Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 95–110 · Êphêsô và các Hội Thánh Tiểu Á

Chương 24

Khi những chứng nhân cuối cùng ra đi

Khoảng năm 95–110 · Êphêsô và các Hội Thánh Tiểu Á

Giáo hoàng Clêmentê I, ÊvaristôHoàng đế Đômitianô, Nerva, Trajanô

Một buổi chiều tại Êphêsô vào khoảng năm 100, các tín hữu lại quây quần mừng Ngày của Chúa như lệ thường mỗi tuần.

Năm ấy, nơi ấy

Cuối thế kỷ I, đầu thế kỷ II

  1. Êphêsô
  2. bảy Hội Thánh vùng Tiểu Á
Bảy thành nằm trên một vòng đường, nên người đưa thư có thể ghé lần lượt từng nơi.
Bắt đầu đọc

Chương 24

Khoảng năm 95–110 · Êphêsô và các Hội Thánh Tiểu Á

Một buổi chiều tại Êphêsô vào khoảng năm 100, các tín hữu lại quây quần mừng Ngày của Chúa như lệ thường mỗi tuần. Nhưng lần này có một chiếc ghế để trống, chiếc ghế các môn đệ vẫn khiêng cụ già Gioan vào ngồi. Thánh Giêrônimô, người kể lại chuyện này gần ba trăm năm sau, cho biết lúc cuối đời cụ không còn giảng dài được nữa, lần nào cũng chỉ lặp lại một lời: “Hỡi các con bé nhỏ, hãy yêu thương nhau”.

Không sử sách nào ghi lại ngày chiếc ghế ấy bỏ trống, nhưng chắc chắn buổi chiều ấy đã đến, tại Êphêsô hay một nơi nào đó tương tự. Và kể từ chiều hôm ấy, trên khắp mặt đất không còn một vị Tông đồ nào có thể đứng lên mà nói rằng: “Chính mắt tôi đã thấy Chúa”.

Bảy lá thư gửi bảy Hội Thánh

Chương trước đã nhắc chuyện Thánh Gioan bị đày ra đảo Patmô. Sách Khải Huyền ngài viết ở đó không mở đầu bằng con rồng hay mãnh thú như nhiều người vẫn tưởng, mà bằng bảy lá thư ngắn gửi bảy giáo đoàn có thật ở tỉnh Tiểu Á, miền tây Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay: Êphêsô, Smyrna, Pécgamô, Thyatira, Sácđê, Philađenphia và Laođikia.

Sách Khải Huyền mở đầu bằng bảy lá thư gửi bảy Hội Thánh có thật ở Tiểu Á
Sách Khải Huyền mở đầu bằng bảy lá thư gửi bảy Hội Thánh có thật ở Tiểu Á

Gioan không xưng mình là bậc Tông đồ uy quyền, mà chỉ nhận là người anh em cùng chia sẻ nỗi gian truân, Nước Trời và lòng kiên nhẫn trong Chúa Giêsu. Vào Ngày của Chúa, ngài nghe sau lưng có tiếng phán lớn như tiếng kèn: “Điều ngươi thấy, hãy chép vào sách và gửi cho bảy Hội Thánh”. Tên bảy thành được xếp theo đúng con đường chạy vòng quanh tỉnh, để người đưa thư cầm cuộn sách đi trao lần lượt từng nơi.

Đọc mỗi lá thư, ta như nghe một cha xứ nhìn thẳng vào từng giáo họ mình coi sóc: khen điều đáng khen, thẳng thắn sửa điều đáng trách.

Giáo đoàn Êphêsô được khen là chịu khó, kiên nhẫn và biết vạch mặt những kẻ mạo nhận là tông đồ. Nhưng liền sau đó là một lời trách làm giật mình: “Ta trách ngươi điều này: ngươi đã đánh mất tình yêu thuở ban đầu”. Đó là bi kịch của một cộng đoàn giữ đạo rất đúng luật mà lòng mến đã nguội dần.

