Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 21

Kiểm chứng chương 21: Những người phụ nữ giữ lửa

Chương 21 gom lại những người phụ nữ được nhắc trong Tân Ước và trong những năm đầu của Hội Thánh. Phần lớn chương dựa thẳng vào Kinh Thánh: các sách Tin Mừng, sách Công vụ Tông đồ và những lời chào ở cuối thư Phaolô. Phần còn lại dựa vào một tài liệu rất quý, là nhật ký trong tù của thánh Perpêtua, và vài chuyện của Hội Thánh Việt Nam. Đọc xong, chắc bạn sẽ muốn biết câu nào có trong sách, câu nào là suy đoán của người kể. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn, và nói rõ những chỗ các nhà nghiên cứu còn bàn.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Cv 12,12” nghĩa là sách Công vụ Tông đồ, chương 12, câu 12. Rm là thư gửi tín hữu Rôma, Lc là Tin Mừng Luca, Ga là Tin Mừng Gioan.

Cô Rôđê và tiếng gõ cửa

Toàn bộ cảnh này nằm ở Cv 12,12-17. Phêrô vừa được thả khỏi tù, đến nhà bà Maria, mẹ Gioan Máccô, nơi nhiều người đang tụ họp và cầu nguyện (Cv 12,12). Cô đầy tớ Rôđê ra mở cổng, nhận ra giọng Phêrô, mừng quá quên mở, chạy vào báo tin. Mọi người bảo cô: “Chị điên rồi!” (Cv 12,15), rồi “Đó là thiên thần của ông ấy”. Phêrô thì cứ đứng ngoài gõ mãi, và khi họ mở cổng ra, “họ thấy ông thì sửng sốt” (Cv 12,16). Chữ Hy Lạp gọi Rôđê là paidiskē, chỉ một cô gái giúp việc trẻ, thường là nô lệ. Tên cô là chữ Hy Lạp nghĩa là “hoa hồng”.

Chương ghi “khoảng năm 43”. Vua bắt Phêrô là Hêrôđê Agrippa, cháu nội Hêrôđê Cả, người chết năm 44 (Cv 12,20-23), nên chuyện xảy ra trong khoảng năm 41 đến 44. Câu của Luca mà chương trích, “Hội Thánh không ngừng cầu nguyện cho ông với Thiên Chúa”, ở Cv 12,5.

Lần các ông không tin lời các bà trước đó nằm ở Lc 24,11, và chương trích: “Những lời ấy đối với các ông có vẻ như chuyện vớ vẩn, nên các ông không tin.”

Chương nói Luca kể chuyện này với một nụ cười. Đó là nhận xét của người kể, dù nhiều nhà chú giải cũng đọc đoạn này như vậy.

Trong một thế giới không đếm họ

Sử gia Do Thái Josephus, khi giải thích luật của dân mình cho độc giả Hy Lạp và Rôma, viết trong Cổ sử Do Thái (quyển 4, đoạn 219) rằng lời chứng của phụ nữ không được nhận trước tòa, “vì phái ấy nhẹ dạ và liều lĩnh”. Bộ Mishnah, bộ luật Do Thái soạn khoảng năm 200, cũng có những quy định tương tự. Bạn nên biết thực tế có thể mềm hơn câu luật, và có vài trường hợp lời phụ nữ vẫn được nghe. Nhưng nhìn chung, như chương nói, lời của họ trước tòa không nặng bằng lời đàn ông.

Cách đếm đám đông của Tin Mừng nằm ở Mt 14,21, mà chương trích: “có chừng năm ngàn người đàn ông ăn, không kể phụ nữ và trẻ em”.

Ba việc Đức Giêsu làm hẳn đã khiến người quanh Người sững sờ:

  • Người nói chuyện với người phụ nữ Samari bên bờ giếng. Các môn đệ “ngạc nhiên vì thấy Người nói chuyện với một phụ nữ” (Ga 4,27). Về sau nhiều người Samari tin “vì lời người phụ nữ làm chứng” (Ga 4,39).
  • Cô Maria, em của Mácta, ngồi bên chân Người nghe giảng (Lc 10,39). Ngồi dưới chân một vị thầy là chỗ của học trò. Phaolô cũng dùng đúng những lời ấy cho việc học của mình: ông được giáo dục ở Giêrusalem “dưới chân ông Gamaliên” (Cv 22,3).
  • Một nhóm phụ nữ đi theo và giúp đỡ Người: Lc 8,1-3. Luca nêu tên Maria gọi là Mácđala, bà Gioanna “vợ ông Khuđa, quản gia của vua Hêrôđê”, bà Susanna, và “nhiều bà khác nữa, lấy của cải riêng mà giúp đỡ các ngài”. Ông Khuđa coi sóc gia đình Hêrôđê Antipa, người cai trị Galilê đã giết Gioan Tẩy Giả (Mc 6,14-29).

