Tư liệu chương 23
Kiểm chứng chương 23: Gioan, người môn đệ được yêu
Chương 23 đi trọn đời thánh Gioan, từ chiếc thuyền đánh cá ở Galilê đến tuổi già ở Êphêsô. Phần đời trẻ của ông nằm trong các sách Tin Mừng và sách Công vụ Tông đồ. Phần đời già chỉ có trong lời kể của các tác giả từ thế kỷ II đến IV, nhất là thánh Irênê, thánh Clêmentê thành Alêxanđria và thánh Giêrônimô. Rồi còn câu hỏi lớn: Gioan có thật là người viết Tin Mừng thứ tư, ba lá thư và sách Khải Huyền không? Đọc xong, chắc bạn sẽ muốn biết chuyện nào có sách ghi, chuyện nào chỉ là lời truyền lại. Những trang này chỉ cho bạn từng nguồn, và nói rõ chỗ nào là truyền thống, chỗ nào các nhà nghiên cứu còn bàn.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Ga 19,26” nghĩa là Tin Mừng Gioan, chương 19, câu 26. “1 Ga 4,8” là thư thứ nhất của thánh Gioan. Kh là sách Khải Huyền.
Về Irênê. Irênê là nguồn quan trọng nhất cho những năm cuối đời Gioan. Hồi nhỏ ở Smyrna, ông đã nghe giám mục Pôlycarpô giảng, và Pôlycarpô là người từng gặp Gioan. Trong một lá thư gửi người bạn cũ tên Florinô, Irênê nói ông nhớ những chuyện thuở ấy rõ hơn chuyện mới xảy ra mấy năm gần đây. Ông còn tả được đúng chỗ chân phước Pôlycarpô từng ngồi để nói chuyện, và nhắc lại những chuyện Pôlycarpô kể về thời cụ ở với Gioan và với những người khác đã thấy Chúa (Êusêbiô chép lại, Lịch sử Hội Thánh, quyển 5, chương 20, đoạn 5-7). Như vậy giữa Irênê và Gioan chỉ có một người. Chương nhắc điều này ở mục về cụ già Êphêsô.
Chuyện Gioan và chàng trai lạc đường
Nguồn là một bài giảng của Clêmentê thành Alêxanđria, viết khoảng năm 200, tựa đề Người giàu nào được cứu? (đoạn 42). Câu mở đầu chương trích, rằng đây “không phải truyện bịa, mà là chuyện thật về Gioan tông đồ”, chính là lời Clêmentê. Êusêbiô thấy chuyện hay đến mức chép trọn vào Lịch sử Hội Thánh (quyển 3, chương 23, đoạn 6-19). Bạn có thể tìm bản dịch tiếng Anh miễn phí trên mạng.
Mọi chi tiết chương kể đều có trong bản của Clêmentê. Gioan trao chàng trai cho vị giám mục trước mặt Hội Thánh và có Đức Kitô làm chứng. Vị giám mục lơi tay, chàng trai trở thành thủ lĩnh một băng cướp. Gioan đòi lại “của ký thác” mà ngài và Đức Kitô đã gửi. Vị giám mục đáp rằng cậu đã chết, chết đối với Thiên Chúa. Gioan xé áo, đòi ngựa, phi lên núi, đuổi theo chàng trai và gọi: “Con ơi, sao con chạy trốn cha…” Chàng trai run rẩy và khóc nức nở. Trong bản gốc, chuyện còn dài thêm một chút: Gioan ở lại với cậu, ăn chay cầu nguyện bên cạnh, cho đến khi đưa được cậu về với Hội Thánh.
Clêmentê viết cách Gioan chừng một trăm năm. Chương đã nói không ai dám chắc từng chi tiết. Nhận xét rằng người ta kể chuyện này về Gioan vì nó giống ngài là lời bình của người kể.
“Con của sấm sét”
- Hai anh em bỏ cha lại trên thuyền với những người làm thuê: Mc 1,19-20. Chi tiết “những người làm thuê” cho thấy nhà ông Dêbêđê không nghèo, có thuyền và có thuê người.
