Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 40–80 · Từ Giêrusalem đi bốn phương

Chương 20

Những tông đồ đi về miền xa

Khoảng năm 40–80 · Từ Giêrusalem đi bốn phương

Giáo hoàng Phêrô … ClêtôHoàng đế Caligula … Vespasianô

Ở Kêrala, miền tây nam Ấn Độ, những rặng dừa chạy dài theo bờ biển Malabar.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 40–80, theo những truyền thống ghi lại về sau

  1. Giêrusalem
  2. Biển Đen
  3. Hy Lạp
  4. Ba Tư
  5. Ấn Độ
  6. Armenia
  7. Êthiôpia
  8. Tiểu Á
Theo truyền thống: Giacôbê đến Tây Ban Nha, Anrê sang Hy Lạp, Batôlômêô lên Armenia, Tôma xuống Ấn Độ. Đây là truyền thống, khó kiểm chứng.
Bắt đầu đọc

Chương 20

Khoảng năm 40–80 · Từ Giêrusalem đi bốn phương

Ở Kêrala, miền tây nam Ấn Độ, những rặng dừa chạy dài theo bờ biển Malabar. Thuyền đánh cá nằm nghiêng trên bãi cát, và trong các ngôi làng là những nhà thờ cổ kính. Người tín hữu ở đây tự nhận mình là “Kitô hữu Thánh Tôma”. Nếu hỏi họ đức tin từ đâu mà có, họ sẽ tự hào kể rằng vào năm 52, chính Thánh Tông đồ Tôma đã vượt biển cập bến bờ này và rao giảng Tin Mừng cho tổ tiên họ. Câu chuyện ấy cha truyền con nối qua bao đời, từ rất lâu trước khi người châu Âu tìm ra đường biển sang phương Đông.

Năm 1498, tàu Bồ Đào Nha cập bến, và các thủy thủ ngỡ ngàng thấy trên bờ biển này đã có những cộng đoàn Kitô hữu sống từ bao đời, có hàng giáo sĩ riêng, cử hành phụng vụ bằng tiếng Xyri cổ. Ngày nay, các Kitô hữu Thánh Tôma thuộc nhiều Giáo hội khác nhau, đông nhất là Giáo hội Công giáo Syro-Malabar, một Giáo hội Công giáo Đông phương hiệp thông trọn vẹn với Rôma.

Không văn bản cổ nào chứng minh chuyến đi năm 52 ấy, nhưng cộng đoàn đức tin lâu đời này là một sự thật sống động.

Sách Công vụ Tông đồ theo sát bước chân hai Thánh Phêrô và Phaolô về phương Tây đến tận Rôma, còn hành trình của mười vị Tông đồ kia thì gần như bỏ ngỏ.

Đâu là sử liệu chắc chắn, đâu là truyền thống?

Với phần lớn Nhóm Mười Hai, Kinh Thánh hầu như không nói gì thêm sau lễ Ngũ Tuần. Những gì ta biết đến từ các truyền thống ghi lại về sau, có khi cách cả mấy thế kỷ, và thường pha màu huyền thoại. Với vài vị, mỗi nơi lại kể một điểm đến khác nhau.

Vì thế, chương này cố tách tư liệu ra ba lớp: điều Kinh Thánh ghi, điều thuộc truyền thống cổ có cơ sở vững, và điều chỉ là truyền thuyết dân gian. Ngay trong Tân Ước, danh sách Nhóm Mười Hai được kể bốn lần, tên gọi hơi khác nhau đôi chút. Nhưng mọi nguồn đều đồng thanh ở một điểm: các Tông đồ không ngồi yên ở Giêrusalem. Các ngài đã lên đường đi khắp bốn phương, đúng như lời Thầy dặn trước lúc về trời: “Anh em sẽ là chứng nhân của Thầy tại Giêrusalem, trong khắp các miền Giuđê, Samari và cho đến tận cùng trái đất”.

