Tư liệu chương 22
Kiểm chứng chương 22: Sau Phêrô: năm 70, Đền Thờ sụp đổ và những Caesar
Chương 22 kể chừng bốn mươi năm cuối thế kỷ I: cái chết của Giacôbê ở Giêrusalem, cuộc chiến tranh Do Thái và năm 70, những người coi sóc Hội Thánh Rôma sau Phêrô, và thời hoàng đế Đômitianô. Khác với các chương trước, phần lớn chương này không dựa vào Kinh Thánh mà dựa vào các sử gia: Flavius Josephus người Do Thái, các tác giả Rôma như Suêtôniô và Cassius Dio, và các tác giả Kitô giáo như thánh Irênê và Êusêbiô. Đọc xong, bạn có thể tự hỏi mỗi chuyện ấy do ai kể và đáng tin đến đâu. Những trang này giới thiệu từng người và chỉ cho bạn chỗ để tra.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Mt 24,2” nghĩa là Tin Mừng Mátthêu, chương 24, câu 2.
Về Josephus. Flavius Josephus sinh năm 37 ở Giêrusalem, trong một gia đình tư tế. Khi chiến tranh nổ ra, ông chỉ huy quân Do Thái ở Galilê, bị quân Rôma bắt năm 67, rồi theo phía Rôma và đi cùng tướng Titô trong cuộc vây Giêrusalem. Sau đó ông sống ở Rôma và viết hai bộ sách lớn: Chiến tranh Do Thái (khoảng năm 75) và Cổ sử Do Thái (khoảng năm 93). Ông là chứng nhân tận mắt của năm 70. Nhưng bạn nên nhớ ông viết dưới sự bảo trợ của chính các hoàng đế đã thắng trận, nên ông có lý do để nói tốt cho họ. Chương nói thẳng điều ấy: ông không phải chứng nhân đứng ngoài cuộc, nhưng ngoài ông chẳng ai kể câu chuyện này từ bên trong.
Khải hoàn môn Titô
Cổng vòm vẫn còn nguyên ở đầu phía đông Quảng trường La Mã, nơi con đường cổ Via Sacra leo lên một gò đất thấp. Ở mặt trong vòm cổng có bức phù điêu những người lính khiêng cây đèn bảy nhánh. Bạn có thể xem ảnh trên mạng, hoặc ngước nhìn tận mắt nếu có dịp đến Rôma.
Có một chi tiết chương viết gọn. Khải hoàn môn không được dựng ngay năm 70. Hoàng đế Đômitianô cho xây sau khi anh ông là Titô qua đời năm 81, để tôn vinh Titô, và dòng chữ khắc trên đó gọi Titô là thần linh. Cảnh trên phù điêu là cuộc diễu hành mừng chiến thắng tổ chức ở Rôma năm 71. Josephus tả kỹ cuộc diễu hành ấy, kể cả cây đèn bảy ngọn và bàn đặt bánh tiến lấy từ Đền Thờ. Ông nói cây đèn bằng vàng ròng, có bảy ngọn, và đi sau cùng trong số chiến lợi phẩm là cuộn Lề Luật của người Do Thái (Chiến tranh Do Thái, quyển 7, đoạn 148-152). Huy hiệu của nhà nước Ítraen hiện đại vẫn mang hình cây đèn chép theo bức chạm này. Câu của chương rằng cổng vòm được dựng để mừng chiến thắng năm 70 là đúng về ý nghĩa.
Giacôbê Công Chính
Trong Tân Ước. Phaolô gọi Giacôbê là “anh em của Chúa” trong thư Galát (Gl 1,19). Ông là một trong ba “cột trụ” của Hội Thánh Giêrusalem (Gl 2,9). Lời ông nói tại cuộc họp năm 49 nằm ở Cv 15,13-21, như chương 13 đã kể. Phaolô đến gặp ông khi về Giêrusalem lần cuối (Cv 21,18).
Về chữ “anh em của Chúa”: theo truyền thống Công giáo và Chính Thống, chữ “anh em” ở đây chỉ người bà con gần, như anh em họ, theo cách nói của người Do Thái thời ấy. Một số nhà nghiên cứu Tin Lành hiểu là anh em ruột. Chương dùng đúng chữ của Kinh Thánh và không đi vào cuộc bàn luận này.