- Biệt danh Boanergê, nghĩa là “con của sấm sét”: Mc 3,17.
- Một làng Samari không chịu tiếp Đức Giêsu. Hai anh em hỏi có muốn họ khiến lửa từ trời xuống thiêu hủy dân làng không, như ông Êlia đã làm, và Đức Giêsu quay lại quở trách hai ông: Lc 9,51-56.
- Hai anh em xin chỗ danh dự. Đức Giêsu hỏi họ có uống nổi chén Người sắp uống không, và họ đáp “Thưa uống nổi” (Mc 10,35-39). Vua Hêrôđê Agrippa về sau cho giết Giacôbê bằng gươm (Cv 12,2).
- Bộ ba được Thầy dẫn theo khi những người khác ở lại: lúc con gái ông Giairô sống lại (Mc 5,37), trên núi Biến Hình (Mc 9,2) và ở vườn Ghếtsêmani (Mc 14,33).
Người môn đệ Đức Giêsu thương mến
Người môn đệ không tên này xuất hiện năm lần trong Tin Mừng thứ tư:
- Trong Bữa Tiệc Ly, nằm sát bên Thầy, đầu nghiêng vào ngực Thầy: Ga 13,23-25. Ông hỏi nhỏ: “Thưa Thầy, ai vậy?”
- Dưới chân thập giá: Ga 19,26-27.
- Chạy ra mộ cùng Phêrô: Ga 20,2-10.
- Nhận ra Chúa bên biển hồ: “Chúa đó!” (Ga 21,7).
- Ở những dòng cuối sách, nói người môn đệ này đã viết ra những điều ấy: Ga 21,20-24.
Chương viết từ rất sớm truyền thống Hội Thánh đã hiểu đó là Gioan. Irênê nói thẳng: Gioan, môn đệ của Chúa, người đã tựa vào ngực Người, đã viết Tin Mừng khi ở Êphêsô (Chống lạc giáo, quyển 3, chương 1, đoạn 1). Lập luận từ chính Tin Mừng là: Gioan thuộc nhóm thân nhất với Thầy, vậy mà tên ông không bao giờ xuất hiện trong Tin Mừng thứ tư, như thể người viết cố ý giấu mình.
Bạn nên biết ngày nay có những nhà nghiên cứu đề nghị người khác: ông Ladarô (vì Ga 11,3 gọi ông là người Đức Giêsu thương mến), hoặc một môn đệ ở Giêrusalem không thuộc nhóm Mười Hai. Nhiều người vẫn giữ cách hiểu truyền thống, nhưng câu hỏi này còn mở.
Dưới chân thập giá
Các lời “Thưa Bà, đây là con của Bà.”, “Đây là mẹ của anh.” và “Kể từ giờ đó, người môn đệ rước bà về nhà mình” nằm ở Ga 19,26-27. Các phụ nữ đứng gần thập giá được nêu tên ở câu 25.
Cách hiểu rằng người môn đệ đứng thay cho mọi môn đệ, và Đức Maria trở thành mẹ của cả Hội Thánh, là cách đọc lâu đời trong truyền thống Công giáo. Công đồng Vaticanô II nhắc lại trong Hiến chế Lumen Gentium, đoạn 58, nơi nói Mẹ được chính Đức Giêsu Kitô, lúc hấp hối trên thập giá, ban làm mẹ cho người môn đệ của Người. Đức Phaolô VI tuyên xưng Mẹ là Mẹ Hội Thánh năm 1964, và năm 2018 Đức Phanxicô lập lễ nhớ Đức Maria Mẹ Hội Thánh vào thứ Hai sau Chúa nhật Hiện Xuống.
Nhà Đức Mẹ ở Êphêsô. Có hai truyền thống, như chương nói.
