Chương 22
Khoảng năm 62–100 · Giêrusalem và Rôma
Ở Rôma, đầu phía đông Quảng trường cổ, nơi con đường đá dẫn lên một gò đất thấp, có một cổng vòm đá cẩm thạch mang tên hoàng đế Titô. Khách đi ngang thường ngước nhìn bức phù điêu bên trong vòm: lính Rôma đầu đội vòng nguyệt quế khiêng trên vai chiến lợi phẩm, và nổi bật giữa đống của cướp được là một cây đèn lớn bảy nhánh.
Đó là cây đèn bảy ngọn lấy từ Đền Thờ Giêrusalem. Sử gia Do Thái Josephus từng tả cuộc diễu hành mừng chiến thắng năm ấy ở Rôma: người ta khiêng cây đèn bằng vàng ròng, và đi sau cùng các chiến lợi phẩm là cuộn sách Lề Luật của người Do Thái. Cổng vòm dựng lên sau khi Titô qua đời, để tôn vinh ông và chiến thắng năm 70, năm quân Rôma chiếm Giêrusalem và đốt Đền Thờ. Gần hai ngàn năm sau, quốc huy nước Ítraen hiện đại vẫn mang hình cây đèn bảy ngọn vẽ theo đúng bức chạm trên cổng vòm này.
Tám năm trước ngày Đền Thờ sụp đổ ấy, Hội Thánh Giêrusalem đã mất đi người cha tinh thần của mình.
Đấng công chính ở Giêrusalem
Trong khi hai Thánh Phêrô và Phaolô bôn ba khắp nơi, cộng đoàn mẹ ở Giêrusalem do Thánh Giacôbê coi sóc, vị được gọi là “anh em của Chúa” mà chương 13 đã nhắc ở Công đồng Giêrusalem năm 49. Ngài giữ Lề Luật nghiêm cẩn và thánh thiện đến mức cả những người Do Thái không tin Chúa Giêsu cũng kính trọng gọi ngài là “Giacôbê Công Chính”.
Hêgêsippô, một tác giả Kitô giáo thế kỷ II được Êusêbiô trích lại, kể rằng Thánh Giacôbê hay vào Đền Thờ quỳ cầu nguyện hàng giờ xin Chúa tha tội cho dân, quỳ lâu đến nỗi hai đầu gối chai cứng như gối lạc đà. Đó là lời truyền tụng, nhưng danh hiệu “Người Công Chính” thì nhiều sử liệu cổ cùng ghi.
Năm 62, tổng trấn Rôma ở Giuđê là Phéttô đột ngột qua đời, mà tổng trấn mới chưa kịp tới. Nhân mấy tháng trống quyền ấy, thượng tế Anan tự ý ra tay: ông họp hội đồng xét xử, kết án ông Giacôbê rồi đem ném đá đến chết. Sử gia Do Thái Josephus, người không theo Kitô giáo, ghi rõ người bị giết hôm ấy là “ông Giacôbê, người anh em của ông Giêsu được gọi là Đấng Kitô”.

Josephus còn kể rằng những người Do Thái trọng công lý nhất trong thành rất phẫn nộ trước vụ giết người trái luật ấy, và ít lâu sau Anan bị cách chức. Hêgêsippô thì kể kịch tính hơn: Giacôbê bị xô từ nóc Đền Thờ xuống, rồi ngài gượng quỳ lên cầu nguyện: “Lạy Chúa là Thiên Chúa, Cha chúng con, xin tha cho họ, vì họ không biết việc họ làm”, và một người thợ giặt dùng chày đập vào đầu ngài. Chi tiết khác nhau, nhưng cả hai nguồn đều ghi cái chết tử đạo của ngài.
Theo Êusêbiô, sau khi Thánh Giacôbê qua đời, các tín hữu ở Giêrusalem chọn ông Simêon, một người anh em họ khác của Chúa Giêsu, lên coi sóc giáo đoàn.
