con.

“Tiếng than khóc vang lên ở Rama, bà Rakhen khóc thương con mình” (Mt 2,18): các bà mẹ Bêlem
“Tiếng than khóc vang lên ở Rama, bà Rakhen khóc thương con mình” (Mt 2,18): các bà mẹ Bêlem

Mùa xuân năm 4 trước Công nguyên, bạo chúa Hêrôđê Cả trút hơi thở cuối cùng trong những cơn đau đớn thể xác dữ dội, làm bùng lên cuộc bạo loạn ở thành Sepphoris với cột khói đen ngòm mà người dân làng Nadarét đã đứng nhìn từ sườn đồi ở những trang đầu của Chương 1. Cùng thời điểm đó, nơi đất khách Ai Cập, Thánh Giuse lại được sứ thần Chúa hiện đến báo tin trong giấc mộng thứ ba: “Dậy, đem Hài Nhi và mẹ Người về đất Ítraen, vì những kẻ tìm giết Hài Nhi đã chết rồi”.

Thánh Giuse liền thu xếp đưa vợ con hồi hương; thế nhưng, khi vừa đặt chân về tới biên giới quê nhà, ông nghe tin Arkhêlaô, người con trai tàn bạo không kém gì vua cha Hêrôđê, đang lên nắm quyền cai trị miền Giuđê, gồm cả Giêrusalem và Bêlem, nên ông rất đỗi lo sợ không dám đưa gia đình về lại vùng đó. Nỗi lo sợ của người cha cẩn trọng ấy hoàn toàn có cơ sở: theo sử gia Josephus, ngay trong kỳ lễ Vượt Qua đầu tiên sau khi vua cha qua đời, chính Arkhêlaô đã xua cả kỵ binh lẫn bộ binh tràn vào sân Đền Thờ, tàn sát khoảng ba ngàn khách hành hương vô tội. Được Thiên Chúa tiếp tục chỉ dẫn trong giấc mộng, Thánh Giuse quyết định tránh miền Giuđê nguy hiểm, đưa Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng đi ngược lên miền bắc, vùng đất do Hêrôđê Antipas, người em trai của Arkhêlaô, cai trị ôn hòa hơn, và trở về định cư tại quê cũ Nadarét.

Vì sao Chúa Giêsu lại sinh vào năm “trước Công nguyên”?

Đọc đến đây, hẳn nhiều độc giả sẽ thắc mắc một câu rất hợp lý: cụm từ “trước Công nguyên”, hay trước Chúa Giáng Sinh, vốn có nghĩa là thời điểm trước khi Chúa Kitô ra đời; vậy tại sao các sách lịch sử lại viết rằng Chúa Giêsu sinh vào khoảng năm 6 đến năm 4 trước Công nguyên? Chẳng lẽ Chúa lại sinh ra… trước cả chính mình mấy năm hay sao?

Sự chênh lệch thú vị ấy thực chất bắt nguồn từ một phép tính nhầm xảy ra vào hơn năm thế kỷ sau ngày Chúa giáng sinh. Vào năm 525 tại thủ đô Rôma, một vị đan sĩ uyên bác tên là Điônysiô Exiguô được Giáo hội giao nhiệm vụ lập bảng tính ngày lễ Phục Sinh cho những năm tiếp theo. Chữ Exiguus trong tiếng Latinh có nghĩa khiêm nhường là “nhỏ bé”. Thời bấy giờ, các bảng lịch vẫn đang đếm số năm theo “kỷ nguyên Điôclêtianô”, tức lấy năm lên ngôi của hoàng đế Điôclêtianô làm mốc, vị bạo chúa từng mở cuộc bách hại đẫm máu nhất chống lại các Kitô hữu. Không muốn lưu giữ tên tuổi của một kẻ bắt đạo trên tờ lịch của Hội Thánh, đan sĩ Điônysiô đã nảy ra sáng kiến lấy chính năm Đức Giêsu Kitô nhập thể làm gốc tính lịch mới và gọi là Anno Domini, viết tắt là AD, nghĩa là “Năm của Chúa”.