Truyền thống Giêrusalem cho rằng mộ Đức Mẹ ở thung lũng Kiđron, dưới chân núi Ôliu, và được tôn kính từ ít nhất thế kỷ V.
Truyền thống Êphêsô có một chi tiết thú vị: Công đồng Êphêsô năm 431 họp trong một nhà thờ mang tên Đức Maria ở thành này. Còn ngôi nhà đá nhỏ trên đồi Bülbül gần Êphêsô được xác định năm 1891, sau một cuộc tìm kiếm theo những thị kiến của nữ tu người Đức Anne Catherine Emmerick, qua đời năm 1824, do nhà văn Clemens Brentano chép lại. Các nhà khảo cổ cho biết nền móng ngôi nhà có từ khoảng thế kỷ VI hay VII, có phần có lẽ cũ hơn. Tòa Thánh chưa bao giờ tuyên bố đó là nhà thật của Đức Mẹ, nhưng đã cho phép hành hương, và Đức Phaolô VI năm 1967, Đức Gioan Phaolô II năm 1979, Đức Bênêđictô XVI năm 2006 đều đã vào đó cầu nguyện. Vị trí nhà là truyền thống, còn các chuyến viếng của các Đức Giáo hoàng là chắc chắn. Chương viết khách đến thăm “như” Nhà Đức Mẹ, và chữ “như” ấy là đúng chỗ.
Sáng Phục Sinh và bên biển hồ
- Chạy ra mộ, người môn đệ chạy nhanh hơn nhưng đứng chờ ngoài cửa. Khi vào, ông thấy tấm khăn cuốn lại để riêng một chỗ, và “đã thấy và đã tin”: Ga 20,3-8.
- Bảy môn đệ đi đánh cá suốt đêm không được gì. Rồi lưới nặng đến nỗi không kéo lên nổi. Người môn đệ được yêu mến nói với Phêrô: “Chúa đó!” và Phêrô nhảy xuống biển. Mẻ lưới có một trăm năm mươi ba con cá lớn mà lưới không rách: Ga 21,1-11.
Chương viết người môn đệ trẻ hơn Phêrô. Tin Mừng chỉ nói ông chạy nhanh hơn. Chuyện Gioan là người trẻ nhất nhóm là truyền thống, và hợp với chuyện ông sống lâu nhất.
Phêrô và Gioan trong sách Công vụ
Chương nói hai người cùng lên Đền Thờ, cùng chữa người què, cùng bị bắt, cùng xuống Samari. Bạn có thể kiểm:
- Lên Đền Thờ và chữa người què: Cv 3,1-10.
- Bị bắt và đưa ra trước Thượng Hội Đồng: Cv 4,1-22. Các quan nhận ra họ trước kia đã từng ở với Đức Giêsu (Cv 4,13). Phêrô và Gioan đáp rằng không thể không nói về những điều đã thấy và đã nghe (Cv 4,20).
- Xuống Samari đặt tay cho những người mới tin: Cv 8,14-17.
Phaolô cũng gọi Gioan là một trong ba “cột trụ” ở Giêrusalem (Gl 2,9). Đó là lần cuối Gioan được nhắc tên trong Tân Ước, ngoài sách Khải Huyền.
Cụ già Êphêsô
Sống ở Êphêsô đến thời Trajanô. Irênê viết rằng các kỳ mục ở Tiểu Á từng gặp Gioan, và ông ở với họ cho đến thời Trajanô (Chống lạc giáo, quyển 2, chương 22, đoạn 5; cũng ở quyển 3, chương 3, đoạn 4). Trajanô lên ngôi năm 98. Vậy Gioan sống đến khoảng năm 100, như chương ghi. Êphêsô có đền thờ nữ thần Artêmis, một trong Bảy Kỳ quan, và Phaolô đã làm việc ở đó chừng ba năm (Cv 20,31).