Thánh Giacôbê ngã xuống năm 62; hai Thánh Phêrô và Phaolô tử đạo ở Rôma khoảng năm 64–67. Trong thư Galát, Phaolô từng gọi Giacôbê, Phêrô và Gioan là ba “cột trụ” của Hội Thánh. Vậy mà chỉ trong vài năm, hai cột trụ đã đổ, chỉ còn một mình Thánh Gioan.
Thảm họa năm 70
Rồi cơn bão lớn nhất ập xuống đất Giuđê. Năm 66, người Do Thái nổi dậy chống Rôma, mở đầu bằng việc các tư tế Đền Thờ thôi dâng lễ tế hằng ngày cầu cho hoàng đế. Nêrô liền sai tướng Vespasianô đem đại quân sang dẹp.
Chính Josephus lúc đầu là tướng chỉ huy quân khởi nghĩa ở Galilê; bị quân Vespasianô vây, ông ra hàng, về sau mang họ Flavius của nhà hoàng đế. Ông không phải người đứng ngoài vô tư, nhưng là chứng nhân duy nhất để lại trọn câu chuyện bi thảm này từ bên trong.
Đang giữa cuộc chiến thì ở Rôma, Nêrô bị lật đổ và tự sát năm 68. Năm 69, “năm của bốn hoàng đế”, ngai vàng đổi chủ liên tiếp qua tay Galba, Otho, Vitellius, rồi về tay Vespasianô. Ông về Rôma lên ngôi, giao việc đánh Giêrusalem cho con trai là Titô.
Mùa xuân năm 70, quân Titô siết vòng vây quanh Giêrusalem suốt nhiều tháng. Nạn đói trong thành khủng khiếp đến mức những trang Josephus tả tận mắt, nay đọc lại vẫn rùng mình. Ngoài tường thành, người Do Thái nào trốn ra mà bị bắt đều bị lính Rôma đóng đinh ngay trước mắt người giữ thành, nhiều đến nỗi, theo lời Josephus, “không còn đủ chỗ để dựng thập giá, và cũng chẳng còn đủ thập giá để đóng đinh các thân xác”.

Cuối tháng Tám năm 70, quân Rôma phá vòng phòng thủ cuối cùng và tràn vào sân Đền Thờ. Lửa bén vào màn trướng và đà gỗ, rồi cả tòa Đền Thờ nguy nga bốc cháy ngùn ngụt. Ngôi nhà mà người Do Thái tin là nơi Thiên Chúa ngự giữa dân Ngài, nơi cậu bé Giêsu mười hai tuổi từng ngồi đàm đạo với các thầy thông luật, nơi các Tông đồ ngày ngày lên cầu nguyện, phút chốc chỉ còn là đống tro tàn. Đến nay, cứ ngày mồng 9 tháng Av theo lịch Do Thái, người Do Thái khắp thế giới vẫn ăn chay và khóc thương ngày cả hai Đền Thờ sụp đổ: Đền Thờ thứ nhất bị quân Babylon phá năm 586 trước Công nguyên, và Đền Thờ thứ hai bị quân Rôma đốt năm 70 này.

Titô ra lệnh san phẳng phần còn lại của thành. Josephus viết rằng người đến sau nhìn vào sẽ không tin nổi nơi đây từng có người ở. Ngay dưới chân Bức Tường Phía Tây, tức Bức Tường Than Khóc, ở Giêrusalem hôm nay, du khách vẫn thấy những tảng đá khổng lồ bị quân Rôma xô từ tường Đền Thờ rơi xuống làm lún cả mặt đường đá cổ, nằm nguyên chỗ chúng đã rơi suốt gần hai ngàn năm.