Danh sách cổ nhất ghi vùng truyền giáo của các Tông đồ là của Giám mục Êusêbiô thành Xêdarê. Ông soạn bộ Lịch sử Hội Thánh đầu tiên vào đầu thế kỷ IV, dựa vào một thư viện tư liệu đồ sộ mà nhiều cuốn nay đã mất. Trích lời Origênê ở thế kỷ trước, Êusêbiô viết: “Theo truyền thống, vùng Parthia được phân cho ông Tôma làm cánh đồng truyền giáo, vùng Scythia cho ông Anrê, và vùng Tiểu Á cho ông Gioan”. Hai chữ “theo truyền thống” ấy cho biết ít ra vào thời Êusêbiô, người ta đã tin như thế.

Êusêbiô ở Xêdarê chép lại những truyền thống xưa về nơi các tông đồ đã đi
Êusêbiô ở Xêdarê chép lại những truyền thống xưa về nơi các tông đồ đã đi

Nhà văn Lỗ Tấn kết truyện ngắn Cố hương năm 1921 bằng một câu rất hợp ở đây: trên mặt đất vốn làm gì có đường, người ta đi mãi thì thành đường thôi. Những nẻo đường đưa Tin Mừng tới Ấn Độ, Armenia hay Êthiôpia cũng mở ra từ những bước chân lặng lẽ đầu tiên như thế.

Người đầu tiên uống chén của Thầy

Trước khi theo chân những vị đi xa, phải nhắc vị Tông đồ ngã xuống sớm nhất, ngay tại quê nhà: Thánh Giacôbê, thường gọi là Giacôbê Lớn, con ông Dêbêđê và anh ruột Thánh Gioan. Hai anh em nóng tính đến mức Chúa Giêsu đặt cho biệt hiệu Bôanêghê, nghĩa là “Con của Sấm Sét”. Có lần bà mẹ hai ông đến xin Chúa cho hai con được ngồi bên hữu và bên tả Người trong Nước Trời; Tin Mừng Máccô thì kể chính hai anh em đến xin. Chúa Giêsu hỏi hai ông có uống nổi chén đắng mà Người sắp uống không; hai anh em mạnh dạn thưa: “Thưa uống nổi!”, và Chúa đáp: “Chén của Thầy, anh em sẽ uống!”

Khoảng năm 44, để lấy lòng giới lãnh đạo Do Thái, vua Hêrôđê Agrippa I, cháu nội Hêrôđê Cả, đang cai trị Giuđê dưới quyền Rôma, ra tay bách hại các Tông đồ. Sách Công vụ ghi cái chết của ngài vỏn vẹn một câu: “Nhà vua cho dùng gươm chém đầu ông Giacôbê, anh của ông Gioan.” Sau đó vua còn bắt giam ông Phêrô, rồi chính vua đột tử ngay năm ấy, như sách Công vụ và sử gia Josephus cùng ghi. Thế là Giacôbê thành người đầu tiên trong Nhóm Mười Hai uống cạn chén của Thầy.

Giacôbê, người đầu tiên trong Nhóm Mười Hai uống chén của Thầy
Giacôbê, người đầu tiên trong Nhóm Mười Hai uống chén của Thầy

Nhiều thế kỷ sau, khoảng thập niên 820, người Tây Ban Nha tin rằng họ đã tìm thấy mộ Thánh Giacôbê ở Galicia, miền tây bắc nước này, nơi nay là Santiago de Compostela. Không tài liệu nào trước thế kỷ IX nhắc việc dời hài cốt ấy. Thế mà từ thời Trung Cổ đến nay, con đường đi bộ hành hương về Santiago, nơi mừng lễ ngài ngày 25 tháng 7, đã thành một trong những đường hành hương đông nhất thế giới, được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới, Văn phòng hành hương ở nhà thờ chính tòa Santiago trao giấy chứng nhận cho ai đi bộ hết chặng cuối, và riêng năm 2024 đã trao gần nửa triệu tờ. Chuyện hài cốt ở Tây Ban Nha là truyền thống Trung Cổ, còn máu ngài đổ ra ở Giêrusalem thì Kinh Thánh đã ghi rõ.