Êphêsô được khen chịu khó, bền chí, nhưng bị trách: “Ngươi đã bỏ lòng mến ban đầu”
Êphêsô được khen chịu khó, bền chí, nhưng bị trách: “Ngươi đã bỏ lòng mến ban đầu”

Giáo đoàn Smyrna, nay là thành phố cảng Izmir, thì nghèo khó và đang bị bắt bớ. Lá thư ủi an họ: “Ta biết nỗi gian truân và cảnh nghèo khó của ngươi, nhưng thật ra ngươi lại giàu có… Hãy trung thành cho đến chết, và Ta sẽ ban cho ngươi triều thiên sự sống”. Chỉ vài chục năm sau, giám mục của chính Smyrna là Thánh Pôlycarpô sẽ trung thành chịu chết trên giàn hỏa, đúng như lời ấy.

Hội Thánh Smyrna nghèo và bị bách hại: “Hãy trung thành cho đến chết”
Hội Thánh Smyrna nghèo và bị bách hại: “Hãy trung thành cho đến chết”

Tại Pécgamô xa hơn về phía bắc, máu đã đổ: lá thư nhắc tên ông Antipas, “người chứng nhân trung thành của Ta đã bị giết chết giữa các ngươi”. Ngoài dòng chữ ấy, sử sách không còn giữ chi tiết nào khác về vị tử đạo này.

Nặng lời nhất là lá thư gửi Laođikia, thành nằm trong thung lũng sông Lycus, một giáo đoàn lâu đời mà Thánh Phaolô từng nhắc trong thư gửi tín hữu Côlôxê hơn ba mươi năm trước.

Laođikia thời ấy rất giàu nhờ nghề ngân hàng, nghề dệt vải từ giống cừu lông đen bóng mượt và nghề bào chế một thứ thuốc mỡ chữa mắt nổi tiếng. Thành sung túc đến nỗi khi bị động đất tàn phá năm 60, theo sử gia Tacitus, họ tự bỏ tiền xây lại cả thành mà chẳng cần xin Rôma viện trợ.

Laođikia giàu có, nổi tiếng ngân hàng, len đen và thuốc nhỏ mắt, bị trách là “chẳng lạnh mà cũng chẳng nóng”
Laođikia giàu có, nổi tiếng ngân hàng, len đen và thuốc nhỏ mắt, bị trách là “chẳng lạnh mà cũng chẳng nóng”

Với một cộng đoàn sống giữa nhung lụa như thế, Chúa phán thẳng: “Vì ngươi hâm hẩm, chẳng nóng mà cũng chẳng lạnh, nên Ta sắp mửa ngươi ra khỏi miệng Ta!” Các nhà chú giải Kinh Thánh cho rằng hình ảnh “nước hâm hẩm” lấy ngay từ thực tế địa phương: trong khi thành Hierapôlis bên kia thung lũng nổi tiếng với các suối nước khoáng nóng, thì nước dẫn về tới Laođikia đã nguội thành thứ nước âm ấm, lợ cặn vôi, rất khó uống.

Cậy mình giàu sang, người Laođikia dễ tự mãn bảo rằng: “Tôi giàu có, tôi đã phát tài và chẳng thiếu thốn thứ gì”, mà không biết rằng trước mặt Chúa, tâm hồn mình đang “khốn khổ, đáng thương, nghèo nàn, đui mù và trần trụi”. Bởi thế, Đấng Phục Sinh dùng chính những mặt hàng nổi tiếng của thành để khuyên tỉnh họ: hãy đến mua nơi Ta vàng ròng đã luyện qua lửa để nên giàu có thật, mua áo trắng để mặc cho đỡ hổ thẹn, và mua thuốc xức mắt để nhìn thấy lại.

Thế nhưng ngay sau lời quở trách nghiêm khắc ấy lại là câu dịu dàng nhất của sách Khải Huyền: “Này Ta đứng ngoài cửa và gõ. Ai nghe tiếng Ta và mở cửa, thì Ta sẽ bước vào nhà người ấy, sẽ dùng bữa tối với người ấy, và người ấy sẽ dùng bữa với Ta”.

Đọc sách Khải Huyền thế nào cho đúng?