Trước cảnh ấy, các tín hữu bàng hoàng nhớ lời Chúa Giêsu báo trước gần bốn mươi năm, khi các môn đệ trầm trồ chỉ cho Người xem những công trình đá đồ sộ của Đền Thờ: “Thầy bảo thật cho anh em biết: tại nơi đây sẽ không còn tảng đá nào nằm chồng trên tảng đá nào mà chẳng bị triệt hạ”. Và Người cũng từng dặn trước: “Khi anh em thấy thành Giêrusalem bị các đạo binh bao vây, thì hãy biết rằng giờ hoang tàn của thành đã gần đến. Bấy giờ ai ở miền Giuđê, hãy trốn lên núi…”
Êusêbiô ghi một truyền thống cổ: ngay trước cuộc vây hãm, các tín hữu Giêrusalem được ơn trên báo trước, nên kịp rời thành, vượt sông Giođan sang lánh nạn ở Pella vùng Pêrê, thoát cảnh thảm sát. Các sử gia ngày nay còn bàn về chi tiết cuộc di cư này, nhưng có một điều không thể đảo ngược: từ sau năm 70, Giêrusalem không còn là trung tâm của Hội Thánh nữa.

Hai con đường rẽ sang hai ngả
Đền Thờ sụp đổ năm 70 đã đổi hẳn diện mạo của cả Do Thái giáo lẫn Kitô giáo.
Với người Do Thái, mất Đền Thờ là chấm dứt các hy lễ và làm tan rã giới tư tế quyền thế phái Sađốc. Các thầy phái Pharisêu còn sống quy về một thị trấn nhỏ ven biển tên Giápnê để dựng lại đời sống đạo quanh việc học Lề Luật, cầu nguyện ở hội đường và giữ đạo trong nhà. Sách Talmud kể rằng thầy Yohanan ben Zakkai giả chết, để học trò khiêng trong quan tài ra khỏi Giêrusalem đang bị vây, rồi đến xin tướng Vespasianô cho lập trường dạy học ở Giápnê. Từ ngôi trường nhỏ ấy, “Do Thái giáo thời các Rabbi”, tức đạo Do Thái còn đến hôm nay, đã thành hình.
Một giai thoại Do Thái rất cảm động kể rằng có môn đệ khóc nức nở trước đống đổ nát Đền Thờ, sợ từ nay dân không còn nơi dâng lễ đền tội. Thầy Yohanan an ủi bằng câu của ngôn sứ Hôsê: “Ta muốn lòng nhân từ chứ đâu cần lễ tế.” Thật trùng hợp, đó cũng là câu Chúa Giêsu rất hay nhắc. Cả hai cộng đồng cùng múc từ một mạch Cựu Ước để tìm lối đi tiếp khi không còn Đền Thờ bằng đá.

Với các Kitô hữu, Đền Thờ sụp đổ càng làm sáng lời Chúa Giêsu: chính Thân Thể Phục Sinh của Người là Đền Thờ mới. Tín hữu không còn bị buộc vào một nơi chốn ở Giêrusalem, vì ở đâu có hai ba người họp lại nhân danh Chúa, thì Người ở đó. Đồng thời, tín hữu gốc dân ngoại ngày càng đông hơn hẳn tín hữu gốc Do Thái.
Từ bước ngoặt năm 70, hai người anh em từng đọc chung một bộ Kinh Thánh và cầu nguyện chung dưới một mái Đền Thờ bắt đầu tách thành hai con đường. Đáng tiếc là về sau có không ít lời cay đắng và vết thương giữa hai bên; những bài giảng rất gay gắt của Thánh Gioan Kim Khẩu nhắm vào người Do Thái ở Antiôkhia thập niên 380 nay đọc lại vẫn chạnh lòng.
Phải gần mười chín thế kỷ sau, năm 1965, Công đồng Vaticanô II mới ban hành Tuyên ngôn Nostra Aetate. Văn kiện nhắc lại sợi dây thiêng liêng nối dân Giao Ước Mới với dòng dõi tổ phụ Ápraham, và nói dứt khoát rằng những gì xảy ra trong cuộc Thương Khó không thể quy cho mọi người Do Thái thời ấy, lại càng không thể đổ cho người Do Thái hôm nay. Hội Thánh lên án mọi hận thù, bách hại và chủ nghĩa bài Do Thái ở bất cứ thời nào.