Câu của chương rằng trong ba năm Đức Giêsu rao giảng, cơm ăn áo mặc của cả đoàn phần lớn có lẽ đến từ túi tiền và đôi tay của các bà là suy luận của người kể từ Lc 8,3. Tin Mừng không cho biết các bà góp phần lớn hay phần nhỏ. Chữ “phần lớn” nên đọc như một cách nói mạnh.

Maria Mácđala

Dưới chân thập giá và buổi sáng Phục Sinh. Các bà đứng gần thập giá: Ga 19,25 nêu thân mẫu Đức Giêsu, chị của Mẹ, bà Maria vợ ông Cơlôpát và bà Maria Mácđala. Máccô thêm rằng còn nhiều phụ nữ khác đứng nhìn từ xa, những người đã theo Đức Giêsu từ Galilê và phục vụ Người (Mc 15,40-41). Các môn đệ nam đã chạy trốn, như chương trích: “Mọi người bỏ Người mà chạy trốn” (Mc 14,50). Maria Mácđala ra mộ, gặp Chúa, nghe Người gọi tên và được sai đi báo tin (Ga 20,1.11-18). Chương 5 đã kể kỹ buổi sáng ấy. Lời bà báo, như chương trích: “Tôi đã thấy Chúa!”

Bà từ đâu đến. Chữ Mácđala chỉ thị trấn chài lưới Mácđala bên bờ tây Biển Hồ. Năm 2009, các nhà khảo cổ đào ở đó đã tìm thấy một hội đường từ thế kỷ I. Ngày nay du khách có thể đến thăm.

Lập luận từ chứng nhân phụ nữ. Chương nói nếu ai muốn bịa ra chuyện Phục Sinh thì hầu như chẳng ai chọn một người đàn bà làm chứng nhân đầu tiên, và nhiều sử gia coi chi tiết này là dấu hiệu các Tin Mừng kể lại điều đã xảy ra. Lập luận này có tên trong giới nghiên cứu là “tiêu chuẩn gây khó xử”: một chi tiết làm người kể khó xử thì ít có khả năng bị bịa ra. Nhiều nhà nghiên cứu dùng nó, kể cả những người không có đức tin. Bạn nên biết đây là lập luận về khả năng, không phải bằng chứng tuyệt đối.

Có một chi tiết làm lập luận này mạnh thêm. Khi Phaolô liệt kê những người được thấy Chúa Phục Sinh (1 Cr 15,5-8), ông không nhắc đến người phụ nữ nào. Có lẽ các Kitô hữu đầu tiên biết lời phụ nữ ít được người ngoài tin. Vậy mà các Tin Mừng vẫn giữ các bà ở hàng đầu.

Người phê bình ngoại giáo Celsô, viết khoảng năm 175, đã chế giễu các Kitô hữu vì dựng đức tin trên “một người đàn bà gần như điên loạn”. Ta biết lời ông nhờ Origênê trích lại khoảng bảy mươi năm sau để đáp trả (Chống Celsô, quyển 2, đoạn 55).

“Tông đồ của các tông đồ”. Đến thế kỷ XII, các tác giả Kitô giáo như nhà thần học Pierre Abélard đã gọi bà bằng danh hiệu này. Ý ấy còn xưa hơn. Một bài giảng thế kỷ III, được cho là của Hippôlytô ở Rôma, đã gọi các bà ở mộ là tông đồ. Ta nói “được cho là” vì các học giả không chắc ông là người viết. Năm 2016, theo ý Đức Phanxicô, Bộ Phụng tự nâng ngày lễ của bà, 22 tháng Bảy, lên bậc lễ kính, bậc Hội Thánh dành cho các tông đồ. Kèm theo sắc lệnh có một bài viết của Đức Tổng Giám mục Arthur Roche mang tựa Apostolorum Apostola, tiếng Latinh nghĩa là “tông đồ của các tông đồ”. Chương nói gọn là sắc lệnh mang tựa ấy. Bạn có thể tìm văn bản trên trang vatican.va.

