Tư liệu chương 20
Kiểm chứng chương 20: Những tông đồ đi về miền xa
Chương 20 kể về các tông đồ khác ngoài Phêrô và Phaolô. Đây là chương cần đọc với nhiều dè dặt nhất, vì ngoài vài câu trong Tân Ước, gần như mọi điều ta biết về họ đều đến từ những truyền thống được ghi lại về sau, có khi cách nhiều trăm năm. Chính chương đã chia tư liệu làm ba loại: điều Kinh Thánh nói, điều truyền thống xưa và vững nói, và điều chỉ là truyền thuyết. Đọc xong, bạn có thể tự hỏi chuyện về từng tông đồ lấy từ đâu, ai ghi lại đầu tiên, và nó chịu được bao nhiêu sức nặng. Những trang này đi theo đúng ba loại ấy, để bạn thấy mỗi câu chuyện thuộc loại nào.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Cv 12,2” nghĩa là sách Công vụ Tông đồ, chương 12, câu 2. Ga là Tin Mừng Gioan, Mt là Mátthêu, Mc là Máccô, Lc là Luca.
Nguồn ngoài Kinh Thánh được nhắc nhiều nhất ở đây là cuốn Lịch sử Hội Thánh của Êusêbiô, giám mục Xêdarê, viết vào đầu thế kỷ IV. Ông có trong tay một thư viện lớn và chép lại nhiều đoạn từ những sách nay đã mất. Khi ông viết “theo truyền thống”, người đọc biết rằng ít nhất chừng ấy điều đã được tin vào thời ông.
Điều biết chắc và điều chỉ là truyền thống
Lời Đức Giêsu dặn trước khi rời các môn đệ nằm ở Cv 1,8. Chương trích: “Anh em sẽ là chứng nhân của Thầy tại Giêrusalem, trong khắp miền Giuđê và Samaria, cho đến tận cùng trái đất.” Việc chia như thế không phải lúc nào cũng dễ. Tân Ước liệt kê Nhóm Mười Hai bốn lần (Mt 10,2-4; Mc 3,16-19; Lc 6,14-16; Cv 1,13). Các danh sách gần như giống nhau mà không hoàn toàn, và chỗ khác nhau ấy liên quan đến Giuđa Tađêô ở dưới.
Bản kê xưa nhất về nơi các ông đã đi là của Êusêbiô. Ông truyền lại một danh sách của Origênê, nhà thần học thế kỷ III: “Theo truyền thống, Parthia được chia cho Tôma làm cánh đồng truyền giáo, Scythia cho Anrê, và Átxia cho Gioan” (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 1, đoạn 1). Cũng đoạn ấy cho biết thêm rằng Phêrô giảng cho người Do Thái tản mát và cuối cùng đến Rôma. Đây là một trong những bản ghi xưa nhất về các nơi tông đồ đã đến.
Câu của nhà văn Trung Hoa Lỗ Tấn mà chương nhắc nằm ở cuối truyện ngắn Cố hương, xuất bản năm 1921: trên mặt đất vốn chẳng có đường, người ta đi nhiều thì thành đường. Đó là lời bình của người kể, không phải sử liệu.
Đoạn mở đầu chương, về Kitô hữu Thánh Tôma ở Kêrala, được giải thích kỹ ở mục Tôma bên dưới. Chương tự nói rõ: không văn bản nào chứng minh câu chuyện, nhưng cộng đoàn Kitô hữu ấy có thật và đã ở đó từ rất lâu.
Giacôbê, con ông Dêbêđê
Điều Kinh Thánh nói. Đức Giêsu đặt cho hai anh em biệt danh “Bôanerghê, nghĩa là Con của Sấm Sét” (Mc 3,17). Chuyện xin ngồi bên hữu và bên tả, câu hỏi về chén, và lời đáp “Thưa uống nổi” nằm ở Mt 20,20-23, cùng câu Đức Giêsu trả lời: “Chén của Thầy, anh em sẽ uống.” Bạn nên biết Tin Mừng Máccô kể cùng cảnh này nhưng không có bà mẹ, chính hai anh em đến xin cho mình (Mc 10,35-40). Chương theo cách kể của Mátthêu.
