Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 24

Kiểm chứng chương 24: Khi những chứng nhân cuối cùng ra đi

Chương 24 khép lại thời đại thứ nhất. Chương có ba phần lớn: bảy lá thư và cách đọc sách Khải Huyền, ý nghĩa của việc người tông đồ cuối cùng qua đời, và thế hệ kế tiếp. Phần đầu dựa vào chính sách Khải Huyền và những gì khảo cổ cùng sử sách cho biết về bảy thành phố. Phần giữa dựa vào giáo huấn của Hội Thánh, nhất là Công đồng Vaticanô II. Phần cuối giới thiệu những người mà chương 25 sẽ kể kỹ. Những trang dưới đây chỉ cho bạn từng nguồn, và nói rõ chỗ nào là hình dung của người viết.

Kinh Thánh trích theo bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ (ktcgkpv.org). “Kh 2,4” là sách Khải Huyền, chương 2, câu 4. Ga là Tin Mừng Gioan, 1 Ga là thư thứ nhất của Gioan, 2 Pr là thư thứ hai của Phêrô. Số sau tên tác giả cổ như “quyển V, chương 30, đoạn 3” chỉ quyển, chương và đoạn trong tác phẩm ấy.

Chiếc ghế trống

Cảnh mở đầu, buổi chiều ở Êphêsô với chiếc ghế để trống, là cảnh người viết dựng ra. Chính chương đã nói: “Không ai ghi lại buổi chiều chiếc ghế để trống.” Chi tiết các môn đệ khiêng cụ Gioan vào ngồi, chuyện cụ không còn giảng được nữa, và câu “Hỡi các con bé nhỏ, hãy yêu thương nhau” đến từ thánh Giêrônimô, người kể lại gần ba trăm năm sau (xem tư liệu chương 23). Việc các tín hữu họp nhau vào ngày của Chúa mỗi tuần là nếp sống của thời ấy: sách Didakhê, chương 14, nói về việc họp mặt vào ngày của Chúa. Năm “khoảng 100” dựa vào lời thánh Irênê rằng Gioan sống đến thời hoàng đế Trajanô.

Câu “Chính tôi đã ở đó” là lời người viết đặt vào miệng một người tông đồ tưởng tượng, để nói điều thật: từ khi Gioan mất, không còn ai trên mặt đất có thể nói như thế.

Bảy lá thư gửi bảy Hội Thánh

Bảy lá thư nằm ở Kh 2,1 đến 3,22. Bảy thành phố đều có thật, đều ở miền tây Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, thuộc tỉnh Asia của Rôma thời ấy, và nằm trên một vòng đường mà người đưa thư đi lần lượt được. Bạn có thể tìm trên bản đồ: đi từ Êphêsô lên phía bắc đến Smyrna và Pergamô, rồi vòng xuống phía đông nam qua Thyatira, Sácđê, Philađenphia, và kết thúc ở Laođikia.

Gioan tự gọi mình là anh em của các tín hữu, cùng chia sẻ gian truân, vương quốc và lòng kiên trì trong Đức Giêsu (Kh 1,9). Vào ngày của Chúa, ngài nghe sau lưng một tiếng nói lớn như tiếng kèn bảo ngài chép điều thấy vào sách và gửi cho bảy Hội Thánh, rồi kể tên từng thành (Kh 1,10-11). Chương trích lại lời ấy: “Điều ngươi thấy, hãy chép vào sách và gửi cho bảy Hội Thánh.” Các thành được kể theo đúng thứ tự con đường chính, nên một sứ giả mang cuộn sách có thể ghé lần lượt từng nơi. Việc có sứ giả thật sự đi như vậy chỉ là suy đoán có cơ sở.

Êphêsô. Lời khen ở Kh 2,2-3: Hội Thánh đã thử những kẻ tự xưng là tông đồ mà không phải, và thấy họ giả dối. Lời trách ở Kh 2,4, chương trích: “Nhưng ta trách ngươi điều này: ngươi đã bỏ mất tình yêu thuở ban đầu.”