Hiểu lầm kéo dài. Kinh Thánh chỉ nói Đức Giêsu đã giải thoát bà khỏi “bảy quỷ” (Lc 8,2; Mc 16,9). Bài giảng năm 591 mà chương nhắc là của Đức Giáo hoàng Grêgôriô Cả, bài giảng số 33 về các Tin Mừng. Trong đó ngài gộp ba người làm một: Maria Mácđala, người phụ nữ tội lỗi vô danh đã lấy nước mắt rửa chân Đức Giêsu (Lc 7,36-50), và cô Maria, em của Mácta và Ladarô, ở Bêtania (Ga 12,1-8). Kinh Thánh không có câu nào nói ba người là một, cũng không có câu nào nói Maria Mácđala từng là gái điếm. Năm 1969, khi cải tổ lịch phụng vụ sau Công đồng Vaticanô II, Hội Thánh Công giáo tách ba người ra và đổi các bài đọc ngày lễ của bà. Các Giáo Hội Chính Thống thì xưa nay vẫn phân biệt ba người.

Những ngôi nhà mở cửa

Chương nói gần ba trăm năm Kitô hữu không có nhà thờ. Về đại thể là đúng: những nơi họp đầu tiên là nhà riêng. Dần dần có những ngôi nhà được sửa lại cho việc thờ phượng. Ngôi nhà như thế cổ nhất còn giữ được nằm ở Dura-Europos, nay thuộc Syria. Nhà ấy được sửa vào khoảng năm 240, có một phòng rửa tội với bức tranh Người Mục Tử Nhân Lành trên tường. Năm 256, quân Ba Tư chiếm thị trấn và ngôi nhà bị chôn vùi. Những bức tường có tranh nay nằm ở Đại học Yale. Nhà thờ xây riêng với quy mô lớn chỉ thành phổ biến sau năm 313.

Những ngôi nhà chương nhắc:

  • Nhà bà Maria, mẹ Máccô, ở Giêrusalem (Cv 12,12). Truyền thống xưa nói con bà chính là Máccô đã viết Tin Mừng thứ hai. Truyền thống ấy đến từ Papia, qua Êusêbiô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 39), và từ chỗ Cl 4,10 nhắc đến Máccô. Nhà thờ Thánh Máccô của Giáo Hội Chính thống Syria trong khu Thành Cổ tự nhận đứng trên nền nhà bà. Đó là truyền thống, không ai chứng minh được.
  • Nhà bà Lyđia ở Philípphê. Bà là người buôn vải đỏ tía, quê ở Thyatira. Phaolô và các bạn gặp bà vào ngày Sabát bên một dòng sông, “nơi chúng tôi tưởng là có chỗ cầu nguyện” (Cv 16,13). Câu Chúa “mở lòng bà” ở Cv 16,14. Bà mời các ông vào nhà: “Nếu quý ông đã cho tôi là người trung thành với Chúa, thì xin mời quý ông vào nhà tôi mà ở”, và Luca thêm: “Bà ép chúng tôi nhận lời” (Cv 16,15). Phaolô và Sila ra tù thì đi thẳng đến nhà bà (Cv 16,40). Bà là người đầu tiên ở châu Âu trở lại đạo mà Luca nêu tên, chứ Luca không nói bà là người đầu tiên tuyệt đối. Hàng đỏ tía rất đắt (Pliny Già nhắc điều này trong Lịch sử Tự nhiên), nên các học giả đoán bà là người có của. Người kể ở đây là Luca đang đi cùng Phaolô; những đoạn Công vụ nói “chúng tôi” là dấu hiệu, và truyền thống cho người kể là Luca có từ xưa.
  • Bà Nympha ở Laođikia. Thư Côlôxê 4,15 viết Phaolô gửi lời chào đến anh em ở Laođikia, đến Nympha và Hội Thánh họp tại nhà bà. Bạn có thể gặp ghi chú trong một số bản Kinh Thánh, vì vài bản chép tay xưa ghi tên này ở dạng đàn ông và đọc là “nhà ông ấy”, nên chủ nhà cũng có thể là đàn ông. Phần lớn bản chép tay và bản dịch ngày nay đọc là một phụ nữ.
  • Những người nhà bà Khơlô ở Côrintô (1 Cr 1,11). Phaolô viết từ Êphêsô (1 Cr 16,8.19), nên người nhà bà đã phải đi đường xa để báo tin cho ông.