Cái chết của Giacôbê nằm ở Cv 12,1-2. Câu sách dành cho ông, như chương trích: “Vua cho chém đầu ông Giacôbê, anh ông Gioan.” Hêrôđê Agrippa là cháu nội Hêrôđê Cả, cai trị xứ Giuđê dưới quyền Rôma. Sách Công vụ nói ông làm thế vì thấy việc ấy đẹp lòng người Do Thái chống lại Hội Thánh, và ông bắt luôn Phêrô (Cv 12,3). Chính Agrippa chết cùng năm 44 (Cv 12,20-23), và sử gia Josephus cũng kể cái chết của ông (Cổ sử Do Thái, quyển 19). Vì thế Giacôbê bị giết không lâu trước đó, trong khoảng năm 41 đến 44. Chương ghi “khoảng năm 44”.
Truyền thống thời Trung Cổ. Mộ Giacôbê ở Compostela được cho là tìm thấy vào đầu thế kỷ IX, khoảng những năm 820 đến 830, ở vùng Galicia tây bắc Tây Ban Nha. Không văn bản nào sớm hơn nói thi hài ngài được đưa sang Tây Ban Nha. Chương đã gọi đây là truyền thống khó kiểm chứng. Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 25 tháng Bảy. UNESCO công nhận các tuyến đường hành hương là Di sản Thế giới, và văn phòng hành hương ở nhà thờ chính tòa Santiago phát giấy chứng nhận cho ai đi bộ chặng cuối. Năm 2024 văn phòng phát gần nửa triệu tờ. Con số này bạn có thể tra trên trang của văn phòng.
Anrê
Điều Kinh Thánh nói. Anrê là một trong hai môn đệ đầu tiên đi theo Đức Giêsu, rồi dẫn anh mình là Simon đến: Ga 1,35-42. Câu ông nói với anh là “Chúng tôi đã gặp Đấng Mêsia!” (Ga 1,41). Anrê còn làm thế nhiều lần: chính ông đem cậu bé có năm cái bánh và hai con cá đến với Đức Giêsu (Ga 6,8-9), và cùng Philípphê đem mấy người Hy Lạp muốn gặp Người (Ga 12,22). Các Tin Mừng không nói hai anh em ai lớn hơn, nên chương chỉ gọi ông là em của Phêrô.
Truyền thống xưa. Origênê, được Êusêbiô chép lại, nói Anrê đi Scythia (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 1). Scythia là tên người Hy Lạp dùng cho những thảo nguyên mênh mông phía bắc Biển Đen, nay là Ukraina và miền nam nước Nga. Truyền thống ông giảng ở Hy Lạp và chết ở Patras đến từ cuốn Công vụ Anrê, viết khoảng cuối thế kỷ II. Hội Thánh không xếp sách này vào Kinh Thánh, và sách đầy chuyện lạ, nhưng ký ức về Patras thì bền.
Truyền thuyết về sau. Các văn bản xưa nhất chỉ nói ông bị đóng đinh, không một chữ về hình dạng thập giá. Thập giá chữ X lan ra trong nghệ thuật thời Trung Cổ. Chương cũng nói chi tiết này xuất hiện khá muộn.
Lá cờ Scotland là chữ X trắng trên nền xanh, gọi là thập giá thánh Anrê, và Scotland tôn kính ngài làm thánh bổn mạng từ thời Trung Cổ. Người Nga, người Ukraina và Tòa Thượng phụ Constantinôpôli đều nhận Anrê là tông đồ của mình. Một cuốn biên niên sử thế kỷ XII ở Kyiv kể Anrê đã leo lên những ngọn đồi nơi thành Kyiv sau này mọc lên. Chính Thống giáo gọi ngài là Người Được Gọi Trước. Các sử gia nghĩ rằng truyền thống gắn ngài với Constantinôpôli hình thành khá muộn, giữa thế kỷ VII và IX, khi Constantinôpôli muốn có một tông đồ đứng cạnh Rôma của Phêrô. Câu “Rôma có Phêrô, Constantinôpôli có Anrê, người em” là cách nói của người đời, không phải của một văn bản cổ.