Gia phả đức tin ở Rôma vẫn nối dài
Trở lại Rôma: sau cơn bão máu thời Nêrô, giáo đoàn mất rất nhiều tín hữu, mất cả hai vị Tông đồ Phêrô và Phaolô. Nhưng cộng đoàn không tan rã. Trong bóng tối, họ vẫn âm thầm họp nhau trong các gia đình để bẻ bánh, chôn cất các vị tử đạo và đùm bọc người nghèo.

Vậy ai chèo lái giáo đoàn Rôma sau khi Thánh Phêrô qua đời? Văn bản cổ nhất trả lời câu này là sách của Thánh Irênê, Giám mục Lyon bên Pháp, viết khoảng năm 180. Ngài ghi lại danh sách các giám mục Rôma nối nhau từ thời các Tông đồ đến thời ngài: “Các Tông đồ diễm phúc, sau khi đã lập và xây dựng Hội Thánh, đã trao chức vụ giám mục vào tay ông Linô.” Ông Linô ấy chính là người anh em mà Thánh Phaolô nhắc ở cuối thư thứ hai gửi Timôthê. Kế Linô là Anaclêtô, cũng gọi là Clêtô, rồi đến Clêmentê.

Người Việt mình vốn rất coi trọng gia phả, để con cháu biết cội nguồn, đời thứ mấy, ai nối ai. Thánh Irênê lập bản “gia phả tông truyền” ấy cho Hội Thánh với một mục đích rất rõ. Thế kỷ II có những nhóm lạc giáo, như phái Ngộ đạo, vỗ ngực khoe mình nắm những “bí truyền” Chúa dạy riêng. Thánh Irênê liền chỉ vào danh sách kế vị công khai ở Rôma, Giáo hội lớn và cổ kính do chính hai Tông đồ Phêrô và Phaolô lập nên, để cho thấy trong Hội Thánh chẳng có gì giấu giếm cả! Các Tông đồ trao đức tin công khai cho vị giám mục kế nhiệm đầu tiên, vị ấy lại trao cho người sau, rõ ràng từng tên một. Muốn biết các Tông đồ đã dạy gì, cứ hỏi các Giáo hội do chính các ngài lập. Và ngài gọi Rôma là Giáo hội “do hai Tông đồ vinh hiển nhất là Phêrô và Phaolô thành lập và tổ chức”.
Cũng nên biết: thế kỷ I, danh xưng “Giáo hoàng”, từ chữ Papa nghĩa là “Cha”, chưa dùng làm tước hiệu riêng như ngày nay. Lúc đầu, người ta gọi nhiều giám mục là “Papa”, và đến nay Giáo hội Côptic ở Alêxanđria vẫn gọi vị đứng đầu mình là “Giáo hoàng”. Ban đầu giáo đoàn Rôma có thể do một hội đồng kỳ mục điều hành, rồi vai trò một giám mục đứng đầu mới rõ dần. Nhưng Giáo hội Rôma vẫn luôn ghi nhớ những vị kế vị đầu tiên của Thánh Phêrô, và tên ba vị Linô, Clêtô, Clêmentê đến nay vẫn được đọc trong Kinh Nguyện Thánh Thể I.
Bức thư của Thánh Clêmentê gửi giáo đoàn Côrintô
Trong ba vị ấy, người để lại dấu ấn rõ nhất là vị thứ ba, Thánh Clêmentê Rôma. Theo Thánh Irênê, ngài từng tận mắt gặp các Tông đồ, lời giảng của các ngài như còn vang bên tai.
Khoảng năm 96, ở Côrintô bên Hy Lạp, nơi bốn mươi năm trước từng làm Thánh Phaolô tốn bao giấy mực vì chia bè kết phái, lại nổ ra khủng hoảng mới. Một nhóm giáo dân trẻ nổi loạn, tự ý lật đổ và đuổi các vị kỳ mục hợp pháp đang coi sóc cộng đoàn. Tin buồn báo về Rôma, Giám mục Clêmentê nhân danh cả Giáo hội Rôma viết một lá thư dài gửi sang Côrintô, mở đầu trang trọng: “Hội Thánh của Thiên Chúa đang lữ thứ tại Rôma, kính gửi Hội Thánh của Thiên Chúa đang lữ thứ tại Côrintô”.