Thuyết Ảo thân. Những người cho rằng Đức Kitô chỉ “có vẻ như” mang thân xác được gọi là phái Ảo thân, theo chữ Hy Lạp dokein, “có vẻ”. Thư thứ nhất và thư thứ hai của Gioan chống lại họ. Chương nói mọi thần khí tuyên xưng Đức Giêsu Kitô đã đến và mang xác phàm đều bởi Thiên Chúa (1 Ga 4,2), và nhiều kẻ lừa dối đã xuất hiện, những kẻ không tuyên xưng Đức Giêsu Kitô đã đến và mang xác phàm (2 Ga 7). Ít năm sau, thánh Ignatiô cũng chống lại họ trong thư gửi tín hữu Smyrna (chương 25).
Chuyện nhà tắm và Kêrintô. Nguồn là Irênê, Chống lạc giáo, quyển 3, chương 3, đoạn 4. Irênê nói ông nghe chuyện này từ những người đã nghe chính Pôlycarpô kể. Gioan vào nhà tắm công cộng ở Êphêsô, thấy Kêrintô ở trong thì chạy ra, không tắm nữa. Lời ngài, như chương trích: “Chạy đi thôi, kẻo nhà tắm sập mất, vì Kêrintô, kẻ thù của chân lý, đang ở trong đó.”
Có một điều đáng biết. Theo Irênê, Kêrintô dạy hơi khác phái Ảo thân. Ông cho Giêsu là một người bình thường, còn Đức Kitô thần linh đến trên Người lúc chịu phép rửa rồi rời bỏ Người trước khi Người chịu khổ nạn (Chống lạc giáo, quyển 1, chương 26, đoạn 1). Hai lối dạy giống nhau ở chỗ cùng tách Đức Kitô khỏi nỗi đau thật của thân xác, nên chương đặt chúng cạnh nhau. Nói cho chính xác, Kêrintô là một trường hợp gần với thuyết Ảo thân, không hẳn là người theo thuyết ấy.
Đoạn so sánh với các cụ già trong giáo xứ là lời của người kể.
Patmô và sách Khải Huyền
Lời mở đầu sách: “Tôi là Gioan, người anh em của anh em, cùng chia sẻ gian truân với anh em”, và tác giả nói mình ở trên đảo gọi là Patmô vì Lời Thiên Chúa và lời chứng của Đức Giêsu Kitô (Kh 1,9). Sách không dùng chữ “bị đày”, nhưng các tác giả xưa hiểu như vậy. Êusêbiô viết Gioan bị kết án ở đảo Patmô vì đã làm chứng cho lời Thiên Chúa (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 18). Irênê đặt các thị kiến vào cuối triều Đômitianô (Chống lạc giáo, quyển 5, chương 30, đoạn 3).
Patmô là một đảo nhỏ, khô, đầy đá, rộng chừng ba mươi ba cây số vuông. Trên đảo nay vẫn còn Hang Khải Huyền, nơi truyền thống cho rằng Gioan đã thấy thị kiến, và Tu viện Thánh Gioan Thần Học, khởi công năm 1101. Cả hai được UNESCO đưa vào danh sách Di sản Thế giới năm 1999.
Những hình ảnh chương nhắc:
- Tác giả ở trong Thần Khí vào ngày của Chúa (Kh 1,10), và gửi sách cho bảy Hội Thánh (Kh 1,11).
- Chiên Con đứng đó, như thể đã bị giết (Kh 5,6).
- Thành thánh từ trời xuống (Kh 21,2).
- Lời hứa lau sạch nước mắt (Kh 21,4), mà chương trích: “Người sẽ lau sạch nước mắt họ. Sẽ không còn sự chết, cũng không còn tang tóc, kêu than hay đau khổ nữa.”
Ai viết sách Khải Huyền. Chương trình bày cả hai phía:
- Thánh Giustinô Tử Đạo, khoảng năm 155, viết rằng một tông đồ của Đức Kitô tên Gioan đã nhận mặc khải này (Đối thoại với Tryphô, chương 81). Irênê cũng nói vậy.