Lời kể của Josephus. Đây là nguồn chính cho cái chết của Giacôbê, và rất đáng tin vì người kể không phải Kitô hữu. Trong Cổ sử Do Thái (quyển 20, đoạn 197-203), Josephus kể: tổng trấn Phéttô đã chết, người kế nhiệm là Albinô còn đang trên đường đến. Thượng tế Anan, con ông Anna trong các Tin Mừng, nhân dịp ấy triệu tập một hội đồng thẩm phán. Ông đem ra trước họ người mà Josephus gọi là “anh em của Giêsu, gọi là Đấng Kitô, tên là Giacôbê” (Cổ sử Do Thái 20,200), cùng vài người khác, và cho ném đá. Những người công bằng trong thành phẫn nộ, kiện lên vua Agrippa II và lên Albinô. Anan mất chức thượng tế sau ba tháng.
Đoạn văn còn quý ở chỗ khác: đây là một trong những lần một tác giả không phải Kitô hữu nhắc đến Đức Giêsu, chỉ chừng sáu mươi năm sau cái chết của Người. Phần đông các nhà nghiên cứu, kể cả những người hoài nghi, nhận đoạn này là lời của chính Josephus. Năm 62 do các sử gia tính từ lúc Phéttô chết và Albinô đến nhậm chức.
Lời kể của Hêgêsippô. Danh hiệu “Giacôbê Công Chính” đến từ Hêgêsippô, một Kitô hữu gốc Do Thái viết khoảng năm 170, được Êusêbiô chép lại (Lịch sử Hội Thánh, quyển 2, chương 23). Hêgêsippô kể Giacôbê sống rất khắc khổ, quỳ cầu nguyện lâu đến mức đầu gối chai như đầu gối lạc đà, và cả dân gọi ông là “Người Công Chính”. Ông kể cái chết khác Josephus: Giacôbê bị xô từ lan can Đền Thờ xuống, rồi bị ném đá và kết liễu bằng cái chày của người thợ giặt. Đó là truyền thống, không chắc là sử. Chương theo Josephus cho phần sự kiện và lấy danh hiệu từ Hêgêsippô.
Êusêbiô thêm rằng các tín hữu còn sống chọn ông Simêon, một người anh em họ của Đức Giêsu, đứng đầu Hội Thánh Giêrusalem (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 11). Đó cũng là truyền thống.
Trong thư Galát, Phaolô nêu tên ba cột trụ: Giacôbê, Phêrô và Gioan. Giacôbê chết năm 62, Phêrô khoảng giữa năm 64 và 67, nên chương nói chỉ trong vài năm hai cột đã đổ và chỉ còn Gioan. Gioan sống đến khoảng năm 100 (chương 23).
Năm 70
Các mốc chương nêu đều có trong sử Rôma và trong Josephus:
- Năm 66: cuộc nổi dậy bùng lên ở Giêrusalem. Tia lửa là khi các tư tế Đền Thờ thôi dâng lễ tế hằng ngày cho hoàng đế (Chiến tranh Do Thái, quyển 2, đoạn 409).
- Năm 67: Vespasianô đem quân vào Galilê. Josephus đầu hàng ở Jotapata năm ấy (Chiến tranh Do Thái, quyển 3), và về sau lấy họ Flavius.
- Tháng Sáu năm 68: Viện Nguyên lão tuyên bố Nêrô là kẻ thù của nhân dân, và ông tự sát.
- Năm 69: bốn hoàng đế trong một năm, Galba, Otho, Vitellius và cuối cùng là Vespasianô. Người Rôma gọi là “năm bốn hoàng đế”. Sử gia Tacitus kể năm ấy trong cuốn Sử ký (Histories). Vespasianô về Rôma cầm quyền và giao cuộc chiến lại cho con trai là Titô.
- Mùa xuân năm 70: Titô bắt đầu vây thành, khoảng dịp lễ Vượt Qua.
- Cuối tháng Tám năm 70: Đền Thờ cháy. Theo lịch Do Thái là ngày mồng chín hoặc mồng mười tháng Av. Người Do Thái đến nay vẫn ăn chay ngày mồng chín tháng Av, để than khóc cho cả Đền Thờ thứ nhất, bị phá năm 586 trước Công nguyên, lẫn Đền Thờ thứ hai.