Chương nói nhiều ngôi nhà như thế thuộc về phụ nữ hoặc do phụ nữ cai quản. Tân Ước kể tên ba nhà như vậy (Maria, Lyđia, Nympha), cộng với nhà của đôi vợ chồng Priscila và Aquila (Rm 16,5; 1 Cr 16,19). Chữ “nhiều” là một cách nói, vì ta chỉ biết vài trường hợp có tên.

Thánh Anê Lê Thị Thành. Bà quê ở một làng thuộc Thanh Hóa, sống ở vùng Phát Diệm, Ninh Bình. Người ta quen gọi bà là bà Đê theo tên con trai. Bà chứa các thừa sai và linh mục trong nhà, bị bắt năm 1841, bị tra tấn và chết trong ngục ở Nam Định ngày 12 tháng Bảy năm ấy. Bà là một trong 117 vị tử đạo Việt Nam được Đức Gioan Phaolô II phong thánh ngày 19 tháng Sáu năm 1988. Hội Thánh mừng lễ các ngài ngày 24 tháng Mười Một. Chương 125 kể thêm về những cuộc cấm đạo ấy. Việc đặt câu chuyện này cạnh các bà thời Tân Ước là so sánh của người kể.

Tabitha và Priscila

Tabitha, tiếng Hy Lạp là Đorca. Chuyện của bà ở Cv 9,36-42. Cả hai tên đều nghĩa là “linh dương”, một tên tiếng Aram, một tên tiếng Hy Lạp. Luca nói bà “đầy việc lành và việc bác ái” (Cv 9,36). Các bà góa đứng quanh Phêrô khóc, đưa cho ông xem những áo trong, áo ngoài bà đã may (Cv 9,39), và ông gọi bà sống lại (Cv 9,40). Luca dùng dạng giống cái của chữ “môn đệ”, mathētria, một dạng không thấy ở chỗ nào khác trong Tân Ước. Giôphê là thị trấn cảng nay thuộc Tel Aviv. Từ những năm đầu, Hội Thánh đã chăm sóc các bà góa bằng việc phát lương thực hằng ngày, và có lần Nhóm Mười Hai phải giải quyết lời phàn nàn rằng một số bà bị bỏ quên (Cv 6,1). Các tín hữu cho đòi Phêrô, lúc ấy đang ở gần đó tại Ludđa (Cv 9,38).

Priscila và Aquila.

  • Hai ông bà làm nghề dệt lều, từ Rôma đến Côrintô vì hoàng đế Claudiô ra lệnh đuổi người Do Thái khỏi thành. Phaolô ở với họ: “Vì cùng làm một nghề, ông ở lại làm việc với họ” (Cv 18,1-3).
  • Họ cùng Phaolô đi Êphêsô: Cv 18,18-19.
  • Ở đó họ nghe Apôlô, người Do Thái ở Alêxanđria, ăn nói hùng hồn và “am tường Kinh Thánh”, nhưng ông “chỉ biết có phép rửa của ông Gioan” (Cv 18,24-25). Hai người “đem ông về nhà, giảng giải cặn kẽ hơn cho ông về đường lối của Thiên Chúa” (Cv 18,26). Điều đó khớp với chỗ chương nói họ không bắt bẻ ông trước mặt đám đông.
  • Nhà họ trở thành nhà thờ ở Êphêsô (1 Cr 16,19) và sau ở Rôma (Rm 16,5). Phaolô nói họ “liều mạng sống để cứu mạng tôi” (Rm 16,3-4).

Chương nói trong sáu lần Tân Ước nêu tên đôi vợ chồng, có bốn lần tên bà đứng trước. Bạn có thể tự đếm:

Cv 18,2Aquila
Cv 18,18Priscila
Cv 18,26Priscila
Rm 16,3Prisca
1 Cr 16,19Aquila
2 Tm 4,19Prisca

Trong thư của mình, Phaolô dùng tên ngắn của bà là Prisca. Các nhà nghiên cứu giải thích việc tên bà đứng trước bằng hai cách: hoặc địa vị xã hội của bà cao hơn chồng, hoặc bà nổi bật hơn trong cộng đoàn. Nhiều người cho rằng thứ tự ấy có nghĩa bà là người nổi bật hơn. Kinh Thánh không nói lý do.

