Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 25

Kiểm chứng chương 25: Ignatiô trên đường đến Rôma và sách Didakhê

Chương 25 dựa vào bốn văn bản ra đời ngay sau thời các tông đồ: bảy lá thư của thánh Ignatiô, lá thư của thánh Pôlycarpô gửi tín hữu Philípphê, cuốn sổ tay Didakhê, và lá thư của thánh Clêmentê gửi Côrintô. Cả bốn đều còn giữ được và đều có trong các tuyển tập “Giáo phụ Tông đồ”. Bạn có thể tự đọc, vì chúng đều ngắn. Phần cuối chương, về cuộc nổi dậy của Bar Kôkhba, dựa vào các sử gia và vào những lá thư chính tay ông viết mà người ta đào được trong sa mạc Giuđê. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: bảy lá thư ấy có thật là của Ignatiô không, mười con báo là chuyện đùa hay chuyện thật, cuốn sổ tay nhỏ kia được tìm ra thế nào. Những trang này chỉ cho bạn từng nguồn, và nói rõ chỗ nào chắc, chỗ nào người kể đoán.

Khi dẫn thư Ignatiô, những trang này ghi tên thư và số đoạn, ví dụ “Rôma 4,1” là thư gửi tín hữu Rôma, chương 4, đoạn 1. Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Mt 7,13-14” nghĩa là Tin Mừng Mátthêu, chương 7, câu 13 đến 14.

Bảy lá thư có thật là của Ignatiô không?

Đây là điều bạn nên biết trước. Suốt nhiều thế kỷ, các thư mang tên Ignatiô được lưu truyền ở dạng dài, mười ba lá, trong đó có những lá giả và những đoạn được thêm vào khoảng thế kỷ IV. Vì thế thời Cải cách, nhiều người nghi ngờ tất cả. Đến thế kỷ XIX, hai học giả là Theodor Zahn người Đức và giám mục Joseph Lightfoot người Anh đã chứng minh rằng bảy lá thư ở dạng ngắn vừa là thư thật. Đó đúng là bảy lá Êusêbiô đã liệt kê đầu thế kỷ IV (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 36). Từ đó phần lớn các nhà nghiên cứu chấp nhận bảy lá thư này. Vẫn có vài người đặt chúng muộn hơn, vào giữa thế kỷ II, nhưng đó là thiểu số.

Năm Ignatiô chết thì Êusêbiô đặt vào thời Trajanô (98 đến 117). Các nhà nghiên cứu thường ghi khoảng năm 107 đến 115. Chương viết “khoảng năm 110”, tức là nằm giữa khoảng ấy.

Mười con báo

Chương trích lời đùa khô khốc của Ignatiô về đám lính canh: “Từ Syria cho đến Rôma, tôi vật lộn với thú dữ, trên bộ cũng như dưới biển, ban đêm cũng như ban ngày, vì tôi bị xích vào mười con báo, tức là một toán lính. Càng được đối xử tử tế, chúng càng tệ hơn.” Câu này ở thư gửi tín hữu Rôma, chương 5, đoạn 1. Chương viết “Mười người canh ông suốt ngày đêm”; con số mười là con số trong thư của ông, và ông nói đó là một toán lính.

Êusêbiô viết hai thế kỷ sau, rất dè dặt về những gì đã xảy ra: “Tương truyền ngài bị đưa từ Syria sang Rôma, và trở thành mồi cho thú dữ vì đã làm chứng cho Đức Kitô” (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 36). Chương viết: “Không ai biết vì sao nhà cầm quyền chịu mất công đưa một người đi xa đến thế. Có lẽ Rôma đang cần người cho những cuộc vui ở hí trường.” Đây là phỏng đoán, và nhiều nhà nghiên cứu cũng đoán như vậy. Có một gợi ý: sau các cuộc chiến với người Đacia, trên đất nay là Rumani, hoàng đế Trajanô ăn mừng bằng những trận đấu kéo dài một trăm hai mươi ba ngày, với hàng ngàn người và thú bị giết trong đấu trường. Sử gia Cassius Dio và các tác giả về sau có kể chuyện này. Đó là một lý do khiến vài người đặt năm Ignatiô chết vào năm 107. Nhưng không có văn bản cổ nào nối hai việc này với nhau.

Dừng chân ở Smyrna

Chính Ignatiô ghi tên các phái đoàn đến thăm ông:

  • Từ Êphêsô: giám mục Ônêsimô cùng Burrhô, Crôcô, Êuplô, Phrontô (thư Êphêsô, chương 1 và 2).
  • Từ Magnêsia: giám mục Đamas, hai kỳ mục và một phó tế (thư Magnêsia, chương 2).
  • Từ Trallê: giám mục Pôlybiô (thư Trallê, chương 1).