Nạn đói và những cảnh khủng khiếp được Josephus kể trong Chiến tranh Do Thái, quyển 5 và 6. Cảnh rùng mình nhất là chuyện một người mẹ tên Maria, con ông Êlêada, vì đói quá mà ăn thịt chính con mình (quyển 6, đoạn 201-213). Chương không kể chi tiết, chỉ nói đọc đến nay vẫn còn rùng mình. Ngoài tường thành, quân Rôma đóng đinh người Do Thái bắt được ngay trước mắt quân giữ thành. Josephus viết là nhiều đến mức hết chỗ dựng thập giá, thập giá lại không đủ cho các thân xác (quyển 5, đoạn 451).
Ai đốt Đền Thờ? Josephus viết rằng Titô muốn giữ Đền Thờ, và một người lính tự ý ném đuốc vào (quyển 6, đoạn 236-266). Một tác giả Kitô giáo thế kỷ IV là Sulpicius Severus, có lẽ dựa vào một đoạn đã mất của Tacitus, lại viết rằng chính Titô muốn phá Đền Thờ. Các sử gia ngày nay nghi ngờ lời Josephus ở chỗ này, vì ông viết cho chính Titô đọc. Chương viết “lửa bén vào” mà không nói ai đốt, là cách nói thận trọng.
Sau trận cháy, Titô ra lệnh san bằng phần còn lại của thành. Josephus viết rằng ai đến sau sẽ không còn thấy gì để tin nơi ấy từng có người ở (quyển 7, đoạn 3). Ngày nay, bên chân Bức Tường Phía Tây, những khối đá khổng lồ lính Rôma đẩy rơi khỏi tường Đền Thờ vẫn nằm đúng chỗ chúng đã rơi, trên con đường bên dưới.
Chuyện Đức Giêsu mười hai tuổi ngồi trong Đền Thờ nghe các thầy dạy ở Lc 2,46. Chuyện các tông đồ ngày ngày lên Đền Thờ cầu nguyện ở Cv 3,1.
Lời Đức Giêsu về Đền Thờ
Chương trích: “Thầy bảo thật anh em, ở đây sẽ không còn tảng đá nào chồng trên tảng đá nào mà không bị phá đổ” (Mt 24,2; cũng ở Mc 13,2 và Lc 21,6). Và lời cảnh báo: “Khi anh em thấy Giêrusalem bị các đạo quân bao vây, thì anh em biết là cảnh hoang tàn của nó đã gần đến. Bấy giờ ai ở Giuđê, hãy trốn lên núi” (Lc 21,20-21).
Các nhà nghiên cứu nhìn những câu này theo nhiều cách. Có người dựa vào sự rõ ràng của Lc 21,20 để cho rằng Tin Mừng Luca được viết sau năm 70. Người khác chỉ ra rằng các ngôn sứ Cựu Ước đã nói những lời tương tự về Giêrusalem, và một người tinh ý thời ấy có thể thấy cuộc chiến sắp đến. Điều chắc chắn là điều chương nói: sau năm 70, các Kitô hữu đọc lại những lời ấy.
Cuộc ra đi đến Pella
Êusêbiô ghi rằng trước chiến tranh, cộng đoàn Giêrusalem nhận được một mạc khải cho những người đáng tin cậy trong họ, bảo rời thành. Họ qua sông Giođan và ở lại Pella (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 5, đoạn 3). Thánh Êpiphaniô cuối thế kỷ IV cũng kể như vậy.
Một số sử gia nghi ngờ chuyện này, vì không có nguồn nào trước Êusêbiô nhắc đến, và vì Pella cũng bị quân nổi dậy tấn công năm 66. Những người khác cho rằng một truyền thống địa phương như thế khó bịa ra. Chương gọi đó là truyền thống xưa, và chương nói đúng: chẳng ai biết bao nhiêu người đã đi. Pella nay là khu di tích Tabaqat Fahl, ở phía bắc Giođan.