Sau bảy lá thư, sách Khải Huyền mở ra những thị kiến dồn dập: bảy ấn niêm phong, bảy tiếng kèn, con rồng đỏ, con mãnh thú, người phụ nữ mặc áo mặt trời và cảnh sụp đổ của thành Babylon. Suốt hai ngàn năm, không ít người lục lọi những trang này để bấm đốt ngón tay tính ngày tận thế, và mọi mốc họ đoán đều đã trôi qua, bởi chính Chúa Giêsu từng dặn: “Còn về ngày và giờ đó thì không ai biết được”.

Muốn hiểu đúng sách Khải Huyền, cần nhớ đây là thể văn “khải huyền”, từ chữ Hy Lạp apokalypsis, nghĩa là “vén màn lên”. Người Do Thái thời xưa rất quen lối văn này, như sách ngôn sứ Đanien với thị kiến bốn con thú từ biển lên, hay những tác phẩm Do Thái viết sau khi Giêrusalem bị phá năm 70. Lối văn ấy dùng biểu tượng và con số như một thứ “mật mã”: người trong cuộc nghe là hiểu ngay, còn kẻ bắt đạo bên ngoài nhìn vào thì chịu.

Tín hữu thời Thánh Gioan nghe đọc đến người đàn bà say máu các thánh ngồi trên con thú bảy đầu, mà bảy đầu được giải thích là “bảy ngọn đồi”, thì nhận ra ngay đó là Rôma, thành nổi tiếng xây trên bảy ngọn đồi. Sách gọi Rôma bằng mật danh “Babylon”, như thư thứ nhất của Thánh Phêrô, ví đế quốc đang bách hại Hội Thánh với Babylon từng đốt phá Đền Thờ Giêrusalem sáu thế kỷ trước.

“Thành Babylon” ngồi trên bảy ngọn núi: với người đọc thời ấy, đó là Rôma
“Thành Babylon” ngồi trên bảy ngọn núi: với người đọc thời ấy, đó là Rôma

Con số bí ẩn 666 của con thú cũng giải theo cách ấy. Trong chữ Do Thái và Hy Lạp cổ, mỗi chữ cái cũng là một con số. Nhiều học giả chỉ ra rằng viết danh hiệu “Nêrô Caesar” sang mẫu tự Do Thái rồi cộng các chữ lại thì ra đúng 666, ám chỉ vị bạo chúa từng châm lửa bách hại tín hữu Rôma ba mươi năm trước. Lạ hơn nữa, một số bản chép tay cổ mà Thánh Irênê biết khoảng năm 180 lại ghi 616, khớp đúng với tên Nêrô viết theo lối Latinh, bỏ chữ n ở cuối, bớt đi 50.

Hiểu như vậy mới thấy sách Khải Huyền không phải cuốn lịch đoán ngày tận thế để hù dọa người ta, mà là lá thư ủi an những cộng đoàn đang bị áp bức, viết ra để đọc to trong giờ phụng vụ: “Phúc thay người đọc và những ai lắng nghe lời ngôn sứ này.” Hội Thánh ngày nay vẫn đọc sách này trong lễ Các Thánh và suốt Mùa Phục Sinh.

Sứ điệp của sách rất sáng: đế quốc Rôma bề ngoài tưởng bất khả chiến bại, rồi sẽ sụp đổ; Đấng thật sự nắm vận mệnh lịch sử không phải Caesar, mà là Chiên Con đã bị sát tế nay đứng vững trong vinh quang. Hãy giữ vững đức tin, vì cuối con đường đau khổ là Giêrusalem Mới từ trời xuống, nơi Thiên Chúa sẽ lau sạch mọi giọt nước mắt của con cái Ngài.

Khép lại sách Khải Huyền, cũng là khép lại cả bộ Kinh Thánh, là một lời nguyện ngắn vút lên: “Amen. Lạy Chúa Giêsu, xin ngự đến!” Đó là tiếng kêu của các tín hữu đầu tiên, mà Thánh Phaolô giữ nguyên tiếng Aram ở cuối thư thứ nhất gửi Côrintô: Maranatha, “Lạy Chúa chúng con, xin ngự đến!” Lời kinh ấy hẳn thường vang lên trong các buổi lễ Bẻ Bánh, khi cộng đoàn tưởng nhớ cái chết của Chúa cho tới ngày Người lại đến.