Phêbê và danh sách cuối thư Rôma

Lời chào của người chép thư nằm ở Rm 16,22, và chương trích: “Tôi là Tertiô, người viết thư này, xin chào anh em trong Chúa.” Phaolô thường cầm bút ở cuối thư và thêm lời chào bằng chính tay mình (1 Cr 16,21).

Phêbê. Ông giới thiệu bà ở Rm 16,1-2 là “người phục vụ Hội Thánh ở Kenkhrê”. Kenkhrê là hải cảng phía đông của Côrintô. Chương nói chữ Hy Lạp là diakonos thì đúng. Đây là chính chữ, ở dạng giống đực, Phaolô dùng cho bản thân và các cộng sự (1 Cr 3,5). Các nhà nghiên cứu còn bàn bà giữ một chức vụ chính thức trong cộng đoàn hay chỉ được khen là người phục vụ tận tình. Phaolô xin người Rôma đón tiếp bà “cách xứng đáng với các thánh” và giúp bà mọi điều bà cần, “vì chính bà đã giúp đỡ nhiều người, trong đó có tôi”. Chữ “giúp đỡ” trong tiếng Hy Lạp là prostatis, cũng có thể dịch là “người bảo trợ”, tức một người có của đứng ra che chở cho người khác.

Thư không nói thẳng Phêbê mang thư đến Rôma. Nhưng việc Phaolô giới thiệu bà ngay đầu đoạn chào và xin tín hữu Rôma đón bà cho thấy bà là người đi tới đó, và phần đông các nhà nghiên cứu hiểu bà là người mang thư. Chỗ chương đoán rằng khi đến nơi, Phêbê có lẽ đã đọc thư cho Hội Thánh Rôma nghe và giải thích những đoạn khó là phỏng đoán của người kể, dựa vào thói quen thời ấy: sứ giả thường đọc to thư và trả lời câu hỏi về thư. Cl 4,7-9 và Ep 6,21-22 cho thấy sứ giả còn thêm tin tức bằng lời.

Đếm các bà. Phaolô gửi lời chào đến hai mươi sáu người ở Rôma, có người nêu tên, có người chỉ tả. Trong đó chín người là phụ nữ, chừng một phần ba. Bạn có thể đếm trong Rm 16,3-15:

  • Prisca, câu 3.
  • Maria “đã vất vả nhiều vì anh em”, câu 6.
  • Giunia, câu 7.
  • Tryphaina và Tryphôsa “vất vả vì Chúa”, và bà Persi thân mến, câu 12.
  • Mẹ của ông Rufô, “mẹ của ông ấy, cũng là mẹ của tôi”, câu 13.
  • Giulia và chị của ông Nêrêô, câu 15.

Nếu tính thêm bà Phêbê được giới thiệu ở đầu đoạn thì là mười người.

Giunia. Đây là câu được bàn nhiều nhất. Chương trích: “ông Anđrônikô và bà Giunia, những người họ hàng và bạn tù của tôi, được các tông đồ coi trọng” (Rm 16,7). Có hai câu hỏi.

  • Thứ nhất, đây là tên phụ nữ, Giunia, hay tên đàn ông, Giunias? Giunia là tên phụ nữ Rôma rất thường gặp, còn tên đàn ông Giunias thì chưa tìm thấy ở đâu trong các văn bản cổ. Các Giáo phụ xưa đều hiểu đó là một phụ nữ. Gioan Kim Khẩu, cuối thế kỷ IV, cũng vậy, và ông thốt lên: “Lòng sùng mộ của người phụ nữ này lớn biết bao, đến nỗi được kể là xứng đáng mang danh hiệu tông đồ!” (Bài giảng 31 về thư Rôma). Mãi từ thời Trung Cổ nhiều bản mới đọc thành tên đàn ông. Ngày nay phần lớn bản dịch đã trở lại tên phụ nữ.
  • Thứ hai, cụm “được các tông đồ coi trọng” nghĩa là chính hai ông bà được kể là tông đồ theo nghĩa rộng, hay chỉ là các tông đồ biết rõ hai người? Tiếng Hy Lạp có thể hiểu theo cả hai cách, và các học giả vẫn tranh luận. Chương nhắc điều này, và nhắc rằng Phaolô dùng chữ “tông đồ” rộng hơn nhóm Mười Hai; sách Công vụ cũng gán danh hiệu ấy cho Barnaba (Cv 14,14).