Việc Đức Phaolô VI trả đầu thánh Anrê về Patras năm 1964 là sự kiện có thật. Thánh tích ấy đã được mang về Rôma từ năm 1462. Người Công giáo và Chính Thống giáo lúc đó đã chia cách hơn chín trăm năm. Ngày lễ thánh Anrê, 30 tháng Mười Một, cũng là lễ bổn mạng của Constantinôpôli, và hằng năm Tòa Thánh đều gửi một phái đoàn sang dự.
Tôma
Điều Kinh Thánh nói. Câu ông nói với các bạn: “Nếu tôi không thấy dấu đinh ở tay Người, nếu tôi không xỏ ngón tay vào lỗ đinh và không đặt bàn tay vào cạnh sườn Người, tôi sẽ không tin” (Ga 20,25). Lời ông thốt lên sau đó: “Lạy Chúa của con, lạy Thiên Chúa của con!” (Ga 20,28), như chương 5 đã kể. Lời ông nói trước đó, khi Đức Giêsu quyết định trở lại Giuđê: “Cả chúng ta nữa, chúng ta cũng đi để cùng chết với Người!” (Ga 11,16). Cũng ở câu ấy, Gioan ghi rằng Tôma còn gọi là Đíđymô, nghĩa là “Sinh đôi”.
Truyền thống xưa. Origênê nói Tôma đi Parthia (Êusêbiô, quyển 3, chương 1). Sách Công vụ Tôma viết bằng tiếng Syria khoảng đầu thế kỷ III, có lẽ ở thành Êđessa. Sách kể ông bị bán làm thợ xây cho người đại diện của vua Gôndôphares bên Ấn Độ. Chương nói đúng rằng sách ấy đầy chuyện hoang đường.
Về vua Gôndôphares có một điều bất ngờ mà ai cũng kiểm được. Người ta đã tìm thấy nhiều đồng tiền mang tên ông, ở vùng nay là Afghanistan và Pakistan. Một tấm bia đá ở Takht-i-Bahi, gần Peshawar bên Pakistan, ghi năm thứ hai mươi sáu triều ông, và các học giả đặt triều đại ấy vào khoảng năm 19 đến năm 46. Điều đó không chứng minh Tôma đã gặp ông, nhưng cho thấy tác giả Công vụ Tôma dùng tên một vị vua có thật, đúng thời, nên chuyện không bịa hoàn toàn từ hư không.
Đến thế kỷ IV, Êphrem người Syria và các tác giả khác đã nói về Tôma như tông đồ của Ấn Độ. Thánh tích được cho là của ngài được tôn kính ở Êđessa từ thế kỷ IV trở đi, và phần lớn nay nằm ở Ortona, nước Ý.
Truyền thống của người Kêrala. Họ kể Tôma cập bến năm 52 ở Kodungallur, nơi người xưa gọi là Muziris, lập bảy cộng đoàn, rồi bị giết bằng giáo ở Mylapore năm 72. Câu chuyện được truyền miệng và hát trong những bài ca xưa của cộng đoàn, còn các văn bản còn lại thì muộn. Chương nói thẳng không văn bản nào chứng minh.
Có một điều bạn kiểm chứng được: con đường biển từ Ai Cập sang bờ biển Malabar là có thật và rất nhộn nhịp. Thương nhân Rôma đi tàu theo gió mùa để mua hạt tiêu. Một cuốn chỉ dẫn đi biển bằng tiếng Hy Lạp viết khoảng giữa thế kỷ I, cuốn Periplus của Biển Êrythrê, tả hải cảng Muziris, và nhiều đồng tiền Rôma đã được đào lên ở miền nam Ấn Độ. Một lữ khách rời Giêrusalem đi Kêrala năm 52 hoàn toàn có đường để đi.