Hai con đường tách ra
Giápnê. Sau năm 70, rabbi Yohanan ben Zakkai lập một trường học ở Giápnê (tiếng Hy Lạp là Jamnia, nay là Yavne), gần bờ biển Ítraen. Từ đó các thầy Do Thái dựng lại đời sống đức tin quanh Lề Luật, hội đường và việc học. Phái Sađốc, vốn dựa quyền vào Đền Thờ, tàn lụi dần. Sách Talmud (bộ Gittin, tờ 56) kể Yohanan được khiêng ra khỏi thành bị vây trong một chiếc quan tài và xin viên tướng Rôma cho mình Giápnê cùng các hiền sĩ ở đó. Chỗ chương nói đạo Do Thái của các rabbi hôm nay lớn lên từ ngôi trường ấy là điều các sử gia Do Thái cũng nói.
Một truyền thống Do Thái muộn hơn, trong sách Avot de-Rabbi Natan, kể Yohanan an ủi một người đang khóc giữa đống đổ nát bằng lời ngôn sứ Hôsê: “Ta muốn tình thương chứ không phải hy lễ” (Hs 6,6). Đức Giêsu cũng đã dẫn đúng câu ấy (Mt 9,13).
Trong sách cũ bạn có thể gặp ý kiến rằng một “công đồng Giápnê” khoảng năm 90 đã chốt danh mục Kinh Thánh Do Thái và trục xuất các Kitô hữu khỏi hội đường. Các nhà nghiên cứu ngày nay đã bỏ ý kiến ấy, vì không có bằng chứng cho một cuộc họp chính thức như thế. Chương không nhắc đến.
Đền Thờ mới. Lời Đức Giêsu về việc phá Đền Thờ rồi dựng lại trong ba ngày, cùng lời giải thích rằng Người nói về Đền Thờ là thân thể mình, nằm ở Ga 2,19-21. Lời hứa về hai ba người họp nhân danh Người ở Mt 18,20.
Chỗ chương nói hai cộng đồng bắt đầu đi hai ngả phản ánh điều các sử gia ngày nay gọi là “sự chia tay của hai con đường”. Họ nhấn mạnh việc tách ra diễn ra chậm và khác nhau ở mỗi nơi, có nơi kéo dài đến thế kỷ IV. Gioan Kim Khẩu giảng ở Antiôkhia vào những năm 380 và công kích người Do Thái bằng lời lẽ đến nay còn làm người đọc bàng hoàng (các bài giảng Chống người Do Thái, 386-387).
Công đồng Vaticanô II. Văn kiện chương nhắc là tuyên ngôn Nostra Aetate (“Thời đại chúng ta”), về liên hệ của Hội Thánh với các tôn giáo ngoài Kitô giáo, ban hành ngày 28 tháng Mười năm 1965. Đoạn số 4 nói Hội Thánh nhớ lại mối dây thiêng liêng nối dân Giao Ước Mới với dòng giống Ápraham. Đoạn ấy nói rõ cuộc Thương Khó của Đức Kitô không thể quy trách cho toàn thể người Do Thái thời ấy, không phân biệt, càng không thể quy cho người Do Thái ngày nay, và Hội Thánh lên án mọi hận thù, mọi cuộc bách hại, mọi biểu hiện bài Do Thái. Văn bản có trên vatican.va.
Danh sách các giám mục Rôma
Nguồn là thánh Irênê, Chống lạc giáo, quyển 3, chương 3, đoạn 3, viết khoảng năm 180. Irênê kể tên theo thứ tự: Linô, Anaclêtô, Clêmentê, Êvaristô, Alexanđê, Xíttô, Têlesphôrô (người Irênê gọi là tử đạo vinh hiển), Hyginô, Piô, Anicêtô, Sôtê, và Êlêutêrô là người đang coi sóc khi Irênê viết, đứng hàng thứ mười hai kể từ các tông đồ. Chương nêu phần đầu và cuối của danh sách. Về Linô, Irênê viết rằng các tông đồ chân phước, sau khi lập và xây dựng Hội Thánh, đã trao vào tay ông chức vụ giám mục. Ông nói đó là Linô mà Phaolô nhắc trong thư cuối gửi Timôthê, tức 2 Tm 4,21. Ông gọi Hội Thánh Rôma là Hội Thánh do hai tông đồ vinh hiển nhất, Phêrô và Phaolô, lập và tổ chức (3,3,2).