Smyrna. Hải cảng bên bờ biển Aegean, nay là thành phố Izmir của Thổ Nhĩ Kỳ. Lời thư ở Kh 2,9-10, chương trích: “Ta biết ngươi gặp gian truân và nghèo khó, nhưng thật ra ngươi giàu có. Hãy trung thành cho đến chết, và Ta sẽ ban cho ngươi triều thiên sự sống.” Pôlycarpô, giám mục Smyrna, tử đạo khoảng năm 155 (chương 28).

Pergamô. Xa hơn về phía bắc, một người tên Antipas đã bị giết. Lá thư gọi ông là chứng nhân trung thành, bị giết giữa các ngươi (Kh 2,13). Ngoài điều ấy, không còn gì chắc chắn về ông.

Laođikia. Thành nằm trong thung lũng sông Lycus. Lời quở ở Kh 3,15-16, chương trích: “Vì ngươi hâm hẩm, không nóng cũng không lạnh, Ta sắp mửa ngươi ra khỏi miệng Ta.” Lời tự mãn của thành và nỗi khốn khổ họ không biết ở Kh 3,17. Câu dịu dàng nhất ở Kh 3,20, chương trích: “Này Ta đứng ở cửa và gõ. Ai nghe tiếng Ta và mở cửa, thì Ta sẽ vào nhà người ấy, sẽ ăn tối với người ấy, và người ấy sẽ ăn với Ta.” Hội Thánh ở đó không phải mới lập. Hơn ba mươi năm trước, Phaolô đã viết cho các Kitô hữu ở Côlôxê gần đó và xin họ chuyển thư đi, để thư cũng được đọc trong Hội Thánh Laođikia (Cl 4,16).

Chương nói Laođikia nổi tiếng về chủ ngân hàng, thứ len đen bóng và loại thuốc mỡ chữa mắt. Cả ba điều đều có trong sử sách:

  • Ngân hàng. Nhà hùng biện La Mã Cicero, khi làm tổng trấn ở Tiểu Á năm 51 trước Công nguyên, viết rằng ông định đổi tiền ở Laođikia. Thành giàu đến mức khi trận động đất tàn phá thành năm 60, thành tự dựng lại bằng của cải của chính mình, không cần Rôma giúp. Sử gia Tacitus ghi chuyện này (Biên niên sử, quyển XIV, đoạn 27).
  • Len đen. Nhà địa lý Hy Lạp Strabo, đầu thế kỷ I, kể vùng quanh Laođikia nuôi cừu có lông đen bóng và bán được giá (Địa lý, quyển XII, chương 8, đoạn 16).
  • Thuốc mỡ chữa mắt. Thầy thuốc Galen, thế kỷ II, nhắc đến một thứ “bột Phrygia” chữa mắt. Gần Laođikia có một trường y nổi tiếng (Strabo, quyển XII, chương 8, đoạn 20).

Những điều này giúp hiểu vì sao Đức Giêsu Phục Sinh đáp bằng chính ngôn ngữ nghề nghiệp của thành: bảo dân Laođikia mua nơi Người vàng đã luyện qua lửa, áo trắng để mặc, và thuốc xức mắt để được thấy (Kh 3,18). Nhiều nhà chú giải nối ba thứ ấy với nghề nghiệp của thành, và đa số chấp nhận cách đọc này.

Có thêm một chi tiết chương không nhắc. Bên kia thung lũng, Hierapolis có những suối nước nóng, còn Côlôxê gần đó có nước lạnh. Laođikia phải dẫn nước từ xa về, đến nơi thì âm ấm và đầy cặn vôi. Chương viết rằng nhiều nhà chú giải nghĩ chữ “hâm hẩm” ám chỉ nguồn nước của thành, và điều đó đúng: đó là một cách hiểu được nhiều người chia sẻ, không phải điều chắc chắn. Tàn tích đường dẫn nước với những ống đá đóng cặn vôi vẫn còn ở đó.

Câu “Mỗi lá thư giống như một cha xứ nhìn thẳng vào từng họ đạo mình coi sóc” là hình ảnh của người viết.