Lời thư vừa dịu dàng tình anh em, vừa đanh thép uy quyền mục tử. Thánh Clêmentê nhắc người Côrintô nhớ gương tử đạo của hai Thánh Phêrô và Phaolô mới vài chục năm trước, cũng vì lòng ghen ghét đố kỵ mà ra. Ngài giải thích trật tự trong Hội Thánh do Chúa đặt qua các Tông đồ, không ai được tự ý lật đổ các mục tử đã được đặt tay hợp pháp. Và ngài xin những người cầm đầu gây rối hãy khiêm tốn rút lui, “miễn là đoàn chiên của Đức Kitô được sống bình an với các kỳ mục được đặt coi sóc mình”.
Lạ thay, lúc ấy Thánh Gioan Tông đồ có lẽ còn sống ở Êphêsô, gần Côrintô hơn nhiều, vậy mà chính Giáo hội Rôma lên tiếng lập lại trật tự cho một giáo đoàn tận Hy Lạp, và Côrintô đã tâm phục khẩu phục vâng nghe! Khoảng bảy mươi năm sau, năm 170, Giám mục Điônysiô của Côrintô cho biết lá thư của Thánh Clêmentê vẫn thường được đọc trước giáo dân trong các buổi họp ngày Chúa Nhật.
Về cuối đời Thánh Clêmentê, một truyền thuyết ra đời muộn hơn nhiều thế kỷ kể rằng ngài bị đày ra bán đảo Crimê bên Biển Đen làm khổ sai đẽo đá trong mỏ. Thấy ngài vẫn đưa được nhiều bạn tù về với đạo, lính buộc mỏ neo sắt vào cổ ngài rồi dìm xuống biển. Đó là truyền thuyết, không nguồn nào cùng thời với ngài xác nhận. Nhưng thế kỷ IX, khi hai anh em thừa sai Cyrillô và Mêthôđiô qua Crimê, các ngài tìm được một bộ hài cốt được tin là của Thánh Clêmentê và rước về Rôma. Ngày nay, chỉ cách Đấu trường Colosseum vài bước chân là Vương cung thánh đường Thánh Clêmentê, nơi vẫn giữ thánh tích được tôn kính là của ngài. Đền thờ có ba tầng chồng lên nhau như những lớp cắt của thời gian, và du khách đi bộ xuống được qua cả ba. Trên cùng là nhà thờ thời Trung Cổ. Xuống cầu thang là nhà thờ cổ thế kỷ IV. Sâu hơn nữa là dãy nhà Rôma thế kỷ I, nơi từng là nhà thờ tại gia của tín hữu buổi đầu, sát bên một đền thờ thần Mithras.

Vị hoàng đế bắt thiên hạ gọi mình là “Chúa và Thiên Chúa”
Trở lại chính trường Rôma sau năm 70: hai cha con Vespasianô và Titô nhìn chung ít bận tâm đến các Kitô hữu. Nhưng năm 81, khi con trai út của Vespasianô là Đômitianô lên ngôi, bầu khí đế quốc trở nên ngột ngạt. Vị hoàng đế độc đoán này đòi thần dân gọi mình, ngay lúc còn sống, là “Chúa và Thiên Chúa của chúng ta”, tiếng Latinh là Dominus et Deus noster. Sử gia Suêtôniô ghi rằng văn thư gửi đi nhân danh ông mở đầu bằng câu: “Chúa và Thiên Chúa của chúng ta truyền làm việc này.” Với người Kitô hữu và người Do Thái, chỉ một Thiên Chúa trên trời mới xứng danh hiệu ấy, như Thánh Tôma đã tuyên xưng trước Chúa Phục Sinh: “Lạy Chúa của con, lạy Thiên Chúa của con!” Không chịu tôn thờ hoàng đế, các tín hữu lập tức bị đẩy vào thế đối đầu với cường quyền. Những năm cuối triều Đômitianô, bầu khí Rôma nặng nề, ai cũng sợ kẻ chỉ điểm.