“Maranatha, lạy Chúa, xin ngự đến”: lời cầu khép lại cả bộ Kinh Thánh
“Maranatha, lạy Chúa, xin ngự đến”: lời cầu khép lại cả bộ Kinh Thánh

Kho tàng đức tin đã trao ban trọn vẹn

Khi Thánh Gioan nhắm mắt xuôi tay, thế hệ các Tông đồ chính thức khép lại.

Suốt bảy mươi năm trước đó, hễ có tranh cãi, tín hữu vẫn còn hỏi được những người từng sống bên Chúa Giêsu: ai bảo Chúa Kitô không mang thân xác thật thì Gioan có thể đưa bàn tay từng chạm vào Ngôi Lời ra làm chứng; ai đòi bắt người ngoại phải cắt bì thì Phêrô có thể đứng lên kể lại chuyện Chúa Thánh Thần đổ xuống trên nhà ông Côrnêliô.

Suốt bảy mươi năm, khi có tranh luận, người ta có thể hỏi những người đã ở bên Đức Giêsu
Suốt bảy mươi năm, khi có tranh luận, người ta có thể hỏi những người đã ở bên Đức Giêsu

Sinh thời, Chúa Giêsu từng hứa với các ông: “Khi Thần Khí sự thật đến, Người sẽ dẫn anh em tới sự thật toàn vẹn”. Hội Thánh tin rằng lời hứa ấy đã hoàn tất trong thời các Tông đồ; khi vị Tông đồ cuối cùng qua đời, kho tàng Mặc Khải Thiên Chúa muốn trao cho nhân loại nơi Đức Giêsu Kitô đã được trao trọn vẹn, không thiếu điều gì.

Công đồng Vaticanô II, họp từ năm 1962 đến 1965, nói rõ trong Hiến chế Dei Verbum, “Lời Thiên Chúa”: vì Thiên Chúa đã phán lời cuối cùng và trọn vẹn qua Người Con Một của Ngài, nên “chúng ta không còn phải chờ đợi một mặc khải công khai mới nào nữa trước khi Chúa chúng ta là Đức Giêsu Kitô xuất hiện trong vinh quang”.

Nói thế không có nghĩa là Thiên Chúa trở nên câm lặng trước con người. Dọc lịch sử, người Công giáo vẫn tin Đức Mẹ đã hiện ra ở nhiều nơi: Lộ Đức bên Pháp năm 1858, Fatima bên Bồ Đào Nha năm 1917, và La Vang trên đất Việt Nam cuối thế kỷ XVIII, giữa lúc tổ tiên chúng ta trốn chạy cơn bách hại dưới triều Tây Sơn.

La Vang: theo truyền thống Việt Nam, Đức Mẹ hiện ra với các tín hữu trốn bách hại cuối thế kỷ XVIII
La Vang: theo truyền thống Việt Nam, Đức Mẹ hiện ra với các tín hữu trốn bách hại cuối thế kỷ XVIII

Hội Thánh gọi những sự kiện ấy là “mặc khải tư”. Sau khi điều tra kỹ, giáo quyền đã công nhận Lộ Đức năm 1862 và Fatima năm 1930. Với La Vang, dù chưa có văn bản phán quyết chính thức, Đức Giáo hoàng Gioan XXIII đã nâng đền thờ La Vang lên hàng Vương cung thánh đường năm 1961.

Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo giải thích rõ: mặc khải tư không “bổ sung” hay “hoàn thiện” Tin Mừng của Chúa Kitô, mà chỉ giúp tín hữu sống Tin Mừng ấy sốt sắng hơn trong một hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Hội Thánh cũng không buộc tín hữu phải tin mặc khải tư như tin Kinh Tin Kính.

Đào sâu thêm mãi chứ không đổi khác

Kho tàng đức tin đã trao trọn vẹn, nhưng việc tìm hiểu và khám phá kho tàng ấy thì kéo dài suốt các thế kỷ. Như người con được cha mẹ để lại một mảnh vườn: mảnh vườn không rộng thêm ra, nhưng năm tháng qua đi, người con càng chăm vun xới lại càng tìm ra những mạch nước ngầm mới, những giống cây trái ngọt hơn ngay trên mảnh đất của cha ông.