Con đường hành hương đến Compostela: truyền thống thời Trung Cổ, cho đến nay vẫn đông người đi
Con đường hành hương đến Compostela: truyền thống thời Trung Cổ, cho đến nay vẫn đông người đi

Thánh Anrê, người chuyên dẫn người khác đến với Chúa

Thánh Anrê là em ruột Thánh Phêrô và là một trong hai môn đệ đầu tiên theo Chúa Giêsu. Tin Mừng Gioan kể một nét rất đáng mến của ông: vừa gặp Chúa Giêsu, việc đầu tiên Anrê làm là chạy đi tìm anh mình, reo lên: “Chúng em đã tìm thấy Đấng Mêsia rồi!” và dẫn Simon Phêrô đến với Chúa. Suốt đời, Anrê cứ âm thầm làm nhịp cầu như thế: ông dẫn em bé có năm chiếc bánh và hai con cá đến với Chúa, ông cùng Philípphê dẫn mấy người Hy Lạp xin gặp Chúa. Ông chịu đứng khuất sau cái bóng lớn của anh cả Phêrô, dù chính ông theo Chúa trước và đưa anh mình đến với Thầy.

“Chúng tôi đã gặp Đấng Mêsia”: Anrê dẫn anh mình đến với Đức Giêsu
“Chúng tôi đã gặp Đấng Mêsia”: Anrê dẫn anh mình đến với Đức Giêsu

Theo Êusêbiô, dựa vào Origênê, Thánh Anrê đi truyền giáo ở Scythia, dải thảo nguyên mênh mông phía bắc Biển Đen, nay thuộc Ukraina và miền nam nước Nga. Một truyền thống cổ khác, trong cuốn Công vụ Anrê ngoài Kinh Thánh viết cuối thế kỷ II, lại kể ngài giảng ở Hy Lạp và bị đóng đinh ở thành Patras. Sách ấy Hội Thánh không nhận vào Kinh Thánh và đầy những chuyện lạ, nhưng ký ức về Patras thì còn mãi đến hôm nay.

Anrê, theo truyền thống, rao giảng quanh Biển Đen và ở Hy Lạp
Anrê, theo truyền thống, rao giảng quanh Biển Đen và ở Hy Lạp

Văn bản cổ nhất chỉ nói ngài bị đóng đinh, chưa tả hình cây thập giá. Phải đến thời Trung Cổ, nghệ thuật Kitô giáo mới vẽ Thánh Anrê trên cây thập giá chéo hình chữ X. “Thập giá Thánh Anrê” trắng trên nền xanh dương nay là quốc kỳ Scotland, nơi nhận ngài làm bổn mạng từ thời Trung Cổ.

Ở phương Đông, người Nga, người Ukraina và Tòa Thượng phụ Chính Thống giáo Constantinôpôli đều tôn kính Thánh Anrê là vị Tông đồ khai sáng của mình, gọi ngài là Protokletos, “Người Được Gọi Đầu Tiên”. Một truyền thuyết thế kỷ XII còn kể ngài từng dừng chân chúc lành trên những ngọn đồi nơi về sau mọc lên thành Kyiv. Rôma tự hào có người anh là Thánh Phêrô, thì Constantinôpôli cũng tự hào nhận người em là Thánh Anrê làm bổn mạng. Các sử gia cho rằng truyền thống gắn ngài với Constantinôpôli hình thành khá muộn, khoảng thế kỷ VII đến IX, khi kinh đô phương Đông muốn có một vị Tông đồ đứng ngang hàng với Rôma của Thánh Phêrô. Năm 1462, sọ Thánh Anrê được đưa từ Patras về Rôma. Năm 1964, trong một cử chỉ huynh đệ nhằm hàn gắn hơn chín thế kỷ chia cắt giữa Công giáo và Chính Thống giáo, Đức Giáo hoàng Phaolô VI trả thánh tích ấy về Patras. Hằng năm, đến lễ Thánh Anrê ngày 30 tháng 11, Tòa Thánh lại cử một phái đoàn sang Constantinôpôli chung vui lễ bổn mạng với anh em Chính Thống.