Khi tàu Bồ Đào Nha cập bến năm 1498, thủy thủ thấy trên bờ biển đã có Kitô hữu với linh mục riêng và việc thờ phượng bằng tiếng Syria. Vậy chương nói đúng: câu chuyện của họ có từ trước khi người Bồ Đào Nha đến. Ngày nay Kitô hữu Thánh Tôma thuộc nhiều Hội Thánh khác nhau, lớn nhất là Giáo Hội Công giáo Syro-Malabar, một trong các Giáo Hội Công giáo Đông phương hiệp thông với Rôma.
Mộ Tôma ở Mylapore nay nằm dưới Đền thờ San Thome ở Chennai. Marco Polo, một thương nhân từ Vênêxia, ghé qua cuối thế kỷ XIII và tả lại nơi này trong sách du ký của ông.
Batôlômêô
Điều Kinh Thánh nói. Tên Batôlômêô chỉ có trong các danh sách tông đồ, không có chuyện gì kể riêng về ông. Nathanaen thì có chuyện: “Từ Nadarét làm sao có cái gì hay được?” (Ga 1,46) và “Thưa Thầy, Thầy là Con Thiên Chúa, Thầy là Vua Ítraen!” (Ga 1,49).
Chương nói Batôlômêô thường được hiểu là cùng một người với Nathanaen. Lý do: trong ba Tin Mừng đầu, tên Batôlômêô luôn đứng cạnh Philípphê, còn trong Tin Mừng Gioan chính Philípphê dẫn Nathanaen đến. Gioan không có tên Batôlômêô, và ba Tin Mừng kia không có tên Nathanaen. Batôlômêô là tên theo họ cha, “con của Tolmai”, nên một người có thể mang cả hai tên. Cách đồng nhất này phổ biến mà không chắc chắn.
Truyền thống xưa. Êusêbiô kể rằng cuối thế kỷ II, thầy Pantênô ở Alêxanđria sang “Ấn Độ”. Theo lời Êusêbiô: “Batôlômêô, một trong các tông đồ, đã giảng cho họ và để lại cho họ bản viết của Mátthêu bằng tiếng Do Thái” (quyển 5, chương 10, đoạn 3). Người xưa dùng chữ “Ấn Độ” khá lỏng, có khi chỉ miền nam Ả Rập hay Êthiôpia, nên không ai chắc Pantênô đã đi xa đến đâu.
Truyền thống Armenia gắn Batôlômêô với nước mình, và Giáo Hội Tông truyền Armenia nhận ông cùng Tađêô là hai vị lập Giáo Hội. Chương 49 kể thêm về Armenia.
Năm Armenia nhận Kitô giáo làm quốc giáo: truyền thống Armenia ghi năm 301, khi vua Tiriđatê III chịu phép rửa do thánh Grêgôriô Người Soi Sáng. Nhiều sử gia ngày nay đặt sự kiện này gần năm 314. Dù năm nào, Armenia vẫn đi trước. Chương viết “khoảng năm 301”.
Truyền thuyết. Chuyện ông bị lột da sống đến từ những tường thuật muộn về cuộc tử đạo của ngài, và có tường thuật khác kể ông chết theo cách khác. Mikêlanhêlô vẽ bức Cuộc Phán Xét Cuối Cùng trên tường Nhà nguyện Sixtinô từ năm 1536 đến 1541. Ý kiến cho rằng gương mặt nhăn nhúm trên tấm da thánh Batôlômêô cầm là chân dung tự họa của Mikêlanhêlô do một học giả Ý, Francesco La Cava, nêu lên năm 1925, và nay được nhiều người chấp nhận.
Mátthêu
Điều Kinh Thánh nói. Đức Giêsu nói với người thu thuế: “Anh hãy theo tôi.” Và “Ông đứng dậy đi theo Người” (Mt 9,9). Máccô và Luca kể cùng chuyện nhưng gọi người thu thuế là Lêvi (Mc 2,14; Lc 5,27). Việc người thu thuế bị khinh như kẻ tội lỗi thấy rõ ở Mt 9,11.