Như mảnh vườn cha mẹ để lại: không rộng thêm, nhưng mỗi năm người con lại tìm ra điều mới
Như mảnh vườn cha mẹ để lại: không rộng thêm, nhưng mỗi năm người con lại tìm ra điều mới

Đúng như Sách Giáo lý dạy: Mặc Khải tuy đã hoàn tất, nhưng chưa được khai triển hết mọi chiều kích, nên đức tin Kitô giáo sẽ dần dần thấu hiểu sâu sắc hơn kho tàng ấy qua dòng thời gian.

Năm 434, một đan sĩ trên đảo Lérins, miền nam nước Pháp, là Thánh Vinh Sơn thành Lérins, đã diễn tả điều ấy trong sách Commonitorium bằng một hình ảnh rất dễ hiểu. Hỏi xem giáo lý trong Hội Thánh có tiến triển không, ngài trả lời: “Chắc chắn là có, và phải có sự tiến triển lớn lao nhất; miễn đó thực sự là sự lớn lên của đức tin chứ không phải là sự biến chất thành một thứ khác”.

Năm 434, đan sĩ Vinh Sơn thành Lérins viết: giáo lý lớn lên như thân thể một con người
Năm 434, đan sĩ Vinh Sơn thành Lérins viết: giáo lý lớn lên như thân thể một con người

Ngài ví sự phát triển ấy với thân thể một con người từ lúc sơ sinh cho tới khi trưởng thành: tay chân lớn lên, vóc dáng cao lớn mạnh mẽ hơn, nhưng vẫn là con người ấy với đúng bấy nhiêu bộ phận, chứ không mọc thêm cánh tay hay cái đầu nào khác. Năm 1870, Công đồng Vaticanô I đã trích lại nguyên văn lời dạy ấy: sự hiểu biết đức tin phải không ngừng lớn lên, nhưng luôn nằm trong cùng một giáo lý, cùng một ý nghĩa và cùng một nội dung.

Những chương sau của bộ sách sẽ kể chính hành trình lớn lên ấy: những Công đồng chung bàn thảo hàng chục năm để tìm chữ đúng nhất nói về mầu nhiệm Chúa Kitô, cùng những suy tư của các giáo phụ và các thánh.

Dĩ nhiên, dọc đường cũng có những kẻ đào chệch hướng và đem gieo vào vườn Hội Thánh những hạt giống lạ. Mỗi lần như thế, thước đo chuẩn mực luôn chỉ có một: điều này có bắt nguồn từ các Tông đồ hay không? Như chương 22 đã kể, chính để trả lời câu hỏi đó mà Thánh Irênê lập danh sách các giám mục Rôma nối ngược về tận Thánh Phêrô.

Cũng vì thế mà các cộng đoàn bắt đầu gom các sách Tin Mừng cùng thư của các Thánh Phaolô, Phêrô, Gioan lại để đọc chung trong giờ phụng vụ. Ngay thư thứ hai của Phêrô đã nhắc đến “mọi bức thư” của Phaolô và xếp chúng ngang hàng với “các Sách Thánh khác”. Phải đợi đến lá thư Phục Sinh năm 367 của Thánh Athanasiô, Giám mục Alêxanđria, mới có bản danh mục cổ nhất kê đúng trọn bộ 27 sách Tân Ước như hiện nay, nhưng việc nâng niu gìn giữ những trang viết ấy đã bắt đầu từ khi những chứng nhân cuối cùng sắp lìa đời.

Những người tiếp nhận ngọn đèn

Khi Thánh Gioan nằm xuống tại Êphêsô, Chúa đã chuẩn bị sẵn một thế hệ mới đứng ra đón lấy ngọn đèn đức tin.