Thánh Tôma, người chạm tay vào cạnh sườn Thầy

Nhắc đến Thánh Tôma, còn gọi là Đíđymô, nghĩa là “Sinh đôi”, người ta nhớ ngay câu nói cứng cỏi của ông sau ngày Chúa sống lại: “Nếu tôi không nhìn thấy vết đinh trên tay Người, không xỏ ngón tay vào lỗ đinh và không đặt bàn tay vào cạnh sườn Người, thì tôi chẳng tin đâu!” Để rồi tám ngày sau, chính ông quỳ sụp xuống, thốt lên lời tuyên xưng đức tin cao nhất trong Tin Mừng: “Lạy Chúa của con, lạy Thiên Chúa của con!”

Thế nhưng ít ai để ý Tôma là người rất trung thành và gan dạ. Trước đó, khi Chúa Giêsu quyết quay lại Giuđê, nơi người ta đang lăm le ném đá Người, chính Tôma nói với các bạn: “Cả chúng ta nữa, chúng ta cũng hãy đi để cùng chết với Thầy!” Kẻ hèn nhát không nói câu ấy. Ông chỉ muốn tận mắt thấy mà thôi.

Tôma nói với các bạn: “Cả chúng ta nữa, chúng ta cũng đi để cùng chết với Thầy”
Tôma nói với các bạn: “Cả chúng ta nữa, chúng ta cũng đi để cùng chết với Thầy”

Các truyền thống cổ đều nói Thánh Tôma đi về phương Đông, qua đế quốc Parthia, tức Iran ngày nay, đến tận Ấn Độ. Cuốn Công vụ Tôma, viết bằng tiếng Xyri vào thế kỷ III, có lẽ ở Êđessa, kể chuyện ông Tôma bị bán làm thợ xây cho người của một vị vua miền tây bắc Ấn Độ tên Gôndôphares, rồi nhận lời xây cung điện cho nhà vua. Sách ấy đầy tình tiết huyền thoại, nhưng khảo cổ học ngày nay cho thấy vua Gôndôphares là người có thật. Người ta đã đào được nhiều đồng tiền đúc tên ông ở Afghanistan và Pakistan, cùng một tấm bia ở Takht-i-Bahi gần Peshawar ghi năm thứ hai mươi sáu triều ông, nhờ đó các học giả tính ra ông trị vì khoảng năm 19 đến 46, đúng thời Thánh Tôma! Điều ấy chưa chứng minh Thánh Tôma đã gặp nhà vua, nhưng cho thấy người viết sách đã dùng tên một vị vua có thật, sống đúng thời.

Tôma tại triều đình vua Gondophares (theo “Công vụ Tôma”)
Tôma tại triều đình vua Gondophares (theo “Công vụ Tôma”)

Nối tiếp là truyền thống của tín hữu Kêrala: năm 52, Thánh Tôma theo tàu buôn cập cảng Muziris, nay là Kodungallur, lập bảy cộng đoàn dọc bờ biển Malabar, rồi sang bờ biển phía đông, và năm 72 bị đâm bằng giáo trên một ngọn đồi ở Mylapore, nay thuộc Chennai. Câu chuyện được truyền miệng và hát trong những bài ca cổ của cộng đoàn; văn bản còn lại đến nay đều viết muộn. Mộ ngài dưới nền Vương cung thánh đường San Thome ở Chennai là nơi hành hương từ bao đời. Cuối thế kỷ XIII, nhà thám hiểm người Ý Marco Polo ghé qua cũng ghi lại cảnh dân chúng đến viếng mộ Thánh Tôma. Một phần thánh tích được đưa về Êđessa từ thế kỷ IV, nay ở Ortona bên Ý.