Truyền thống. Êusêbiô ghi rằng Mátthêu giảng cho người Do Thái trước rồi mới đi nơi khác (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 24). Các tác giả thế kỷ IV và V nói ông đến Êthiôpia, người khác nói Ba Tư. Chương cũng nói các nguồn không thống nhất. “Êthiôpia” của người xưa có khi chỉ một vùng gần Biển Caspi chứ không phải nước ở châu Phi, nên càng khó xác định. Thánh tích của ngài được tôn kính trong nhà thờ chính tòa Salerno, nước Ý, từ thế kỷ X.
Giuđa Tađêô và Simon Nhiệt Thành
Điều Kinh Thánh nói. Chữ “Giuđa (không phải Ítcariốt)” nằm ở Ga 14,22. Danh sách của Luca ghi “Giuđa con ông Giacôbê” (Lc 6,16; Cv 1,13), còn Mátthêu và Máccô ghi “Tađêô” ở cùng chỗ (Mt 10,3; Mc 3,18), nên truyền thống coi họ là một người. Simon được gọi là Nhiệt Thành ở Lc 6,15 và Cv 1,13.
Truyền thống. Chuyện hai ông cùng giảng ở Ba Tư và cùng chết ở đó đến từ những tường thuật phương Tây viết muộn, khoảng thế kỷ VI. Phương Đông có những truyền thống khác. Ngày lễ chung 28 tháng Mười thì đúng như chương nói.
Về danh hiệu thánh của “những việc vô vọng”: lòng sùng kính này lan rộng chủ yếu vào thế kỷ XIX và XX, và không văn bản nào ghi nguồn gốc danh hiệu. Lời giải thích rằng ít ai kêu cầu ngài vì tên ngài quá gần tên kẻ phản bội là cách giải thích phổ biến trong dân gian. Chữ “có lẽ” của chương là đúng mức.
Giacôbê con ông Anphê và Mátthia
Giacôbê con ông Anphê có tên trong các danh sách (Mt 10,3). Người Việt thường gọi ông là Giacôbê Hậu để phân biệt với Giacôbê con ông Dêbêđê là Giacôbê Tiền, còn chương gọi ông là Giacôbê Nhỏ. Truyền thống Tây phương từ lâu đồng nhất ông với Giacôbê “anh em của Chúa”, người lãnh đạo Hội Thánh Giêrusalem (chương 22), nhưng nhiều học giả nghĩ họ là hai người khác nhau. Chương tránh phán quyết.
Mátthia được chọn bằng cách bốc thăm, cả cảnh ở Cv 1,15-26. Chương trích câu của Luca: “Họ bốc thăm cho hai ông, và thăm trúng ông Mátthia; ông được kể thêm vào số mười một tông đồ” (Cv 1,26). Ngoài ra Kinh Thánh không nói gì thêm về ông.
Philípphê
Điều Kinh Thánh nói. Ông quê ở Bétsaiđa, cùng làng với Phêrô và Anrê (Ga 1,44). Chuyện mấy người Hy Lạp tìm đến ông, nói “Thưa ông, chúng tôi muốn gặp ông Giêsu”, ở Ga 12,20-22. Lời ông thưa trong Bữa Tiệc Ly: “Thưa Thầy, xin cho chúng con thấy Chúa Cha, như thế là đủ cho chúng con” (Ga 14,8).
Truyền thống xưa. Pôlycratê, giám mục Êphêsô, viết khoảng năm 190 gửi Đức Giáo hoàng Victor ở Rôma, kể tên những ngọn đèn lớn đã an nghỉ ở Átxia. Êusêbiô chép lại: “Philípphê, một trong mười hai tông đồ, đang an giấc ở Hierapôlis, cùng hai người con gái đồng trinh đã già của ngài” (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 31, đoạn 3; cũng ở quyển 5, chương 24).
Có một điểm vướng. Sách Công vụ còn nhắc một Philípphê khác, một trong bảy người phục vụ của Hội Thánh, có bốn người con gái nói tiên tri (Cv 21,8-9). Các tác giả xưa đôi khi lẫn hai người, nên các học giả ngày nay không dám nói Philípphê nào đang yên nghỉ ở Hierapôlis.