Năm 525, thầy Điônysiô “Bé nhỏ” ở Rôma tính ngày lễ Phục Sinh và bắt đầu đếm năm “từ năm của Chúa”
Năm 525, thầy Điônysiô “Bé nhỏ” ở Rôma tính ngày lễ Phục Sinh và bắt đầu đếm năm “từ năm của Chúa”

Tuy nhiên, khi ngồi cộng trừ và lần ngược lại niên biểu của các triều đại hoàng đế Rôma trong quá khứ, vị đan sĩ đã tính lệch mất vài năm. Cả hai sách Tin Mừng Mátthêu và Luca đều ghi nhận rõ ràng rằng Chúa Giêsu chào đời vào những năm cuối triều đại vua Hêrôđê Cả. Theo cách quy đổi lịch của Điônysiô, vua Hêrôđê lại qua đời vào khoảng năm 4 trước Công nguyên, do đó phần đông các sử gia hiện đại đều xác định năm sinh thực tế của Chúa Giêsu rơi vào khoảng từ năm 6 đến năm 4 trước Công nguyên. Đến thế kỷ thứ VIII, Thánh Bêđa Khả Kính, một đan sĩ kiêm sử gia lừng danh người Anh qua đời năm 735, đã áp dụng cách tính năm của Điônysiô vào bộ Lịch sử Hội Thánh nước Anh của ngài, nhờ đó hệ thống lịch Công nguyên này lan truyền khắp châu Âu rồi dần trở thành chuẩn mực tính năm chung của toàn thế giới. Thêm vào đó, hệ thống chữ số La Mã thời xưa chưa có khái niệm “số 0”, nên ngay sau năm 1 trước Công nguyên là bước thẳng sang năm 1 sau Công nguyên; như vậy, độ lệch vài năm trên tờ lịch mà chúng ta dùng hằng ngày chỉ đơn thuần là một sai số kỹ thuật của người làm lịch ở thế kỷ thứ VI, chứ hoàn toàn không ảnh hưởng gì đến tính xác thực lịch sử của các trang Tin Mừng.

Ba mươi năm ẩn dật giữa mùi gỗ mới và tiếng đục chạm

Kể từ ngày Gia đình Thánh Gia trở về định cư dưới mái nhà nhỏ ở Nadarét, các trang sách Tin Mừng gần như giữ một sự thinh lặng tuyệt đối suốt gần ba mươi năm ròng; duy chỉ có một kỷ niệm vào năm Chúa Giêsu lên mười hai tuổi là được Thánh Luca cẩn thận ghi chép lại.

Năm ấy, cậu bé Giêsu vừa tròn mười hai tuổi, cái cột mốc mà một thiếu niên Do Thái chuẩn bị bước sang tuổi trưởng thành để tự mình gánh vác nghĩa vụ tuân giữ Lề Luật. Như thông lệ hằng năm, Thánh Giuse và Đức Maria dẫn Con cùng lên thành thánh Giêrusalem để mừng đại lễ Vượt Qua. Để phòng tránh nạn cướp bóc dọc đường rừng núi, người dân quê Galilê thường rủ nhau đi thành từng đoàn hành hương lớn: trên đường đi, cánh đàn ông thường đi chung thành một nhóm để trò chuyện, phụ nữ đi chung với phụ nữ, còn những thiếu niên tầm mười hai tuổi như Giêsu thì có thể tự do lúc đi theo cha, lúc đi bên mẹ, hoặc chạy nhảy trò chuyện cùng đám anh em họ hàng đồng trang lứa.

Khi những ngày đại lễ kết thúc, đoàn người hành hương tấp nập lên đường trở về quê. Đi trọn cả một ngày đường đầu tiên, Thánh Giuse và Đức Maria vẫn đinh ninh rằng Con mình đang đi lẫn đâu đó trong đoàn người quen; mãi đến chiều tối khi cả đoàn dừng chân nghỉ trọ qua đêm, hai ông bà đi tìm mới tá hỏa nhận ra không thấy bóng dáng Con đâu. Sáng sớm hôm sau, đôi vợ chồng vội vã quay ngược trở lại thành Giêrusalem, lòng như lửa đốt đi tìm Con khắp các ngõ ngách của kinh thành.