Chuyến đi ấy hoàn toàn có thể. Thế kỷ I, đường biển từ Ai Cập qua biển Đỏ, nương gió mùa sang cảng Muziris mua hồ tiêu, đã rất nhộn nhịp. Cuốn cẩm nang hàng hải Hy Lạp thời ấy, Periplus biển Êrythrê, tả kỹ con đường này, và người ta đã đào được hàng ngàn đồng tiền vàng bạc Rôma dưới đất miền nam Ấn Độ. Một người rời Giêrusalem đi Kêrala năm 52 là có đường mà đi. Sang thế kỷ IV, Thánh Ephrem người Xyri và nhiều tác giả khác đã gọi Thánh Tôma là Tông đồ của Ấn Độ.

Thánh Batôlômêô và Thánh Mátthêu

Truyền thống Hội Thánh thường coi Thánh Batôlômêô là Nathanaen trong Tin Mừng Gioan. Cách hiểu ấy phổ biến, nhưng chưa chắc chắn. Batôlômêô là tên theo cha, Bar-Tolmai, “con ông Tolmai”; trong ba Tin Mừng Nhất Lãm, tên ấy luôn đi liền với Philípphê, còn trong Tin Mừng Gioan thì chính Philípphê dẫn bạn mình là Nathanaen đến gặp Chúa. Mới nghe Philípphê nói về ông Giêsu người Nadarét, Nathanaen buông một câu thật thà như dân quê chê làng bên: “Từ cái xứ Nadarét thì làm sao có được điều gì hay ho!”; vậy mà chỉ ít phút sau khi gặp Chúa, chính ông tuyên xưng: “Thưa Thầy, Thầy chính là Con Thiên Chúa, Thầy là Vua Ítraen!”

Batôlômêô ở cao nguyên Armenia
Batôlômêô ở cao nguyên Armenia

Êusêbiô kể rằng cuối thế kỷ II, khi nhà thông thái Kitô giáo Pantênô từ Alêxanđria đi truyền giáo sang “Ấn Độ”, ông gặp những cộng đoàn tín hữu ở đó còn giữ một bản Tin Mừng Mátthêu bằng chữ Híp-ri do Tông đồ Batôlômêô để lại. Lời Êusêbiô: “Batôlômêô, một trong các Tông đồ, đã rao giảng cho họ và để lại cho họ sách của Mátthêu bằng tiếng Híp-ri.” “Ấn Độ” thời ấy là một vùng rộng, có khi gồm cả miền nam Ảrập hay Êthiôpia, nên không ai biết chắc ông Pantênô đã đi xa đến đâu. Nhưng truyền thống lâu đời và mạnh nhất lại gắn Thánh Batôlômêô, cùng Thánh Giuđa Tađêô, với Armenia, vùng cao nguyên giữa Biển Đen và Biển Caspi. Khoảng năm 301, có nguồn nói 314, dưới thời vua Tiriđatê III và Thánh Grêgôriô Giáo Trưởng, Armenia thành nước đầu tiên nhận Kitô giáo làm quốc giáo, trước cả khi đế quốc Rôma thôi bách hại người Kitô hữu. Người Armenia tin rằng chính hai Thánh Batôlômêô và Tađêô đã đem đức tin đến cho tổ tiên họ. Tương truyền Thánh Batôlômêô chịu tử đạo ở đó, bị lột da sống. Chuyện ấy đến từ những bản tử đạo viết muộn, có bản khác lại kể một cái chết khác. Michelangelo đã vẽ cảnh ấy đầy ám ảnh trong bức Phán Xét Cuối Cùng ở Nhà nguyện Sistina, năm 1536–1541: Thánh Batôlômêô cầm trên tay tấm da người, và gương mặt in trên tấm da ấy là chân dung tự họa của chính Michelangelo. Ý ấy do học giả người Ý Francesco La Cava nêu ra năm 1925, và nay nhiều người đồng tình.