Những phụ nữ khác. Philípphê, một trong bảy người được chọn ở Giêrusalem để phục vụ cộng đoàn (Cv 6,5), có “bốn người con gái đồng trinh làm ngôn sứ” (Cv 21,8-9), và Phaolô đã ở lại nhà ông tại Xêdarê. Khi các tông đồ chờ Chúa Thánh Thần, các bà cầu nguyện cùng các ngài và cùng Đức Maria thân mẫu Đức Giêsu (Cv 1,14). Ngày Hiện Xuống, Phêrô trích lời ngôn sứ Giôen: “Con trai con gái các ngươi sẽ nói tiên tri” (Cv 2,17). Hai bà Êvôđia và Xyntykhê ở Pl 4,2-3: Phaolô nhờ người bạn giúp hai bà, vì “hai bà đã cùng tôi chiến đấu cho Tin Mừng”. Ông nêu tên hai bà trong một bức thư viết để đọc to cho cả Hội Thánh nghe (so 1 Tx 5,27 và Cl 4,16). Chương 17 kể thêm về hai bà.

Perpêtua và Fêlicita

Nguồn là cuốn Cuộc khổ nạn của các thánh Perpêtua và Fêlicita, viết bằng tiếng Latinh ngay sau khi các ngài chết năm 203. Phần lớn sách, từ đoạn 3 đến đoạn 10, là nhật ký trong tù do chính Perpêtua viết. Một người biên tập, có lẽ cùng cộng đoàn, thêm phần mở đầu và phần kể cái chết. Nhật ký dừng lại với những chữ nghĩa là: đến đây tôi đã viết, cho tới ngày trước buổi thi đấu (đoạn 10). Đây là một trong những văn bản xưa nhất ta có do chính một phụ nữ Kitô hữu viết.

Những chi tiết chương dùng:

  • Perpêtua khoảng hai mươi hai tuổi, thuộc gia đình khá giả, đang cho con bú (đoạn 2).
  • Fêlicita là nữ nô lệ, đang mang thai, sinh con trong tù vài ngày trước buổi thi đấu (đoạn 2 và đoạn 15).
  • Chuyện cái bình nước ở đoạn 3: Perpêtua hỏi cha có thể gọi cái bình bằng tên nào khác không, cha đáp không, và bà nói mình cũng không thể mang tên nào khác ngoài điều bà là, một Kitô hữu.
  • Cha bà đến van xin nhiều lần (đoạn 3, 5, 6 và 9).
  • Trong đấu trường, các tử tội trao nhau cái hôn bình an, “để hoàn tất cuộc tử đạo với nghi thức bình an” (đoạn 21). Cả nhóm cùng làm thế, không chỉ hai bà. Đó cũng là cái hôn các Kitô hữu trao nhau khi thờ phượng, như thánh Giustinô tả (Hộ giáo thứ nhất, đoạn 65), và dấu chỉ bình an trong Thánh lễ bắt nguồn từ đó. Chương nhắc lời Phaolô gửi giáo đoàn Galát: “không còn nô lệ hay tự do” (Gl 3,28).
  • Cảnh hai bà đứng trong đấu trường, Perpêtua đỡ Fêlicita đứng dậy, ở đoạn 20.

Có một chi tiết nhỏ nên biết: văn bản không ghi Fêlicita là nữ tỳ của chính Perpêtua. Nó chỉ nói bà là một nữ nô lệ bị bắt cùng đợt. Cho nên chỗ chương nói không còn bà chủ và nữ tì nên hiểu là một phụ nữ khá giả và một nữ nô lệ. Ý của chương vẫn đúng: hai người cách nhau rất xa về địa vị đã ôm nhau như chị em.