Năm 95, cơn đa nghi của Đômitianô trút xuống ngay người trong hoàng tộc. Ông xử tử người anh họ là nguyên chấp chính quan Flaviô Clêmentê, và đày vợ ông ấy, phu nhân Flavia Đômitilla, cũng là cháu gái hoàng đế, ra một hòn đảo hoang. Sử gia Rôma Cassius Dio ghi tội của hai vợ chồng cùng nhiều người khác năm ấy là “vô thần” và “ngả theo lối sống của người Do Thái”. Trong luật Rôma thời ấy, “vô thần” là cái nhãn dán cho người không chịu cúng tế các thần bảo hộ đế quốc. Vì thế nhiều sử gia tin rằng vợ chồng Đômitilla đã âm thầm theo đạo, dù điều ấy chưa chắc chắn. Một dấu chỉ còn đến hôm nay: một trong những nghĩa trang ngầm lớn và cổ nhất của Kitô hữu ở Rôma vẫn mang tên Hang toại đạo Đômitilla, nằm ngay dưới đất điền trang của dòng họ bà.

Êusêbiô, trích Hêgêsippô, còn kể một chuyện khá thú vị dưới thời Đômitianô. Sợ có người dòng dõi vua Đavít nổi lên giành ngôi, hoàng đế cho bắt hai người cháu nội của ông Giuđa, anh em họ của Chúa Giêsu, giải về hỏi tội. Trước tòa, hai anh em thật thà khai rằng gia tài chỉ có một mảnh ruộng nhỏ ba mươi chín mẫu, tự cày cấy nuôi thân và đóng thuế; còn Vương quốc của Đức Kitô mà họ trông đợi, theo lời Êusêbiô chép, “không phải vương quốc trần gian, nhưng là vương quốc trên trời, của các thiên thần”, sẽ đến vào ngày tận thế. Nói rồi, họ giơ hai bàn tay chai sần vì quanh năm cuốc đất cho nhà vua xem. Thấy chỉ là hai bác nông dân chất phác, chẳng nguy hại gì, Đômitianô khinh khỉnh phẩy tay tha cho về.
Năm 96, Đômitianô bị ám sát ngay trong cung. Viện Nguyên Lão liền ra lệnh xóa tên ông khỏi các bia, và hoàng đế kế vị ôn hòa là Nerva cho những người bị đày được về quê. Theo truyền thống Hội Thánh, chính dưới thời Đômitianô, vị Tông đồ cuối cùng là Thánh Gioan đã bị đày ra đảo đá Patmô.
Giữ trọn tình hiệp thông giữa những khác biệt
Danh sách giám mục Rôma của Thánh Irênê cứ nối dài qua thế kỷ II: Êvaristô, Alexanđê, Xíttô, Têlesphôrô, người Irênê ghi là đã tử đạo vinh hiển, Hyginô, Piô, Anicêtô, Xôtêrô, cho đến vị “thứ mười hai kể từ các Tông đồ”, đang tại vị khi Irênê viết sách, là Đức Êlêutêrô. Về phần lớn các vị ấy, ta chỉ còn biết mỗi cái tên.
Dưới thời Giám mục Anicêtô, khoảng năm 155, Thánh Irênê kể một chuyện thật đẹp về tình anh em trong Hội Thánh. Giám mục lão thành của Smyrna là Thánh Pôlycarpô, người thuở trẻ từng ngồi học dưới chân Thánh Gioan Tông đồ, không quản tuổi già, vượt biển từ Tiểu Á sang Rôma gặp Đức Anicêtô để bàn chuyện thống nhất ngày lễ Phục Sinh. Số là các giáo đoàn Tiểu Á mừng lễ Vượt Qua của Chúa đúng ngày 14 tháng Nisan theo lịch Do Thái, rơi vào thứ mấy cũng vậy; còn Rôma và hầu hết các nơi khác mừng vào Chúa Nhật kế sau.

Gặp nhau, hai vị đều trình bày truyền thống lâu đời của mình. Đức Anicêtô không thuyết phục được cụ Pôlycarpô bỏ tục lệ “cụ vẫn luôn giữ cùng với Gioan, môn đệ của Chúa”, và cụ Pôlycarpô cũng không ép Đức Anicêtô đổi thói quen của các bậc tiền bối ở Rôma.