Tại Antiôkhia, nơi các môn đệ lần đầu được gọi là Kitô hữu, có vị giám mục đạo đức tên Ignatiô. Tại thành cảng Smyrna có vị giám mục trẻ ngoài ba mươi tên Pôlycarpô, người từng ngồi dưới chân Thánh Gioan nghe chuyện về Chúa. Tại Rôma, Đức Clêmentê vừa viết xong lá thư gửi giáo đoàn Côrintô. Và đâu đó ở xứ Xyri, một cuốn cẩm nang mục vụ nhỏ tên Didakhê, “Giáo huấn của Mười Hai Tông Đồ”, đang được soạn để dạy người tân tòng cách sống đạo, cầu nguyện, cử hành phép Rửa và Thánh lễ.

Thế hệ kế tiếp: giám mục Ignatiô ở Antiôkhia nhận lấy ngọn đèn
Thế hệ kế tiếp: giám mục Ignatiô ở Antiôkhia nhận lấy ngọn đèn

Lịch sử Hội Thánh gọi thế hệ ấy là các Giáo phụ Tông đồ. Tên gọi có từ một tuyển tập in ở Paris năm 1672, gom tác phẩm của những vị từng thụ giáo các Tông đồ hoặc học với môn đệ các ngài. Các vị ấy không tận mắt thấy Chúa Giêsu, nhưng đã nghe tận tai từ những người đã thấy.

Và thế hệ này sẽ bước vào một thời cam go hơn nhiều. Đế quốc Rôma giờ đã nhận ra Kitô giáo không còn là một nhánh nhỏ trong Do Thái giáo, mà là một tôn giáo mới đang lan khắp nơi và nhất quyết không thờ các thần của đế quốc. Chẳng bao lâu nữa, chính hoàng đế sẽ ra chỉ thị cách xét xử họ. Và chỉ vài năm sau ngày Thánh Gioan qua đời, vị giám mục già Ignatiô thành Antiôkhia sẽ bị xiềng xích, giải bộ suốt dọc đường từ phương Đông về đấu trường Rôma làm mồi cho thú dữ, để lại cho hậu thế bảy lá thư rực lửa viết ngay trên đường ra pháp trường.

Nơi ấy hôm nay: phế tích Laođikia, một trong bảy Hội Thánh của sách Khải Huyền
Nơi ấy hôm nay: phế tích Laođikia, một trong bảy Hội Thánh của sách Khải Huyền

Hết Thời đại I: Nguồn cội

Và chỉ vài năm sau ngày Thánh Gioan qua đời, vị giám mục già Ignatiô thành Antiôkhia sẽ bị xiềng xích, giải bộ suốt dọc đường từ phương Đông về đấu trường Rôma làm mồi cho thú dữ, để lại cho hậu thế bảy lá thư rực lửa viết ngay trên đường ra pháp trường.

Chương 24 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Này Ta đứng ngoài cửa và gõ.”

Kh 3,20
Bảy thành nằm trên một vòng đường, nên người đưa thư có thể ghé lần lượt từng nơi.

Những người trong chương

  • Gioan · Truyền thống đặt mộ ngài dưới thánh đường Giustinianô trên đồi Ayasuluk, nay thuộc Selçuk. Thánh đường chỉ còn hàng cột đổ, khách vẫn xem được chỗ ngôi mộ.
  • Pôlycarpô · Giám mục Smyrna, người từng nghe Gioan kể chuyện về Chúa. Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 23 tháng Hai.
  • Vinh Sơn thành Lérins · Đan sĩ viết cuốn Commonitorium năm 434. Trên quần đảo Lérins, ngoài khơi Cannes, nay vẫn có một tu viện Xitô.

Nơi ấy hôm nay

  • Laođikia, gần Denizli ở Thổ Nhĩ Kỳ. Tàn tích đường dẫn nước với những ống đá đóng cặn vôi vẫn còn, nhắc lại thứ nước hâm hẩm của thành.
  • Êphêsô, gần Selçuk. Khu di tích là Di sản Thế giới của UNESCO từ năm 2015.

Muốn đọc thêm

Kh 2,1 đến 3,22 · Kh 21,1-5 · Ga 16,12-13 · Hiến chế Dei Verbum số 4, vatican.va · Vinh Sơn thành Lérins, Commonitorium · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này