Đọc sách Khải Huyền thế nào

Những hình ảnh chương liệt kê:

  • Bảy ấn: Kh 6,1 đến 8,1.
  • Bảy tiếng kèn: Kh 8,2 đến 11,19.
  • Người đàn bà mặc áo mặt trời và con rồng: Kh 12.
  • Con thú: Kh 13.
  • Thành Babylon sụp đổ: Kh 17 và 18.

Văn khải huyền. Đây là một lối văn có thật mà các nhà nghiên cứu đã mô tả kỹ. Tên Hy Lạp apokalypsis nghĩa là “vén màn”, và chính câu mở đầu sách dùng chữ ấy (Kh 1,1). Ví dụ nổi tiếng nhất trong Kinh Thánh là thị kiến bốn con thú từ biển lên của ông Đanien (Đn 7); nửa sau sách Đanien (chương 7 đến 12) đều là văn khải huyền. Ngoài Kinh Thánh còn những sách Do Thái cùng loại, như sách Hênốc có từ trước, sách Étra thứ tư và sách Barúc thứ hai. Nhiều tác giả Do Thái viết thêm sách như vậy trong những năm buồn sau khi người Rôma phá Giêrusalem năm 70. Đặc điểm chung: thị kiến, con vật tượng trưng, con số mang ý nghĩa, và một sứ điệp an ủi người đang bị áp bức.

Gioan muốn sách được đọc to khi cộng đoàn họp, như chương trích ở Kh 1,3: “Phúc cho ai đọc và những ai nghe lời ngôn sứ này.” Người Công giáo ngày nay vẫn nghe sách theo cách ấy trong Thánh lễ, vào lễ Các Thánh và những tuần sau lễ Phục Sinh.

Rôma là “con thú” và “Babylon”. Bảy đầu của con thú là bảy ngọn núi người đàn bà ngồi (Kh 17,9). Rôma là thành xây trên bảy ngọn đồi. Bà say máu các thánh và máu những chứng nhân của Đức Giêsu (Kh 17,6). Bà được gọi là Babylon, theo tên đế quốc đã phá Giêrusalem và Đền Thờ hơn sáu trăm năm trước. Thư thứ nhất của Phêrô cũng dùng “Babylon” làm biệt danh cho Rôma (1 Pr 5,13); đa số học giả đọc như thế, như tư liệu chương 19 đã nói.

Con số 666. Kh 13,18 mời người có trí hiểu hãy tính con số của con thú, vì đó là con số của một người, và con số ấy là sáu trăm sáu mươi sáu.

Cách tính theo tên Nêrô như sau. Trong tiếng Do Thái và tiếng Hy Lạp, chữ cái cũng được dùng làm số, nên mỗi cái tên có một con số. Tiếng Do Thái không có chữ số riêng, mỗi chữ cái có một giá trị. Viết “Nêrô Caesar” bằng chữ Do Thái rồi cộng lại: n = 50, r = 200, v = 6, n = 50 (Nron), rồi q = 100, s = 60, r = 200 (Qsr). Tổng là 666. Nhiều học giả giải thích như vậy. Nêrô là hoàng đế đã làm các Kitô hữu ở Rôma đau khổ khoảng ba mươi năm trước khi sách được viết (Tacitus, Biên niên sử, quyển XV, đoạn 44). Irênê nói các thị kiến được thấy vào cuối triều Đômitianô, khoảng năm 95 (Chống lạc giáo, quyển V, chương 30, đoạn 3).

Có một bằng chứng làm cách giải thích này mạnh lên nhiều. Một số bản chép tay cổ của sách Khải Huyền ghi con số là 616 thay vì 666. Viết tên Nêrô theo lối Latinh, bỏ chữ n cuối, thì tổng là 616. Irênê, viết khoảng năm 180, biết có những bản ghi số thấp hơn năm mươi, và ngài đổ lỗi cho người chép cẩu thả (Chống lạc giáo, quyển V, chương 30, đoạn 1). Năm 2005, người ta công bố một mảnh giấy cói tìm ở Oxyrhynchus, Ai Cập, chép từ khoảng thế kỷ III, cũng ghi 616. Như vậy những người chép sách xưa có lẽ cũng hiểu con số là tên Nêrô, và sửa cho khớp cách viết họ quen. Có người coi đó là dấu hiệu cho thấy con số là một cái tên cần giải. Không ai chứng minh được, và chính Irênê cũng gợi ra những tên khác.