Thư gửi Rôma ghi rõ được viết ở Smyrna, ngày 24 tháng 8 (Rôma 10,3).

Chương gọi Pôlycarpô là người “trẻ hơn”. Lúc ấy Pôlycarpô khoảng bốn mươi tuổi, còn Ignatiô đã già. Lá thư Ignatiô gửi riêng cho Pôlycarpô cho thấy tình thân giữa hai người, trong đó có lời khuyên hãy đứng vững như cái đe dưới búa (thư gửi Pôlycarpô, chương 3). Chuyện Pôlycarpô từng nghe tông đồ Gioan giảng đã nói ở tư liệu chương 23: nguồn là Irênê, người nhớ lại những gì Pôlycarpô kể.

Bảy lá thư

Bốn lá viết ở Smyrna, gửi Êphêsô, Magnêsia, Trallê và Rôma. Ba lá viết ở Trôa, gửi Philađenphia, gửi Smyrna và riêng Pôlycarpô. Bạn có thể tự kiểm ở cuối các thư: Philađenphia 11, Smyrna 12 và Pôlycarpô 8 đều nhắc Trôa.

Chương nói thư “viết vội, văn phạm có chỗ rối như tơ vò”. Ai đọc bản Hy Lạp cũng thấy điều này: câu dài, ý chồng lên nhau, nhiều chỗ bỏ lửng.

Lá nào cũng mở đầu bằng “Ignatiô, cũng gọi là Theophoros”. Tiếng Hy Lạp, chữ ấy nghĩa là “người mang Thiên Chúa”, và đó là lời chào ở đầu mỗi thư.

Chống ý cho rằng Đức Kitô chỉ có vẻ chịu khổ. Chương trích thư Trallê, chương 10: “Nếu, như mấy kẻ không có Thiên Chúa, tức những người không tin, nói rằng Người chỉ có vẻ chịu khổ (mà chính họ cũng chỉ có vẻ như hiện hữu), thì tại sao tôi bị xiềng? Tại sao tôi khao khát bị ném cho thú dữ? Vậy tôi chết vô ích sao?” Ý tương tự có ở thư Smyrna, chương 2 và 4. Đây chính là điều ở chương 23 gọi là thuyết ảo thân (Docetism).

Gắn bó với giám mục. Hình ảnh dây đàn nằm ở thư Êphêsô, chương 4: “Hàng kỳ mục xứng đáng của anh em, xứng với Thiên Chúa, ăn khớp với giám mục đúng như các dây ăn khớp với cây đàn.” Ignatiô nhắc ba bậc giám mục, kỳ mục, phó tế ở hầu hết các thư, chẳng hạn Magnêsia 6 và Trallê 3. Ba chữ Hy Lạp là episkopos (người coi sóc), presbyteros (bậc kỳ mục) và diakonos (người phục vụ).

Chữ “Công giáo”. Câu chương trích ở thư Smyrna, chương 8: “Giám mục xuất hiện ở đâu, hãy để đoàn dân ở đó; cũng như Đức Giêsu Kitô ở đâu thì ở đó có Hội Thánh Công giáo.” Chữ Hy Lạp katholikē nghĩa là “phổ quát”, “theo toàn thể”. Đây đúng là văn bản xưa nhất còn giữ được dùng chữ ấy để gọi Hội Thánh. Lúc ấy chữ này nói về Hội Thánh toàn thể, khác với một cộng đoàn địa phương. Nghĩa “Công giáo” như một tên gọi phân biệt Hội Thánh với các nhóm khác chỉ rõ dần về sau.

Thư gửi tín hữu Rôma

Lời xin tín hữu Rôma đừng can thiệp để cứu ông nằm ở Rôma 1, 2 và 4. Ignatiô không nói rõ ai có thể “chạy chọt”. Chương hiểu rằng ông sợ có người có thế lực xin cho ông được tha, và phần lớn các nhà chú giải cũng hiểu như vậy.

  • Thư Rôma, chương 4, là chỗ chương trích: “Tôi viết cho các Hội Thánh và nói rõ với mọi người rằng tôi sẵn lòng chết vì Thiên Chúa, miễn là anh em đừng ngăn cản. Tôi nài xin anh em đừng tỏ lòng tốt không đúng lúc đối với tôi. Xin để tôi làm mồi cho thú dữ, vì nhờ chúng, tôi sẽ đến được với Thiên Chúa. Tôi là lúa mì của Thiên Chúa, xin để răng thú dữ nghiền tôi ra, để tôi nên tấm bánh tinh tuyền của Đức Kitô.”
  • Thư Rôma, chương 7 (đoạn 2): “Trong tôi có một dòng nước sống đang thì thầm, từ bên trong bảo tôi rằng: Hãy đến với Chúa Cha.”