Khảo cổ. Hierapôlis nằm cạnh Pamukkale, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ nghĩa là “lâu đài bông”, thuộc tỉnh Denizli. Nơi này được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 1988. Ở đó có một đền tám cạnh từ thế kỷ V, gọi là Martyrium của Thánh Philípphê. Năm 2011, nhà khảo cổ người Ý Francesco D’Andria, người chỉ huy cuộc khai quật nhiều năm, công bố đã tìm thấy một ngôi mộ trong một nhà thờ gần đó mà ông tin là của Philípphê. Đó là nhận định của nhóm khai quật, và không phải ai cũng đồng ý.
Chữ “tử đạo”
Chữ Hy Lạp martys lúc đầu nghĩa là “chứng nhân”. Đó cũng là chữ trong Cv 1,8, “anh em sẽ là chứng nhân của Thầy”. Mãi đến thế kỷ II nó mới dần mang nghĩa người chết vì đức tin, như trong tường thuật cuộc tử đạo của Pôlycarpô, khoảng năm 155 (chương 28).
Chương nói gần như tất cả các tông đồ đều chết vì Đấng họ rao giảng. Các truyền thống đều nói vậy. Nhưng các sử gia chỉ coi cái chết của Giacôbê con ông Dêbêđê là chắc chắn, vì nó nằm trong Kinh Thánh, và cái chết của Phêrô, Phaolô là khá chắc (chương 19). Với những người còn lại, đó là truyền thống.
Đoạn cuối nối với con đường đức tin đến Việt Nam, qua Rôma, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha và Pháp rồi vào Đàng Trong và Đàng Ngoài, là ý của người kể, không phải tư liệu của chương.
Những người trong chương
Giacôbê con ông Dêbêđê, anh của Gioan, tông đồ đầu tiên tử đạo.
Anrê, em của Phêrô, người Bétsaiđa.
Tôma, cũng gọi là Đíđymô, nghĩa là “Sinh đôi” (Ga 11,16).
Batôlômêô, có lẽ là Nathanaen người Cana (Ga 21,2).
Mátthêu, cũng gọi là Lêvi, người thu thuế.
Giuđa Tađêô và Simon Nhiệt Thành.
Giacôbê con ông Anphê và Mátthia.
Philípphê, người Bétsaiđa.
Gôndôphares, vua Ấn-Parthia ở vùng tây bắc Ấn Độ thế kỷ I.
Pantênô, thầy dạy ở Alêxanđria cuối thế kỷ II, thầy của Clêmentê thành Alêxanđria.
Pôlycratê, giám mục Êphêsô cuối thế kỷ II.
Marco Polo, thương nhân và nhà du hành người Vênêxia thế kỷ XIII.
Mikêlanhêlô, họa sĩ và nhà điêu khắc người Ý thế kỷ XVI.
Những nơi trong chương
Kêrala và bờ biển Malabar ở tây nam Ấn Độ. Mylapore nay là một khu của thành phố Chennai, đông nam Ấn Độ. Compostela (Santiago de Compostela) ở Galicia, Tây Ban Nha. Patras là thành cảng trên bán đảo Peloponnese, Hy Lạp. Scythia là các miền phía bắc Biển Đen. Parthia là đế quốc cổ ở vùng Iran ngày nay. Armenia là cao nguyên giữa Biển Đen và Biển Caspi. Hierapôlis nằm cạnh Pamukkale, tỉnh Denizli, Thổ Nhĩ Kỳ.
Đọc thêm
Muốn gặp các tông đồ trong Kinh Thánh, bạn hãy đọc chương 1 Tin Mừng Gioan (Anrê, Philípphê và Nathanaen gặp Thầy) và chương 20 (Tôma). Muốn đọc các truyền thống cổ, quyển 3 của Lịch sử Hội Thánh do Êusêbiô viết có bản dịch tiếng Anh đầy đủ trên mạng. Kinh Thánh bản Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên ktcgkpv.org.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 5 (Tôma gặp Chúa phục sinh), chương 19 (Phêrô ở Rôma), chương 22 (Giacôbê anh em của Chúa), chương 23 (Gioan) và chương 49 (Kitô giáo ở Armenia và Aksum).