Còn Thánh Mátthêu, mà Tin Mừng Máccô và Luca gọi là Lêvi, vốn là người thu thuế, bị đồng bào khinh như kẻ làm tay sai cho ngoại bang. Thế mà chỉ một tiếng gọi của Chúa Giêsu khi đi ngang trạm thuế: “Anh hãy theo Tôi!”, ông liền đứng dậy, bỏ lại bàn thu tiền mà đi theo Chúa. Tin Mừng chỉ ghi gọn: “Ông đứng dậy đi theo Người.” Các truyền thống cổ kể rằng sau thời gian đầu giảng cho đồng bào Do Thái, Thánh Mátthêu đi truyền giáo ở Ba Tư hay Êthiôpia, có thể là vùng phía nam Biển Caspi hay vùng Đông Phi, vì người xưa có khi gọi một miền gần Biển Caspi là “Êthiôpia”. Các nguồn cũng không thống nhất ngài chết ra sao. Thánh tích của ngài được tôn kính ở nhà thờ chính tòa Salerno bên Ý từ thế kỷ X.

Mátthêu rao giảng cho người Do Thái trước, rồi đi xa hơn
Mátthêu rao giảng cho người Do Thái trước, rồi đi xa hơn

Những gương mặt thầm lặng còn lại của Nhóm Mười hai

Về các Tông đồ còn lại, sử liệu càng ít ỏi.

Thánh Giuđa Tađêô, người được Tin Mừng Gioan cẩn thận ghi là “Giuđa, không phải Giuđa Ítcariốt”, còn Luca gọi là “Giuđa con ông Giacôbê”, và ở đúng chỗ ấy Mátthêu với Máccô lại ghi “Tađêô”, nên truyền thống coi là một người. Ngài thường được nhắc chung với Thánh Simon Nhiệt Thành. Truyền thống phương Tây từ khoảng thế kỷ VI kể rằng hai ông cùng đi giảng ở Ba Tư và cùng chịu tử đạo ở đó, nên Hội Thánh kính chung hai vị ngày 28 tháng 10. Phương Đông thì có những truyền thống khác. Trong lòng đạo đức bình dân, nhất là từ thế kỷ XIX–XX, Thánh Giuđa Tađêô được kính là bổn mạng của “những trường hợp tuyệt vọng”. Có lẽ vì tên ngài trùng tên kẻ phản bội Giuđa Ítcariốt, nên suốt nhiều thế kỷ người ta e dè ít cầu khẩn ngài; chỉ ai cùng đường hết cách mới chạy đến ngài, và được ngài thương nhậm lời! Không văn bản nào cho biết danh hiệu ấy bắt đầu từ đâu.

Tađêô và Simon “Nhiệt Thành”, theo truyền thống phương Tây cùng rao giảng ở Ba Tư
Tađêô và Simon “Nhiệt Thành”, theo truyền thống phương Tây cùng rao giảng ở Ba Tư

Về Thánh Giacôbê con ông Anphê, thường gọi là Giacôbê Nhỏ, và Thánh Mátthia, người được bốc thăm thay Giuđa Ítcariốt trước lễ Ngũ Tuần, Kinh Thánh không ghi gì thêm sau ngày lễ Hiện Xuống. Sách Công vụ kể việc chọn Thánh Mátthia vỏn vẹn một câu: “Họ bắt thăm, và thăm trúng ông Mátthia; ông được kể thêm vào số mười một Tông đồ.” Sau đó mỗi truyền thống lại đưa ngài đến một nơi khác. Truyền thống phương Tây thường coi Giacôbê con ông Anphê là “Giacôbê anh em của Chúa”, người đứng đầu Giáo hội Giêrusalem, dù nhiều học giả cho rằng đó là hai người khác nhau.