Chương nhận xét rằng người đọc hôm nay có thể thấy những lời ấy “quá đà, thậm chí đáng sợ”. Đây cũng là điều các nhà nghiên cứu bàn: Ignatiô có đi tìm cái chết không? Phần lớn cho rằng ông không tự tìm, vì ông đã bị kết án rồi. Ông chỉ xin đừng ai cản. Hội Thánh xưa phân biệt rõ hai điều này, và về sau còn khuyên tín hữu đừng tự nộp mình (Cuộc tử đạo của Pôlycarpô, chương 4).

“Thuốc trường sinh”. Tấm bánh bẻ ra trong cộng đoàn, Ignatiô gọi là “thuốc trường sinh, và liều thuốc giải để chúng ta khỏi chết” (thư Êphêsô, chương 20). Về những người tránh xa Thánh Thể, ông viết rằng họ không chịu nhận đó là “thịt của Đấng Cứu Độ chúng ta là Đức Giêsu Kitô, Đấng đã chịu khổ vì tội lỗi chúng ta” (thư Smyrna, chương 7).

Cái chết của Ignatiô và việc giữ thư

Chương viết: “Không bản văn nào tả giây phút Ignatiô chết.” Đúng vậy. Có một bản Cuộc tử đạo của Ignatiô kể rất chi tiết, nhưng các nhà nghiên cứu cho đó là sách viết muộn, khoảng thế kỷ IV hay V, không đáng tin. Những người như Êusêbiô nói ông tới được Rôma và chết trong đấu trường, và thư gửi Rôma cho thấy đó là điều ông chờ. Ngoài ra không ai biết gì thêm.

Lá thư của Pôlycarpô gửi tín hữu Philípphê còn nguyên. Trong đó:

  • Pôlycarpô nhắc Ignatiô cùng những người đã chịu khổ, và nói họ đang ở nơi dành cho họ bên Chúa (chương 9).
  • Ngài gửi các thư của Ignatiô theo lời xin của tín hữu Philípphê, “và tất cả những thư khác chúng tôi có trong tay”, rồi nhờ báo tin: “Nếu anh em có thêm tin chắc chắn hơn về chính Ignatiô và những người đi cùng ông, xin vui lòng cho chúng tôi biết” (chương 13).

Điều này cho thấy lúc Pôlycarpô viết, ngài chưa biết chắc Ignatiô đã chết hay chưa. Vì vậy lá thư của Pôlycarpô gần như là chứng cớ cùng thời cho việc Ignatiô có thật và các thư của ông có thật.

Sách Didakhê

Tên sách. Bản chép tay ghi hai tên: tên ngắn là Lời dạy của Mười Hai Tông Đồ, và tên dài mà chương trích, “Giáo huấn của Chúa qua Mười Hai Tông Đồ cho các dân”. Didakhê là tiếng Hy Lạp, nghĩa là “Giáo huấn”.

Các tác giả xưa nhắc đến. Êusêbiô xếp sách vào số những sách ông không nhận là Kinh Thánh (Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 25, đoạn 4). Thánh Athanasiô, trong lá thư Phục Sinh năm 367, nói nên đọc sách này cho những người đang học để chịu phép rửa. Như vậy người xưa biết và quý sách, nhưng không coi là Kinh Thánh.

Năm 1873. Trong thư viện của một tu viện ở Constantinôpôli thuộc Tòa Thượng phụ Chính Thống Giêrusalem, một học giả Chính Thống Hy Lạp tên Philôthêô Bryenniô (về sau làm giám mục) mở một bộ sách chép tay cũ, đề năm 1056. Ngoài Didakhê, bộ sách còn chứa những văn bản cổ khác, kể cả thư của Clêmentê. Mười năm sau, năm 1883, ông công bố Didakhê. Bản chép tay nay ở thư viện của Tòa Thượng phụ Chính Thống Hy Lạp tại Giêrusalem, và giới nghiên cứu gọi nó là Codex Hierosolymitanus.

Năm ra đời. Ý kiến rất khác nhau, từ khoảng năm 50 đến khoảng năm 150. Nhiều người nghĩ sách được ghép dần qua nhiều lớp, phần chính khoảng cuối thế kỷ I. Nơi soạn thường được đoán là Syria hay Palestine. Chương viết một vài người đặt sách tận giữa thế kỷ I, còn đa số ngày nay đặt vào những thập niên cuối thế kỷ ấy, và nói ai cũng đồng ý đây là một trong những bản văn Kitô giáo xưa nhất ngoài Tân Ước.

Đoạn so sánh với cuốn sách giáo lý nhỏ mà ông bà ta ngày trước dạy con cháu trước khi cho rước lễ lần đầu là lời của người kể, để người đọc dễ hình dung.