- Giám mục Điônysiô thành Alêxanđria, khoảng năm 250, so sánh tiếng Hy Lạp và cách nghĩ của sách Khải Huyền với Tin Mừng Gioan và kết luận hai sách không thể do cùng một người viết. Ông viết tiếng Hy Lạp của tác giả không chính xác, đầy lối nói thô lậu. Ông vẫn nhận sách là Lời Chúa, của một người thánh tên Gioan. Êusêbiô chép lại phân tích của ông (Lịch sử Hội Thánh, quyển 7, chương 25). Đây là một trong những ví dụ sớm nhất về việc nghiên cứu văn phong Kinh Thánh.
- Papia, một giám mục sống gần Êphêsô, nhắc đến một “kỳ mục Gioan” bên cạnh tông đồ Gioan (Êusêbiô chép lại, quyển 3, chương 39, đoạn 4). Có người nghĩ người viết Khải Huyền là vị kỳ mục ấy. Đó là suy luận, không phải điều Papia nói.
Ngày nay phần đông các nhà nghiên cứu nghĩ tác giả sách Khải Huyền là một ngôn sứ Kitô hữu tên Gioan, khác với người viết Tin Mừng thứ tư. Chương 24 dành trọn cho cuốn sách này.
Tin Mừng thứ tư
Viết ở Êphêsô. Irênê, Chống lạc giáo, quyển 3, chương 1, đoạn 1, đã trích ở trên. Chuyện Gioan trở về Êphêsô sau khi Đômitianô chết năm 96 có trong Clêmentê thành Alêxanđria và trong Êusêbiô, người viết rằng ngài trở về sau cái chết của Đômitianô, từ cuộc lưu đày trên đảo (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 23, đoạn 1; cũng ở quyển 3, chương 20). Cả hai đều là truyền thống.
Những câu chương trích:
- “Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời, Ngôi Lời ở với Thiên Chúa, và Ngôi Lời là Thiên Chúa”: Ga 1,1. Chữ Hy Lạp là Logos. Độc giả Do Thái biết Thiên Chúa đã dựng nên thế giới bằng lời phán (St 1,3).
- “Ngôi Lời đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta”: Ga 1,14. Chữ Hy Lạp sarx nghĩa là xác thịt, như chương giải thích. Người Công giáo nghe đoạn Ga 1,1-18 như Tin Mừng ngày lễ Giáng Sinh, và đọc những lời ấy trong kinh Truyền Tin.
- “Tôi là bánh trường sinh”: Ga 6,35.
- “Tôi là ánh sáng thế gian”: Ga 8,12.
- “Tôi là mục tử nhân lành”: Ga 10,11.
- “Tôi là cây nho, anh em là cành”: Ga 15,5.
- “Tôi là đường, là sự thật và là sự sống”: Ga 14,6.
Chương nói Ga 1,14 là câu đáp thẳng cho những ai bảo thân xác Đức Kitô chỉ là vẻ bề ngoài. Nhiều nhà chú giải đọc như vậy, vì Tin Mừng thứ tư và các thư Gioan ra đời trong cùng một môi trường. Tin Mừng không nói nó đang trả lời ai.
Đômitianô muốn được gọi là “Chúa và Thiên Chúa” (Suêtôniô, Cuộc đời Đômitianô, đoạn 13), như chương 22 đã kể. Có học giả nghe thấy lời đáp lại ông trong tiếng kêu của Tôma trước Đức Giêsu Phục Sinh: “Lạy Chúa của con, lạy Thiên Chúa của con!” (Ga 20,28). Đó là một suy đoán có cơ sở.