Lý do Irênê chép danh sách: chính phần đầu chương ấy nói rõ. Ai muốn biết sự thật thì có thể nhìn vào truyền thống các tông đồ được giữ ở mọi Hội Thánh, và kể được tên những người các tông đồ đặt làm giám mục cùng những người kế vị họ. Ông chọn Rôma làm ví dụ vì kể hết các Hội Thánh thì quá dài. Những người ông nhắm tới là các nhóm Ngộ đạo nói mình có giáo huấn bí mật (chương 31 kể về họ).
Bạn nên biết thêm: sử gia Hêgêsippô, khoảng năm 160, cũng nói ông đã lập một danh sách giám mục Rôma đến thời Anicêtô (Êusêbiô chép lại, Lịch sử Hội Thánh, quyển 4, chương 22). Danh sách của ông không còn, nhưng việc hai người làm cùng một việc cho thấy danh sách ấy đã được quan tâm từ rất sớm.
Một nhóm kỳ mục. Chương nói có lẽ lúc đầu Hội Thánh Rôma do một nhóm kỳ mục cùng dẫn dắt. Đây là ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu, cả Công giáo lẫn Tin Lành. Lý do: thư của Clêmentê không ký tên ông mà ký tên Hội Thánh Thiên Chúa lưu trú tại Rôma, và thư của thánh Ignatiô gửi Rôma khoảng năm 110 không nhắc giám mục nào, dù trong các thư khác ông luôn nhắc giám mục của nơi ấy. Dù vậy, những người dẫn dắt đầu tiên ấy vẫn được cộng đoàn nhớ tên và thứ tự, như chương nói. Linô, Clêtô và Clêmentê đến nay vẫn được xướng tên trong Quy Điển Rôma, tức Kinh Nguyện Thánh Thể I của Thánh lễ.
Chữ “giáo hoàng”. Chữ papa, “cha”, thoạt đầu được dùng để gọi nhiều giám mục. Giám mục Alêxanđria được gọi là papa từ thế kỷ III, và Hội Thánh Copt ở Ai Cập đến nay vẫn gọi vị đứng đầu mình là “Giáo hoàng”. Ở phương Tây, chữ này dần dần chỉ còn dành cho giám mục Rôma, và đến thế kỷ XI thì thành quy định.
Đoạn so sánh với gia phả của người Việt là lời của người kể.
Lá thư của Clêmentê gửi Côrintô
Irênê nói Clêmentê đã thấy các tông đồ chân phước và đã sống với các ngài (3,3,3).
Thư được viết khoảng năm 96, năm phần đông các nhà nghiên cứu chấp nhận, dù có người đặt sớm hơn. Những gì chương kể đều có trong thư:
- Mở đầu: “Hội Thánh của Thiên Chúa đang lưu trú tại Rôma, gửi Hội Thánh của Thiên Chúa đang lưu trú tại Côrintô.”
- Chuyện những người trẻ nổi lên chống các kỳ mục: chương 3 và chương 44 của thư. Chương 47 nói Hội Thánh Côrintô vững chắc và lâu đời đã nổi loạn chống các kỳ mục vì một hai người.
- Phêrô và Phaolô, những gương cao quý ngay trong thế hệ của Clêmentê, chết vì lòng ghen ghét: chương 5.
- Trật tự các tông đồ đặt ra: chương 42 đến 44.
- Lời xin những kẻ gây rối rút lui vì hòa bình, để đoàn chiên của Đức Kitô sống yên với các kỳ mục đặt trên đoàn chiên: chương 54.
Chuyện người Côrintô đọc thư trong các buổi họp ngày Chúa nhật lấy từ giám mục của họ là Điônysiô. Khoảng năm 170, ông viết cho Hội Thánh Rôma rằng họ giữ ngày của Chúa và đọc thư của Rôma trong ngày ấy, cùng với lá thư trước kia Clêmentê đã viết cho họ (Êusêbiô chép lại, Lịch sử Hội Thánh, quyển 4, chương 23, đoạn 11). Chương 25 kể thêm về lá thư.
Truyền thuyết về cái chết của Clêmentê. Chuyện ngài bị đày sang Crimê, làm khổ sai trong mỏ đá, rồi bị buộc neo vào cổ quăng xuống biển đến từ một bản Cuộc tử đạo của Clêmentê viết khoảng thế kỷ IV. Chương đã gọi đó là truyền thuyết, và không nguồn nào cùng thời với ngài xác nhận. Còn chuyện hai thánh Cyrillô và Mêthôđiô mang hài cốt từ Chersonesos ở Crimê về Rôma, khoảng năm 867 hoặc 868, là sự kiện có thật, được ghi trong tiểu sử hai thánh. Thánh Cyrillô qua đời ở Rôma năm 869 và được chôn ngay trong Đền thờ Thánh Clêmentê.