Sau ba ngày ròng rã tìm kiếm trong lo âu, cuối cùng hai ông bà mới tìm thấy Con mình ngay trong khuôn viên Đền Thờ: Thánh Luca kể lại một cảnh tượng thật đặc biệt khi cậu thiếu niên mười hai tuổi miền quê ấy đang “ngồi giữa các bậc thầy dạy Luật, vừa chăm chú lắng nghe họ, vừa đặt câu hỏi”, khiến tất cả những người có mặt hôm đó đều phải kinh ngạc trước trí thông minh và những lời đối đáp sắc sảo của cậu.

Cậu bé Giêsu mười hai tuổi ngồi giữa các thầy dạy trong Đền Thờ
Cậu bé Giêsu mười hai tuổi ngồi giữa các thầy dạy trong Đền Thờ

Nhìn thấy Con bình an vô sự, Đức Maria liền thốt lên lời trách yêu giống hệt như tâm trạng của bất cứ người mẹ nào vừa tìm lại được đứa con đi lạc: “Con ơi, sao con lại xử với cha mẹ như vậy? Con thấy không, cha con và mẹ đây đã phải cực lòng tìm con!”. Cậu thiếu niên Giêsu nhẹ nhàng thưa lại:

“Sao cha mẹ lại tìm con? Cha mẹ không biết là con có bổn phận ở nhà của Cha con sao?”

Đó chính là câu nói đầu tiên của Chúa Giêsu được ghi lại trong Kinh Thánh: ngay sau khi Đức Mẹ vừa nhắc đến người cha nuôi trần thế là ông Giuse bằng mấy chữ “cha con và mẹ đây”, thì Chúa Giêsu đã hướng lòng cha mẹ lên tới Đấng Tối Cao khi gọi Thiên Chúa là “Cha của con”. Thánh Luca ghi nhận rằng lúc ấy cả Giuse lẫn Maria đều chưa hiểu thấu ý nghĩa lời Con mình vừa nói; riêng Đức Mẹ thì cứ lặng lẽ “ghi nhớ tất cả những điều ấy trong lòng”, và khung cảnh này đã trở thành mầu nhiệm thứ năm trong Năm Sự Vui mà người tín hữu Công giáo vẫn suy niệm mỗi khi lần hạt Mân Côi.

Sau biến cố ấy, Chúa Giêsu ngoan ngoãn theo cha mẹ trở về làng Nadarét và, như lời Thánh Luca viết, Người “hằng vâng phục các ngài”. Suốt mười tám năm tiếp theo, từ năm mười hai tuổi cho đến ngày bước ra rao giảng lúc khoảng ba mươi tuổi, Kinh Thánh không hề ghi chép thêm một dòng nào về cuộc sống của Người. Ở những thế kỷ sau, có một số người vì tò mò muốn lấp đầy khoảng trống lịch sử ấy nên đã thêu dệt nên những câu chuyện kỳ lạ, chẳng hạn chuyện cậu bé Giêsu lấy đất sét nặn thành hình những con chim sẻ rồi vỗ tay cho chúng hóa thành chim thật bay đi, hay chuyện cậu dùng phép lạ phạt những đứa trẻ dám làm hỏng trò chơi của mình; đó là những giai thoại nằm trong cuốn ngụy thư mang tên Tin Mừng Thời Thơ Ấu của Tôma, và Hội Thánh chưa bao giờ công nhận những sách thêu dệt ấy vào quy điển Kinh Thánh.

Sự thật lịch sử ở Nadarét giản dị và gần gũi hơn thế rất nhiều: Chúa Giêsu đã nối nghiệp người cha nuôi Giuse, trở thành một người thợ thủ công lành nghề ngay tại xóm làng mình. Bởi thế, nhiều năm sau này, khi Người trở về quê hương giảng dạy trong hội đường, chính những người hàng xóm ở Nadarét đã ngạc nhiên chỉ trỏ và gọi Người là “bác thợ”, như Tin Mừng Máccô ghi, và là “con bác thợ”, như Tin Mừng Mátthêu ghi. Danh từ tiếng Hy Lạp được dùng trong bản gốc là chữ tektōn, mang ý nghĩa rộng hơn chữ “thợ mộc” mà chúng ta hiểu ngày nay: một người thợ tektōn ở làng quê Palestine xưa làm việc với cả gỗ lẫn đá, từ chuyện đẽo cái cày, gọt cái ách bò, đóng cánh cửa gỗ, cho đến việc dựng kèo nhà và đục đẽo đá hộc để xây tường. Thánh Giustinô Tử Đạo, một triết gia Kitô giáo sinh vào khoảng năm 100 ngay tại miền Samaria sát cạnh xứ Galilê, đã ghi lại truyền thống sống động rằng: khi còn sống ẩn dật giữa thế gian, Chúa Giêsu đã làm nghề thợ mộc, chuyên đóng cày và làm ách cho nhà nông.