Chương viết “nhiều học giả giải thích”, và đúng như vậy. Đây là cách giải thích phổ biến nhất ngày nay, nhưng không phải duy nhất.

Những lần tính ngày tận thế. Câu “ngày nào họ chọn cũng đã đến rồi đi” là điều ai cũng tự kiểm được. Lời Đức Giêsu chương trích nằm ở Mc 13,32: “Còn về ngày và giờ đó thì không ai biết.”

Cách hiểu sách Khải Huyền như một lá thư gửi những người đang bị đè nặng là cách hiểu chung của phần lớn các nhà chú giải ngày nay, cả Công giáo lẫn Tin Lành. Thông điệp chương tóm lại, gồm Chiên Con đã bị giết mà vẫn đứng và Giêrusalem mới từ trời xuống, nơi Thiên Chúa lau sạch nước mắt, lấy từ chính những thị kiến của sách Khải Huyền.

Maranatha. Chương kể rằng sách, và cùng với nó cả bộ Kinh Thánh, khép lại bằng lời cầu: “Amen. Lạy Chúa Giêsu, xin ngự đến!” (Kh 22,20). Có một điều chương viết gọn. Sách Khải Huyền viết bằng tiếng Hy Lạp, nên câu này trong sách là tiếng Hy Lạp. Lời cầu bằng tiếng Aram Maranatha thì có trong 1 Cr 16,22, nơi Phaolô giữ nguyên chữ Aram, không dịch, trong một lá thư gửi tín hữu Côrintô nói tiếng Hy Lạp; sách Didakhê cũng có (chương 25 nói thêm). Kh 22,20 là cùng lời cầu ấy dịch sang tiếng Hy Lạp. Đa số học giả đọc Maranatha là “Lạy Chúa chúng con, xin ngự đến!” Nhiều người nghĩ lời ấy thuở đầu được đọc trong Bữa Tiệc của Chúa, nơi các tín hữu loan truyền cái chết của Chúa cho tới khi Người đến (1 Cr 11,26). Sau câu này, sách còn một lời chúc lành cuối cùng (Kh 22,21).

“Điều chúng tôi đã nghe, đã thấy”

Nếu có thầy dạy rằng Đức Kitô không có thân xác thật, Gioan có thể đáp rằng chính tay ngài đã chạm đến Lời sự sống (1 Ga 1,1). Phêrô có thể đứng lên kể chuyện đã xảy ra trong nhà ông Cornêliô, khi Chúa Thánh Thần ngự xuống trên một sĩ quan Rôma và cả nhà ông (Cv 10,44-48; 15,7-9).

Lời Đức Giêsu chương trích ở Ga 16,12-13: “Thầy còn nhiều điều phải nói với anh em, nhưng bây giờ anh em không thể mang nổi. Khi Thần Khí sự thật đến, Người sẽ dẫn anh em tới sự thật toàn vẹn.”

Điều Công đồng Vaticanô II nói nằm trong Hiến chế Tín lý về Mạc khải của Thiên Chúa, tên Latinh là Dei Verbum, ban hành ngày 18 tháng 11 năm 1965, số 4. Văn bản có trên vatican.va và có bản dịch tiếng Việt. Công đồng họp từ năm 1962 đến 1965. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo nhắc lại điều này ở số 65 và 66. Số 66 nói mạc khải tuy đã hoàn tất nhưng chưa được giải thích đầy đủ, và đức tin Kitô giáo phải dần dần nắm bắt toàn bộ ý nghĩa của nó qua dòng các thế kỷ.

Mạc khải riêng. Sách Giáo lý, số 67, nói về những mạc khải riêng. Chúng không thuộc kho tàng đức tin. Vai trò của chúng không phải là cải thiện hay bổ túc mạc khải dứt khoát của Đức Kitô, nhưng là giúp sống mạc khải ấy cách trọn vẹn hơn trong một giai đoạn lịch sử nào đó. Và không người Công giáo nào buộc phải tin chúng như tin Kinh Tin Kính.