Đền thờ Thánh Clêmentê, cách Đấu trường Colosseum vài bước chân, là nơi rất đáng ghé thăm. Nó xây thành nhiều lớp: một nhà thờ thế kỷ XII nằm trên một nhà thờ thế kỷ IV, bên dưới nữa là những tòa nhà Rôma thế kỷ I và một đền thờ nhỏ của thần Mithras.
Hoàng đế Đômitianô
“Chúa và Thiên Chúa”. Suêtôniô kể thư gửi đi nhân danh Đômitianô mở đầu bằng câu: “Chúa và Thiên Chúa của chúng ta truyền làm việc này”, và từ đó người ta phải gọi ông như vậy (Cuộc đời Đômitianô, đoạn 13). Suêtôniô viết sau khi Đômitianô bị ám sát, ở một thời mà nói xấu ông là điều được hoan nghênh, nên các sử gia ngày nay đọc ông với chút dè dặt.
Flaviô Clêmentê và Flavia Đômitilla. Sử gia Cassius Dio, viết đầu thế kỷ III, kể rằng năm 95 Đômitianô giết người anh họ là Flaviô Clêmentê, người vừa mãn nhiệm chức chấp chính, và đày vợ ông là Flavia Đômitilla ra đảo Pandateria. Tội danh là “vô thần”, tội mà Dio nói thêm là nhiều người khác đã ngả theo lối sống Do Thái cũng bị kết (Sử La Mã, quyển 67, đoạn 14). Suêtôniô cũng nhắc vụ này (Cuộc đời Đômitianô, đoạn 15).
Êusêbiô kể hơi khác. Ông nói một bà Flavia Đômitilla, cháu gái của Flaviô Clêmentê, bị đày ra đảo Pontia vì làm chứng cho Đức Kitô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 18, đoạn 4). Các sử gia không chắc đó là một người hay hai người. Như chương nói, đôi vợ chồng này là Kitô hữu hay không thì không chắc chắn.
Hầm mộ Đômitilla trên đường Ardeatina ở Rôma là một trong những nơi chôn cất lớn nhất của Kitô hữu. Ở đó có những bia đá ghi rằng mảnh đất này được cấp nhờ ân huệ của Flavia Đômitilla. Hầm mộ mở cửa cho khách tham quan.
Đômitianô chết. Ông bị ám sát năm 96. Viện Nguyên Lão kết án ký ức về ông, và người kế vị là Nerva gọi những người bị đày trở về (Suêtôniô, Cuộc đời Đômitianô, đoạn 17; Cassius Dio, quyển 68, đoạn 1).
Gioan ở đảo Patmô. Irênê viết rằng sách Khải Huyền được thấy vào cuối triều Đômitianô (Chống lạc giáo, quyển 5, chương 30, đoạn 3). Êusêbiô ghi chuyện bị đày ra đảo (quyển 3, chương 18). Chương nói đây là truyền thống. Chương 23 kể thêm.
Hai người cháu của Giuđa. Êusêbiô, trích Hêgêsippô, kể Đômitianô sợ bất cứ ai có thể nhận mình thuộc dòng vua Đavít nên cho gọi hai người cháu nội của ông Giuđa, “anh em của Chúa” (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 20). Hai người chỉ có một mảnh ruộng nhỏ, tự tay cày cấy. Con số trong bản dịch tiếng Anh của Êusêbiô là ba mươi chín acre, khoảng 16 héc-ta; chương viết “ba mươi chín mẫu” cho gần với người đọc Việt, nên đừng hiểu chữ “mẫu” như một con số đo đạc chính xác. Êusêbiô viết bấy giờ họ giơ hai bàn tay ra, và hoàng đế thấy những vết chai của lao động nặng. Ông khinh họ là hạng chẳng đáng kể và thả về. Đây là truyền thống.