Riêng Thánh Philípphê Tông đồ lại để dấu ấn rõ ở Tiểu Á. Ông cùng quê Bétsaiđa với Phêrô và Anrê. Mấy người Hy Lạp muốn gặp Chúa đã tìm đến ông: “Thưa ông, chúng tôi muốn gặp ông Giêsu.” Cũng chính ông đã thưa với Chúa trong bữa Tiệc Ly: “Thưa Thầy, xin tỏ cho chúng con thấy Chúa Cha, như thế là đủ cho chúng con rồi.” Khoảng năm 190, trong thư gửi Đức Giáo hoàng Victor, Giám mục Pôlycratê thành Êphêsô cho biết Thánh Philípphê Tông đồ an nghỉ ở Hierapôlis miền Phrygia. Êusêbiô còn chép lại lời ấy: “Philípphê, một trong Mười Hai Tông đồ, an giấc tại Hierapôlis cùng hai người con gái đồng trinh đã cao tuổi.” Thành ấy nằm bên những bậc đá vôi trắng xóa có dòng nước khoáng ấm chảy tràn, nơi du khách nay gọi là Pamukkale, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ nghĩa là “lâu đài bông”. Năm 1988, Hierapôlis và Pamukkale được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới. Năm 2011, đoàn khảo cổ người Ý do giáo sư Francesco D’Andria dẫn đầu tìm thấy ở phế tích Hierapôlis một ngôi mộ cổ trong ngôi nhà thờ gần ngôi đền bát giác thế kỷ V kính Thánh Philípphê, và tin đó là mộ ngài. Đó là nhận định của nhóm khai quật, chưa phải ai cũng đồng ý. Giới sử học vẫn lưu ý rằng tài liệu cổ đôi khi lẫn Tông đồ Philípphê với thầy phó tế Philípphê, người có bốn cô con gái đồng trinh nói tiên tri trong sách Công vụ.

Hiêrapôli, nơi theo truyền thống tông đồ Philípphê được an táng
Hiêrapôli, nơi theo truyền thống tông đồ Philípphê được an táng

Mười hai hạt giống gieo vào lòng đất

Trải tấm bản đồ thế giới cổ ra và đánh dấu những miền đất gắn với tên các Tông đồ, ta sẽ thấy như những cánh sao tỏa đi khắp bốn phương: Giacôbê ở lại Giêrusalem; Phêrô và Phaolô tiến về Rôma; Anrê sang Hy Lạp và vùng Biển Đen; Tôma xuôi về Ấn Độ; Batôlômêô lên vùng núi Armenia; Mátthêu sang Êthiôpia và Ba Tư; Philípphê ở vùng Tiểu Á; Simon và Giuđa đi về miền Lưỡng Hà, Ba Tư. Từ một thành nhỏ bên bờ đông Địa Trung Hải, mười hai con người, phần đông là dân chài lưới và thợ thuyền, đã vâng lời Thầy đi tới tận cùng thế giới mà họ biết.

Mười hai hạt giống: từ một thành phố nhỏ, họ tỏa đi mọi hướng
Mười hai hạt giống: từ một thành phố nhỏ, họ tỏa đi mọi hướng