Tên các bà vẫn được đọc trong Thánh lễ. Kinh Nguyện Thánh Thể I, tức Quy Điển Rôma, nêu tên Fêlicita và Perpêtua trong số các vị tử đạo, và Hội Thánh mừng lễ các bà ngày 7 tháng Ba. Carthage nằm ở ngoại ô thành phố Tunis ngày nay. Có bản dịch tiếng Anh miễn phí trên mạng với tựa The Passion of Saints Perpetua and Felicity, đọc chừng nửa giờ. Chương 28 kể trọn câu chuyện, cùng chuyện bà Blandina, nữ nô lệ tử đạo ở Lyon năm 177. Chuyện này có nguồn là lá thư của các Hội Thánh Lyon và Vienne mà Êusêbiô chép lại (Lịch sử Hội Thánh, quyển 5, chương 1).

Dòng Mến Thánh Giá

Chương nói Đức cha Pierre Lambert de la Motte lập cộng đoàn Mến Thánh Giá năm 1670. Năm này đúng: những chị đầu tiên khấn năm ấy ở Đàng Ngoài, theo nhiều tài liệu là ở vùng Phố Hiến, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Năm sau, 1671, ngài lập cộng đoàn đầu tiên ở Đàng Trong. Lambert de la Motte là một trong những giám mục đầu tiên của Hội Thừa sai Paris được sai đến Viễn Đông. Ngày nay Dòng Mến Thánh Giá có mặt ở hầu hết các giáo phận Việt Nam.

Chỗ chương nói Hội Thánh Việt Nam vượt qua những năm tháng ấy một phần nhờ các chị là nhận định của người kể. Chương 125 kể kỹ hơn thời cấm đạo.

Giữ cho lửa không tắt

Phaolô viết rằng đức tin của Timôthê “trước hết đã có nơi bà ngoại Lôít và mẹ Êunikê” (2 Tm 1,5). Chương 18 đã theo ngọn đèn khi nó được trao cho Timôthê.

Những người trong chương

Rôđê, cô đầy tớ ở nhà bà Maria mẹ Máccô.

Maria, mẹ Máccô, chủ nhà ở Giêrusalem.

Maria Mácđala, người ở Mácđala bên Biển Hồ Galilê.

Gioanna, vợ ông Khuđa, và Susanna, những phụ nữ đi theo Đức Giêsu (Lc 8,3). Gioanna còn có mặt ở mộ sáng Phục Sinh (Lc 24,10).

Maria ở Bêtania, em của Mácta và Ladarô.

Lyđia, người buôn vải đỏ tía ở Philípphê.

Nympha ở Laođikia. Khơlô ở Côrintô.

Tabitha (Đorca) ở Giôphê.

Priscila (Prisca) và chồng là Aquila.

Phêbê, người phục vụ Hội Thánh ở Kenkhrê.

Giunia, cùng với Anđrônikô, có lẽ là chồng bà, được Phaolô gọi là “họ hàng” và “bạn tù” (Rm 16,7).

Perpêtua và Fêlicita, tử đạo ở Carthage năm 203.

Anê Lê Thị Thành, tử đạo Việt Nam năm 1841.

Pierre Lambert de la Motte, giám mục thừa sai người Pháp, người lập cộng đoàn Mến Thánh Giá.

Những nơi trong chương

Giôphê nay là Jaffa, một phần của Tel Aviv. Kenkhrê, hải cảng phía đông của Côrintô, nay còn tàn tích dưới nước. Laođikia gần thành phố Denizli, Thổ Nhĩ Kỳ. Carthage ở ngoại ô Tunis, thủ đô Tunisia ngày nay. Phát Diệm thuộc huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình. Phố Hiến nay thuộc tỉnh Hưng Yên.

Đọc thêm

Hãy đọc Rm 16 chậm rãi và đếm từng cái tên, bạn sẽ thấy một bức tranh sống động về cộng đoàn Rôma thuở đầu. Lc 8,1-3 và Ga 20,1-18 là hai đoạn ngắn nên đọc về Maria Mácđala. Kinh Thánh bản Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên ktcgkpv.org, và bản dịch tiếng Anh của The Passion of Saints Perpetua and Felicity có miễn phí trên mạng.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 5 (sáng Phục Sinh), chương 14 (bà Lyđia), chương 15 (Côrintô và bà Priscila), chương 17 (hai bà Êvôđia và Xyntykhê), chương 18 (bà Lôít và bà Êunikê), chương 28 (Perpêtua, Fêlicita, Blandina) và chương 125 (những người giữ lửa thời cấm đạo ở Việt Nam).

Trở lại chương 21