Anicêtô và Pôlycarpô
Nguồn là một lá thư Irênê viết cho Giáo hoàng Victor khoảng năm 190, được Êusêbiô chép lại (Lịch sử Hội Thánh, quyển 5, chương 24, đoạn 14-17). Lúc ấy Victor đang đe dọa cắt các Hội Thánh Tiểu Á vì họ mừng lễ Phục Sinh vào ngày 14 tháng Nisan, bất kể ngày ấy rơi vào thứ mấy, còn Rôma luôn mừng vào Chúa nhật. Irênê nhắc Victor chuyện Anicêtô. Hai vị giám mục không thuyết phục được nhau, và Anicêtô không thể bắt Pôlycarpô bỏ điều cụ vẫn giữ cùng với Gioan, môn đệ Chúa. Nhưng Anicêtô mời Pôlycarpô chủ sự Thánh Thể trong chính nhà thờ của mình, rõ ràng để tỏ lòng kính trọng, rồi hai vị chia tay nhau trong bình an. Irênê có một câu rất hay: sự bất đồng về việc ăn chay càng xác nhận sự đồng nhất về đức tin (5,24,13).
Chương ghi “khoảng năm 155”. Cuộc gặp xảy ra không lâu trước khi Pôlycarpô tử đạo, mà năm ông chết thường được đặt vào khoảng 155 đến 160, nên cuộc gặp chỉ có thể xác định là khoảng giữa thế kỷ II.
Cuộc tranh luận về ngày lễ Phục Sinh còn kéo dài đến Công đồng Nicêa năm 325 (chương 40).
Câu chuyện chương kể ở cuối, về người môn đệ đã tựa đầu vào ngực Đức Giêsu trong Bữa Tiệc Ly còn sống ở Êphêsô đến khi Đômitianô chết, là một truyền thống xưa. Chương 23 nói về truyền thống ấy.
Những người trong chương
Giacôbê, “anh em của Chúa”, còn gọi là Giacôbê Công Chính, người coi sóc Hội Thánh Giêrusalem.
Anan, con ông Anna, thượng tế năm 62.
Phéttô và Albinô, hai tổng trấn Rôma ở xứ Giuđê.
Vespasianô (hoàng đế 69-79), Titô (79-81) và Đômitianô (81-96), ba hoàng đế nhà Flavius.
Flavius Josephus, sử gia Do Thái.
Yohanan ben Zakkai, rabbi lập trường học ở Giápnê.
Linô, Anaclêtô và Clêmentê, ba người đầu tiên coi sóc Hội Thánh Rôma sau các tông đồ.
Anicêtô, giám mục Rôma khoảng năm 155 đến 166.
Pôlycarpô, giám mục Smyrna (chương 28).
Irênê, giám mục Lyon (chương 31).
Flaviô Clêmentê và Flavia Đômitilla, người trong hoàng tộc.
Cyrillô và Mêthôđiô, hai anh em người Hy Lạp, tông đồ của các dân Slavơ ở thế kỷ IX.
Những nơi trong chương
Quảng trường La Mã ở Rôma. Giêrusalem và Bức Tường Phía Tây. Pella nay là Tabaqat Fahl, ở Giođan. Giápnê nay là Yavne, ở Ítraen. Crimê là bán đảo ở bờ bắc Biển Đen. Patmô là đảo nhỏ của Hy Lạp gần bờ biển Thổ Nhĩ Kỳ. Smyrna nay là İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một nguồn, bạn hãy đọc đoạn Josephus kể cái chết của Giacôbê (Cổ sử Do Thái, quyển 20, đoạn 197-203), chỉ chừng một trang. Bản tiếng Anh của William Whiston dịch Josephus có miễn phí trong nhiều thư viện số. Thư thứ nhất của Clêmentê dài hơn nhưng dễ đọc, và cho ta nghe giọng của Hội Thánh Rôma chỉ ba mươi năm sau Phêrô. Bản tiếng Anh của Clêmentê, Irênê và Êusêbiô có miễn phí trên newadvent.org. Văn kiện Nostra Aetate có trên vatican.va.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 13 (cuộc họp ở Giêrusalem), chương 19 (Phêrô ở Rôma), chương 23 (Gioan), chương 25 (thư của Clêmentê), chương 28 (Pôlycarpô), chương 29 (các hầm mộ), chương 31 (Irênê và các nhóm Ngộ đạo) và chương 40 (Nicêa).