Hành trình của từng vị có thể đã mờ theo năm tháng, nhưng hầu như mọi truyền thống đều nói một điều: các ngài, trừ Thánh Gioan, đều lấy máu mình đóng ấn cho lời rao giảng. Các sử gia chỉ coi là chắc chắn cái chết của Thánh Giacôbê con ông Dêbêđê, vì Kinh Thánh đã ghi, và khá chắc cái chết của hai Thánh Phêrô, Phaolô; với các vị còn lại là truyền thống. Như các chương trước đã nhắc, “tử đạo” trong tiếng Hy Lạp là martys, nghĩa gốc chỉ là “người làm chứng”, đúng chữ Chúa Giêsu đã dùng: “Anh em sẽ là chứng nhân của Thầy.” Phải sang thế kỷ II, chữ ấy mới dần mang nghĩa người chết vì đức tin, như trong bản tường thuật cuộc tử đạo của Thánh Pôlycarpô khoảng năm 155. Các ngài đã tận mắt thấy Đấng Phục Sinh, và đã làm chứng cho điều mình thấy đến hơi thở cuối cùng.

Nhìn lại hành trình ấy, người Công giáo Việt Nam càng thấm thía và biết ơn: hạt giống đức tin đến được dải đất hình chữ S bên bờ Biển Đông hôm nay cũng nhờ một chuỗi dài những bước chân lên đường không mỏi như thế. Từ Giêrusalem sang Rôma, từ Rôma tới Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Pháp, rồi theo những cánh buồm vượt đại dương cập bến Đàng Trong và Đàng Ngoài.

Nhưng trang sử buổi bình minh của Hội Thánh không chỉ có những người đàn ông khoác áo lên đường. Sát cánh bên họ, trong những mái nhà mở cửa đón khách, bên những bàn ăn huynh đệ và trong những đêm thức trắng cầu nguyện giữa cơn bách hại, còn có bóng dáng thầm lặng mà kiên cường của những người phụ nữ, mà sử sách đôi khi chỉ nhắc qua vài dòng.

Sát cánh bên họ, trong những mái nhà mở cửa đón khách, bên những bàn ăn huynh đệ và trong những đêm thức trắng cầu nguyện giữa cơn bách hại, còn có bóng dáng thầm lặng mà kiên cường của những người phụ nữ, mà sử sách đôi khi chỉ nhắc qua vài dòng.

Chương 20 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Anh em sẽ là chứng nhân của Thầy tại Giêrusalem, trong khắp các miền Giuđê, Samari và cho đến tận cùng trái đất”

Cv 1,8
Theo truyền thống: Giacôbê đến Tây Ban Nha, Anrê sang Hy Lạp, Batôlômêô lên Armenia, Tôma xuống Ấn Độ. Đây là truyền thống, khó kiểm chứng.

Những người trong chương

  • Giacôbê, con ông Dêbêđê · Mộ ông ở Compostela, Tây Ban Nha, theo truyền thống được “tìm thấy” khoảng năm 820. Năm 2024, gần nửa triệu người đi bộ chặng cuối đường hành hương nhận giấy chứng nhận.
  • Anrê · Thánh tích đầu ông đưa về Rôma năm 1462. Năm 1964, Đức Phaolô VI trả về Patras, Hy Lạp.
  • Tôma · Truyền thống đặt mộ ông ở Mylapore, nay dưới Đền thờ San Thome ở Chennai. Tàu Bồ Đào Nha tới Kêrala năm 1498 đã gặp Kitô hữu ở đó.

Nơi ấy hôm nay

  • Hierapôlis, cạnh Pamukkale (“lâu đài bông”), là di sản thế giới UNESCO từ năm 1988. Năm 2011, một nhà khảo cổ công bố tìm thấy ngôi mộ ông tin là của Philípphê; không phải ai cũng đồng ý.
  • Armenia, theo chương, là nước đầu tiên trên thế giới nhận Kitô giáo làm quốc giáo, khoảng năm 301 hay 314.

Muốn đọc thêm

Ga 1,35-51 · Ga 20,24-29 · Êusêbiô, Giáo sử, quyển 3

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 21

Những người phụ nữ giữ lửa

Phaolô đã trao lá thư Rôma, văn kiện quan trọng bậc nhất đời mình, cho ai mang vượt biển?

Khoảng 21 phút đọc