Vì sao người ta tưởng Gioan không chết. Phêrô hỏi Đức Giêsu về người môn đệ được yêu mến, và Người đáp: “Nếu Thầy muốn anh ấy cứ ở lại cho đến khi Thầy đến, thì có can dự gì đến anh?” Tin đồn lan ra rằng người môn đệ này sẽ không chết, và Tin Mừng đính chính rằng Đức Giêsu không hề nói thế (Ga 21,21-23). Rồi đến dòng kết: “Chính người môn đệ này làm chứng về những điều ấy và đã viết ra. Và chúng tôi biết rằng lời chứng của ông là xác thực” (Ga 21,24). Ý kiến Tin Mừng được hoàn tất trong một cộng đoàn quanh người môn đệ ấy là ý kiến phổ biến trong giới nghiên cứu. Chương cuối của Tin Mừng có lẽ được thêm vào sau (như chương 19 đã nói).
Mảnh giấy cói. Mảnh này có tên P52, hay “mảnh Rylands”, vì được giữ ở Thư viện John Rylands, thành phố Manchester, nước Anh. Nó được mua ở Ai Cập năm 1920 và công bố năm 1935. Kích thước chừng 9 x 6 cm, cỡ một tấm thẻ, mỗi mặt chép vài dòng trong chuyện Đức Giêsu ra trước Philatô: Ga 18,31-33 ở một mặt và Ga 18,37-38 ở mặt kia. Các nhà nghiên cứu định niên đại bằng cách so nét chữ, và phần lớn đặt vào khoảng năm 125 đến 175. Có người đặt sớm hơn, có người muộn hơn. Chương viết nhiều học giả định niên đại vào nửa đầu thế kỷ II, đó là cách nói quen thuộc, nhưng khoảng thời gian thật ra rộng hơn. Dù sao P52 vẫn thường được coi là mảnh Tân Ước xưa nhất còn giữ được, hoặc là một trong vài mảnh xưa nhất. Bạn có thể xem ảnh trên trang của Thư viện John Rylands, Đại học Manchester.
Các thư của Gioan
- “Điều có từ ban đầu, điều chúng tôi đã nghe, điều chúng tôi đã thấy tận mắt, điều chúng tôi đã chiêm ngắm và tay chúng tôi đã sờ đến, đó là Lời sự sống”: 1 Ga 1,1. Nghe vang lại lời Cv 4,20.
- “Thiên Chúa là tình yêu”: 1 Ga 4,8, lặp lại ở 4,16. Thông điệp đầu tiên của Đức Bênêđictô XVI, Deus caritas est (2005), lấy tên từ 1 Ga 4,16.
- “Nếu ai nói: ‘Tôi yêu mến Thiên Chúa’, mà lại ghét anh em mình, thì là người nói dối”: 1 Ga 4,20.
Thư thứ nhất không ghi tên người viết. Truyền thống gắn nó với Gioan vì văn phong rất gần Tin Mừng thứ tư. Thư thứ hai và thứ ba tự giới thiệu là của “vị Kỳ mục”. Các nhà nghiên cứu còn bàn vị Kỳ mục ấy là tông đồ Gioan hay một người khác, và chuyện Papia nhắc một “kỳ mục Gioan” làm cuộc bàn luận thêm phức tạp.
Lời cuối cùng
Chuyện “Hỡi các con bé nhỏ, hãy yêu thương nhau” nằm trong sách chú giải thư Galát của thánh Giêrônimô, viết khoảng năm 387, ở chỗ giải thích Gl 6,10. Lúc ấy Gioan già đến mức phải được khiêng đến buổi họp. Chương trích lời ngài: “Vì đó là lệnh của Chúa, và chỉ cần làm được điều ấy thôi là đủ rồi.” Giêrônimô viết cách Gioan gần ba trăm năm và không nói ông nghe chuyện từ đâu, nên đây là truyền thống, không phải tài liệu chắc chắn. “Các con bé nhỏ” là cách Gioan hay gọi độc giả trong thư thứ nhất (1 Ga 2,1; 2,18; 3,18), và lệnh “hãy yêu thương nhau” là điều răn mới ở Ga 13,34. Chuyện vì thế rất hợp với những gì ta đọc được nơi ông.
Chỗ chương nói “chừng bảy mươi năm theo Thầy” là cách tính phỏng chừng, từ khoảng năm 28 đến khoảng năm 100.