Bữa cơm đạm bạc của một nhà thợ ở Nadarét: bánh lúa mạch, ô-liu, chút cá khô
Bữa cơm đạm bạc của một nhà thợ ở Nadarét: bánh lúa mạch, ô-liu, chút cá khô

Nhiều nhà sử học hiện đại còn đưa ra một phỏng đoán rất đáng chú ý: có lẽ hai cha con ông Giuse và Chúa Giêsu không chỉ nhận việc đóng đồ gỗ quanh quẩn trong xóm Nadarét, mà hằng ngày còn vác túi đồ nghề đi bộ sáu cây số sang làm việc tại đại công trường xây dựng thành phố Sepphoris. Theo sử gia Josephus, sau khi đô thị Sepphoris bị quân Rôma đốt trụi vào năm 4 trước Công nguyên, tiểu vương Hêrôđê Antipas đã quyết định tái thiết toàn bộ thành phố này theo lối kiến trúc Hy Lạp và Rôma tráng lệ, biến nơi đây thành cái mà ông tự hào gọi là “viên ngọc quý của cả xứ Galilê”. Đại công trường ấy kéo dài suốt hàng chục năm trời và thu hút rất nhiều thợ đục đá, thợ mộc từ khắp các làng quê phụ cận đến làm thuê. Dẫu vậy, vì các sách Tin Mừng không một lần nhắc đến tên thành Sepphoris, nên chi tiết này vẫn dừng lại ở mức một giả thuyết lịch sử hợp lý. Chỉ có một điều hoàn toàn chắc chắn: Con Thiên Chúa đã đi qua những năm tháng thanh xuân đẹp nhất của đời người với đôi bàn tay chai sần vì cầm búa, cầm đục, với những giọt mồ hôi mặn chát trên trán, và bữa cơm đạm bạc của giới thợ thuyền nghèo: vài chiếc bánh lúa mạch, mấy trái ô-liu muối, vài quả vả khô, và hôm nào khá giả hơn thì có thêm con cá nướng mua về từ mạn Biển Hồ.

Sepphoris được Hêrôđê Antipas xây lại và cần nhiều thợ; có thể hai cha con từng làm ở đó (chỉ là phỏng đoán)
Sepphoris được Hêrôđê Antipas xây lại và cần nhiều thợ; có thể hai cha con từng làm ở đó (chỉ là phỏng đoán)

Hơn chín phần mười quỹ thời gian làm người của Ngôi Hai Thiên Chúa đã trôi qua trong sự âm thầm, bình lặng như thế đó. Gần hai thiên niên kỷ sau, Công đồng Vatican II đã đúc kết mầu nhiệm Nhập Thể ấy bằng những dòng văn trong Hiến chế Gaudium et Spes, nghĩa là “Vui mừng và Hy vọng”: Con Thiên Chúa đã thực sự làm việc bằng đôi bàn tay con người, suy nghĩ bằng trí óc con người, hành động bằng ý chí con người, và yêu thương bằng chính quả tim con người. Bác nông dân một nắng hai sương trên đồng ruộng, người thợ hồ vất vả trên giàn giáo, hay người mẹ tần tảo lo toan từng bữa cơm chiều cho gia đình, đó là những con người bình dị mà suốt cả cuộc đời chẳng bao giờ được ghi tên vào sách sử; với họ, ba mươi năm sống ẩn dật của Chúa Giêsu tại làng quê Nadarét chính là một niềm an ủi lớn lao. Chiếc ách gỗ được đẽo gọt tỉ mỉ sao cho êm vai con bò cày, mặt bàn gỗ được bào cho thật nhẵn phẳng để kịp giao cho khách đúng hẹn, hay bữa cơm chiều ấm cúng bên cha mẹ sau một ngày lao nhọc… tất cả những công việc đời thường ấy đều đã từng được chính bàn tay của Con Thiên Chúa chạm vào và thánh hóa.