Ba nơi chương nhắc:

  • Lộ Đức (Lourdes, Pháp): các cuộc hiện ra năm 1858, giám mục địa phương chuẩn nhận năm 1862.
  • Fatima (Bồ Đào Nha): các cuộc hiện ra năm 1917, giám mục địa phương chuẩn nhận năm 1930.
  • La Vang (tỉnh Quảng Trị, Việt Nam): truyền thống kể Đức Mẹ hiện ra với các tín hữu trốn bách hại vào cuối những năm 1700, thường ghi năm 1798. Hội Thánh chưa ra phán quyết chính thức về việc hiện ra. Nhưng Đức Gioan XXIII đã nâng nhà thờ La Vang lên hàng vương cung thánh đường năm 1961, và La Vang là trung tâm hành hương kính Đức Mẹ của cả nước. Ở đây các nguồn chỉ có thể thuật lại điều truyền thống Công giáo Việt Nam kể, và chương cũng viết như thế.

Hiểu thêm, không thêm gì

Hình ảnh mảnh vườn là của người viết.

Thánh Vinh Sơn thành Lérins là một đan sĩ sống trên đảo Lérins, ngoài khơi thành Cannes, miền nam nước Pháp. Năm 434, ngài viết cuốn Commonitorium (nghĩa là sổ ghi nhớ). Khi tự hỏi trong Hội Thánh của Đức Kitô có sự tiến bộ nào không, ngài đáp, như chương trích: “Chắc chắn có, mọi tiến bộ có thể có, với điều kiện đó là tiến bộ thật, không phải sự thay đổi đức tin” (đoạn 23). Hình ảnh đứa trẻ lớn thành người đàn ông là của ngài: tay chân đứa bé thì nhỏ, tay chân người trẻ thì lớn, nhưng đứa bé và người trẻ vẫn là một, và người ấy không mọc thêm một cánh tay mới. Ngài phân biệt “tiến bộ” với “thay đổi”: giáo lý có thể được hiểu sâu hơn mà vẫn trong cùng một ý nghĩa. Năm 1870, Công đồng Vaticanô I mượn quy tắc ấy (Hiến chế Dei Filius, chương 4): sự hiểu biết có thể lớn lên, nhưng chỉ trong cùng một giáo lý, cùng một ý nghĩa và cùng một nội dung. Ở đoạn 2 cùng cuốn sách, ngài có một câu rất nổi tiếng về tiêu chuẩn của đức tin Công giáo: điều đã được tin ở mọi nơi, mọi lúc và bởi mọi người.

“Mọi thư” của Phaolô. Câu này ở 2 Pr 3,15-16. Thư nhắc đến “mọi thư” của Phaolô, thừa nhận trong đó có những điều khó hiểu mà người ta xuyên tạc, như họ cũng làm với các bản Kinh Thánh khác. Người viết đã xếp các thư của Phaolô vào hàng Kinh Thánh. Phần đông các nhà nghiên cứu đặt thư thứ hai của Phêrô vào cuối thế kỷ I hay đầu thế kỷ II.

Danh sách các sách Tân Ước. Chương nói phải thêm hai ba thế kỷ nữa. Danh sách xưa nhất nêu đúng hai mươi bảy sách như ngày nay nằm trong thư Phục Sinh năm 367 của thánh Athanasiô, giám mục Alêxanđria. Chương 32 kể chuyện này.

Thế hệ kế tiếp

Ignatiô ở Antiôkhia, Clêmentê ở Rôma và sách Didakhê: xem tư liệu chương 25. Antiôkhia là thành nơi các môn đệ lần đầu được gọi là Kitô hữu (Cv 11,26), và Ignatiô là giám mục ở đó.