Tông đồ duy nhất không bị giết. Đây là truyền thống phổ biến nhất. Có một truyện khác, do Tertulianô kể khoảng năm 200: ở Rôma, Gioan từng bị nhúng vào vạc dầu sôi mà bước ra không hề hấn, rồi bị đày ra đảo (Về việc khước từ lạc giáo, chương 36). Từ truyện ấy, lịch phụng vụ xưa có lễ “Thánh Gioan trước Cửa Latinô”. Không tác giả xưa nào khác nhắc lại. Có vài tài liệu cổ hiếm hoi nói Gioan cũng bị giết như anh mình là Giacôbê, nhưng các sử gia không tin.
Đền thờ Thánh Gioan. Hoàng đế Giustinianô xây một thánh đường lớn vào thế kỷ VI trên đồi Ayasuluk, nay thuộc thị trấn Selçuk, Thổ Nhĩ Kỳ, cách khu di tích Êphêsô chừng ba cây số. Nó có hình thập giá, mái gồm sáu vòm, và bên dưới có ngôi mộ được tin là của Gioan. Đức Phaolô VI đã đến cầu nguyện ở đây năm 1967. Ngày nay đó là một phế tích toàn những hàng cột đổ, vài cột đã được dựng lại một phần, và khách vẫn xem được chỗ ngôi mộ.
Những người trong chương
Gioan, con ông Dêbêđê, em của Giacôbê, một trong nhóm Mười Hai.
Giacôbê, anh của Gioan (chương 20).
Dêbêđê, cha hai anh em, chủ thuyền đánh cá.
Đức Maria, mẹ Đức Giêsu.
Pôlycarpô, giám mục Smyrna, môn đệ của Gioan (chương 28).
Irênê, giám mục Lyon, người nghe Pôlycarpô giảng hồi nhỏ.
Kêrintô, một người dạy giáo lý lạ ở Tiểu Á cuối thế kỷ I.
Clêmentê thành Alêxanđria, thầy dạy ở Alêxanđria khoảng năm 200 (chương 34).
Điônysiô thành Alêxanđria, giám mục giữa thế kỷ III.
Giustinô Tử Đạo, triết gia, tử đạo ở Rôma khoảng năm 165 (chương 30 và 33).
Giêrônimô, người dịch Kinh Thánh sang tiếng Latinh, cuối thế kỷ IV.
Đômitianô và Trajanô, hai hoàng đế Rôma.
Giustinianô, hoàng đế Đông Rôma thế kỷ VI.
Những nơi trong chương
Biển Hồ Galilê. Êphêsô, gần Selçuk, Thổ Nhĩ Kỳ. Đồi Ayasuluk, nơi có đền thờ Thánh Gioan. Đồi Bülbül, nơi có Nhà Đức Mẹ. Patmô, đảo nhỏ thuộc quần đảo Dodecanese của Hy Lạp. Smyrna, nay là İzmir.
Đọc thêm
Tin Mừng Gioan từ chương 13 đến chương 21 là phần người môn đệ được yêu xuất hiện nhiều nhất. Thư thứ nhất của Gioan chỉ có năm chương, đọc chừng hai mươi phút. Nếu muốn đọc một nguồn ngoài Kinh Thánh, chuyện Gioan và chàng trai trong bài giảng của Clêmentê thành Alêxanđria chỉ dài hai trang và rất cảm động. Bản dịch tiếng Anh của Clêmentê, Irênê và Êusêbiô có miễn phí trên newadvent.org. Ai muốn đọc một học giả Công giáo bàn về Tin Mừng thứ tư có thể tìm cuốn An Introduction to the New Testament của Raymond E. Brown, có một chương viết rõ ràng về đề tài này.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 5 (sáng Phục Sinh), chương 20 (Giacôbê, anh của Gioan), chương 22 (thời Đômitianô), chương 24 (sách Khải Huyền và các chứng nhân cuối cùng), chương 25 (Ignatiô) và chương 28 (Pôlycarpô).