Thế nhưng khác biệt về ngày lễ ấy không làm sứt mẻ tình hiệp thông giữa hai mục tử. Để tỏ lòng kính trọng người môn đệ của Thánh Gioan, ngay tại nhà thờ mình ở Rôma, Đức Anicêtô khiêm tốn nhường cho cụ Pôlycarpô chủ sự Thánh lễ Tạ ơn, rồi hai vị chia tay trong bình an của Chúa! Khoảng năm 190, khi Đức Giáo hoàng Victor định dùng biện pháp cứng rắn với các giáo đoàn Tiểu Á vì chuyện ngày lễ, chính Thánh Irênê đã nhắc lại câu chuyện đẹp ấy, với một câu nổi tiếng: “Sự khác biệt trong cách thức giữ chay và mừng lễ càng làm nổi bật lên sự đồng tâm nhất trí trong cùng một đức tin duy nhất của chúng ta.”
Và giờ, hãy quay về những năm cuối thế kỷ I ở Êphêsô vùng Tiểu Á, nơi theo một truyền thống xưa, vị Tông đồ cuối cùng của Nhóm Mười Hai vẫn còn sống qua bao cơn bể dâu ấy: người môn đệ năm xưa từng tựa đầu vào ngực Chúa Giêsu trong đêm Tiệc Ly.
Và giờ, hãy quay về những năm cuối thế kỷ I ở Êphêsô vùng Tiểu Á, nơi theo một truyền thống xưa, vị Tông đồ cuối cùng của Nhóm Mười Hai vẫn còn sống qua bao cơn bể dâu ấy: người môn đệ năm xưa từng tựa đầu vào ngực Chúa Giêsu trong đêm Tiệc Ly.
Chương 22 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Sự khác biệt trong cách thức giữ chay và mừng lễ càng làm nổi bật lên sự đồng tâm nhất trí…”
Những người trong chương
- Titô · Khải hoàn môn Titô vẫn đứng ở Quảng trường La Mã. Trên phù điêu còn thấy lính Rôma khiêng cây đèn bảy ngọn lấy từ Đền Thờ.
- Clêmentê · Vương cung thánh đường Thánh Clêmentê ở Rôma có ba tầng chồng lên nhau: nhà thờ thế kỷ XII, nhà thờ thế kỷ IV, và dưới cùng là những căn nhà thế kỷ I.
- Giacôbê, anh em của Chúa · Nhà thờ chính tòa Thánh Giacôbê của người Armenia ở Giêrusalem kính nhớ ông.
Nơi ấy hôm nay
- Bức Tường Phía Tây là phần tường nền còn lại của khuôn viên Đền Thờ, nơi người Do Thái cầu nguyện mỗi ngày. Dưới chân tường ở góc tây nam, những khối đá bị quân Rôma xô xuống năm 70 vẫn còn nằm trên mặt đường cổ.
- Patmô là đảo nhỏ của Hy Lạp. Hang Khải Huyền trên đảo là di sản thế giới từ năm 1999.
Muốn đọc thêm
Josephus, Cổ sử Do Thái 20,197-203 · Chiến tranh Do Thái, quyển 6 · Thư thứ nhất của Thánh Clêmentê · Êusêbiô, Giáo sử 5,24 · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Giacôbê, anh em của Chúa
- Anan
- Phéttô
- Albinô
- Vespasianô
- Titô
- Đômitianô
- Flavius Josephus
- Yohanan ben Zakkai
- Linô
- Anaclêtô
- Clêmentê
- Anicêtô
- Pôlycarpô
- Irênê
- Flaviô Clêmentê
- Flavia Đômitilla
- Cyrillô
- Mêthôđiô
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 23
Gioan, người môn đệ được yêu
Về già ở Êphêsô, vì sao Gioan Chúa nhật nào cũng chỉ nói đúng một câu?
Khoảng 19 phút đọc