Pôlycarpô “ngoài ba mươi tuổi”. Khi bị đem ra xử, Pôlycarpô nói rằng ngài đã phục vụ Đức Kitô tám mươi sáu năm (Cuộc tử đạo của Pôlycarpô, chương 9). Nếu ngài chết khoảng năm 155 và tám mươi sáu năm ấy tính từ lúc sinh ra, thì ngài sinh khoảng năm 69 hay 70, và năm 100 thì ngài khoảng ba mươi tuổi. Chuyện ngài từng nghe Gioan: xem tư liệu chương 23. Irênê, người nghe Pôlycarpô từ nhỏ, nói ngài được các tông đồ dạy dỗ và đã trò chuyện với nhiều người từng thấy Đức Kitô (Chống lạc giáo, quyển III, chương 3, đoạn 4). Thuở nhỏ nghe ngài giảng là điều Irênê kể trong thư gửi Phlôrinô, mà Êusêbiô chép lại (Lịch sử Hội Thánh, quyển V, chương 20, đoạn 5-6).

Tên “Giáo phụ Tông đồ”. Tên này do các học giả đặt ra từ thế kỷ XVII. Năm 1672, học giả người Pháp Jean-Baptiste Cotelier xuất bản ở Paris một tuyển tập các tác phẩm của những vị Giáo phụ sống vào thời các tông đồ, và tên gọi ấy được giữ đến nay. Như vậy các tín hữu thế kỷ II không tự gọi mình như thế. Khi chương viết Hội Thánh gọi thế hệ này bằng tên ấy, đó là nói về cách gọi ngày nay.

Phán quyết của hoàng đế. Chương nói các quan chức chẳng bao lâu sẽ có phán quyết của chính hoàng đế về cách đối xử với Kitô hữu. Chương 26 kể lá thư của Pliniô và thư trả lời của hoàng đế Trajanô, khoảng năm 112. Đó là những văn bản sớm nhất còn giữ được cho thấy cách quan chức Rôma xử Kitô hữu (Thư tín của Pliniô, quyển 10, thư 97).

Ignatiô bị giải về Rôma. Chương kết bằng lời báo trước: vài năm sau cái chết của Gioan, ông giám mục già Ignatiô sẽ bị xiềng, bị giải từ Antiôkhia về Rôma, và trên đường đi sẽ viết bảy lá thư. Chuyện này chương 25 kể kỹ.

Những người trong chương

Gioan, tông đồ (chương 23).

Pôlycarpô, giám mục Smyrna (chương 28).

Ignatiô, giám mục Antiôkhia (chương 25).

Clêmentê, người coi sóc Hội Thánh Rôma (chương 22 và 25).

Nêrô, hoàng đế Rôma, người mà nhiều học giả thấy ẩn sau con số 666.

Vinh Sơn thành Lérins, đan sĩ thế kỷ V.

Irênê, giám mục Lyon, người biết cả hai con số 666 và 616.

Những nơi trong chương

Bảy thành: Êphêsô (gần Selçuk), Smyrna (Izmir), Pergamô (Bergama), Thyatira (Akhisar), Sácđê (gần Salihli), Philađenphia (Alaşehir), Laođikia (gần Denizli), tất cả ở Thổ Nhĩ Kỳ. Patmô, đảo của Hy Lạp. Lérins, quần đảo nhỏ ngoài khơi Cannes, nước Pháp, nơi nay vẫn có một tu viện Xitô. Lộ Đức, Fatima và La Vang.

Đọc thêm

Kh 1 đến 3 là phần dễ đọc nhất của sách Khải Huyền, đọc chừng hai mươi phút. Khi đọc các chương sau, bạn nên đọc kèm phần chú thích trong một bản Kinh Thánh có chú giải tốt của Công giáo. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo và văn kiện Dei Verbum đều có miễn phí trên vatican.va. Cuốn Commonitorium của Vinh Sơn thành Lérins có trong tuyển tập Nicene and Post-Nicene Fathers trên newadvent.org.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 19 (Rôma là “Babylon”), chương 22 (danh sách của Irênê), chương 23 (Gioan và Patmô), chương 25 (Ignatiô và Didakhê), chương 28 (Pôlycarpô) và chương 32 (bộ Kinh Thánh được gom lại).

Trở lại chương 24