Người thợ làng Nadarét: gần hết cuộc đời làm thợ ở một làng quê không ai biết
Người thợ làng Nadarét: gần hết cuộc đời làm thợ ở một làng quê không ai biết

Thánh sử Luca đã gói trọn mười tám năm tháng âm thầm ấy trong một câu văn ngắn gọn:

“Còn Đức Giêsu ngày càng thêm khôn ngoan, thêm cao lớn và thêm ân nghĩa đối với Thiên Chúa và người ta.”

Để rồi một buổi sáng nọ, khi đã bước vào độ tuổi ba mươi, bác thợ mộc hiền lành của làng Nadarét lặng lẽ cất chiếc đục sắt vào lại trong hộp đồ nghề, phủi sạch lớp mạt cưa còn vương trên vạt áo, khép nhẹ cánh cửa xưởng mộc và cúi đầu từ giã người mẹ thân yêu, khi có lẽ Thánh Cả Giuse đã an nghỉ trong Chúa, để một mình bước xuống con đường đất dốc thoai thoải hướng về phía thung lũng sông Giođan.

Người thợ Nadarét đặt cái đục xuống, khép cửa xưởng lại, và đi về phía sông Giođan
Người thợ Nadarét đặt cái đục xuống, khép cửa xưởng lại, và đi về phía sông Giođan

Để rồi một buổi sáng nọ, khi đã bước vào độ tuổi ba mươi, bác thợ mộc hiền lành của làng Nadarét lặng lẽ cất chiếc đục sắt vào lại trong hộp đồ nghề, phủi sạch lớp mạt cưa còn vương trên vạt áo, khép nhẹ cánh cửa xưởng mộc và cúi đầu từ giã người mẹ thân yêu, khi có lẽ Thánh Cả Giuse đã an nghỉ trong Chúa, để một mình bước xuống con đường đất dốc thoai thoải hướng về phía thung lũng sông Giođan.

Chương 2 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Vâng, tôi đây là nữ tỳ của Chúa, xin Chúa cứ làm cho tôi như lời sứ thần nói.”

Lc 1,38
Nét đứt chỉ hướng Thánh Gia chạy sang Ai Cập. Tin Mừng không ghi lộ trình.

Những người trong chương

  • Thánh Giuse · Không một lời nào của ông được ghi lại trong Tin Mừng. Năm 2020 Đức Phanxicô viết tông thư Patris Corde, “Với trái tim người cha”, về ông.
  • Đức Maria · Bài ca Magnificat của Mẹ, “Linh hồn tôi ngợi khen Đức Chúa”, được hát trong Kinh Chiều mỗi ngày.
  • Điônysiô Exiguô · Năm 525, đan sĩ này đề nghị đếm năm từ ngày Đức Kitô nhập thể. Cách đếm năm cả thế giới dùng hôm nay bắt nguồn từ đó.

Nơi ấy hôm nay

  • Nadarét là thành phố Nazareth. Năm 2009 người ta đào lên nền một ngôi nhà nhỏ thế kỷ I cạnh Vương cung thánh đường Truyền Tin (xây xong năm 1969).
  • Bêlem là thành phố Bethlehem ở Bờ Tây. Nền xưa nhất của Vương cung thánh đường Giáng Sinh có từ thời Constantinô, khoảng năm 330.
  • Ein Karem nay nằm trong vùng ngoại ô Giêrusalem. Truyền thống đặt nhà bà Êlisabét ở đó, nơi nay có nhà thờ Thăm Viếng.

Muốn đọc thêm

Lc 1–2 · Mt 1–2 · Thánh Irênê, Chống lạc giáo 3,22 · Raymond Brown, The Birth of the Messiah · ktcgkpv.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 3

Người thợ mộc lên đường rao giảng: tiếng gọi bên bờ sông Giođan và hành trình về thành thánh

Một người thu thuế cho Rôma và một người Nhiệt Thành chống Rôma làm sao ngồi chung trong Nhóm Mười Hai?

Khoảng 52 phút đọc