Hai con đường

Những câu chương trích, theo số chương và số đoạn của sách Didakhê:

  • “Có hai con đường, một đường sự sống và một đường sự chết; và giữa hai đường ấy có một khác biệt lớn”: 1,1. Chính Đức Giêsu cũng từng nói về hai con đường, một cổng hẹp và một cổng rộng (Mt 7,13-14).
  • Mến Chúa và thương người: 1,2.
  • Đừng giết người, đừng ngoại tình, đừng trộm cắp, đừng làm bùa ngải: 2,2. Đừng nói một đằng nghĩ một nẻo: 2,4.
  • Đừng là người mở tay khi nhận mà nắm tay lại khi phải cho: 4,5.
  • “Nếu anh em đã chung phần những của bất tử, thì huống hồ những của hay chết”: 4,8.
  • “Ngươi không được giết con trẻ bằng cách phá thai, cũng không được giết đứa trẻ đã sinh ra”: 2,2.

Bỏ rơi trẻ sơ sinh trong thế giới Rôma. Có một văn bản rất nổi tiếng mà bạn có thể tra: lá thư của một người lao động Ai Cập tên Hilarion gửi vợ, đề ngày 1 trước Công nguyên, viết trên giấy cói tìm thấy ở Oxyrhynchus, Ai Cập. Trong thư ông bảo bà: nếu sinh con trai thì giữ lại, nếu là con gái thì bỏ đi. Lá thư được đánh số P.Oxy. 744. Luật Rôma thời ấy không cấm việc bỏ con. Mãi đến năm 374, dưới thời các hoàng đế đã theo Kitô giáo, một đạo luật mới coi việc giết trẻ sơ sinh là tội phải xử tử.

Thánh Giustinô, khoảng năm 155, viết rằng bỏ trẻ sơ sinh là việc làm của kẻ gian ác, vì rất nhiều đứa trẻ bị bỏ được nhặt về nuôi để làm điếm (Biện hộ thứ nhất, chương 27 đến 29). Còn chuyện chính các Kitô hữu đi nhặt trẻ bị bỏ về nuôi, như chương viết, thì các tài liệu sớm nói rõ không nhiều; chứng cớ rõ hơn có từ thế kỷ III và IV trở đi. Bạn nên đọc câu ấy như một điều đúng về đại thể, có bằng chứng vững hơn ở những thế kỷ sau.

Nước chảy và tấm bánh

  • Phép rửa: Didakhê 7. Rửa “nhân danh Cha, và Con, và Thánh Thần, trong nước sống”, nghĩa là nước chảy. Không có nước chảy thì dùng nước khác, không dùng được nước lạnh thì dùng nước ấm, và nếu không đủ nước để dìm thì “đổ nước ba lần trên đầu” (7,1-3). Người rửa và người được rửa mỗi bên ăn chay một hai ngày trước đó (7,4).
  • Ăn chay thứ Tư và thứ Sáu, đừng như “bọn giả hình” ăn chay thứ Hai và thứ Năm: 8,1. Lý do sách đưa ra là để khác với họ.
  • Đọc kinh Lạy Cha ba lần mỗi ngày: 8,2-3. Sách chép trọn kinh Lạy Cha, gần giống Mt 6,9-13, kết bằng lời “vì quyền năng và vinh quang là của Chúa đến muôn đời”. Ngày nay người Công giáo vẫn đọc những lời ấy trong Thánh lễ, sau kinh Lạy Cha. Hầu hết cũng vẫn giữ thứ Sáu làm ngày hãm mình (Bộ Giáo luật, điều 1250 và 1251).
  • Kinh tạ ơn trên chén và bánh: 9,1-4. Hình ảnh tấm bánh rải rác trên đồi rồi được gom lại thành một nằm ở 9,4: “Như tấm bánh bẻ ra này xưa kia rải rác trên các ngọn đồi, rồi được gom lại và nên một, xin cho Hội Thánh Chúa cũng được gom lại từ những nơi tận cùng trái đất vào Nước Chúa.”
  • Maranatha: 10,6. Đó là tiếng Aram nghĩa là “Lạy Chúa chúng con, xin ngự đến!”, và sách Khải Huyền cũng kết thúc bằng tiếng kêu ấy.
  • Họp vào ngày của Chúa, bẻ bánh, xưng tội, và ai đang bất hòa thì làm hòa trước: 14,1-2. Sách viết ai đang bất hòa với bạn mình thì đừng đến chung với anh em, “kẻo hy lễ bị ô uế”. Đức Giêsu cũng đã dặn điều tương tự về bàn thờ: hãy đi làm hòa với anh em trước, rồi hãy đến dâng của lễ (Mt 5,24).

Chương viết: “Gần hai ngàn năm sau, Hội Thánh vẫn rửa tội bằng cách đổ nước trên đầu, đúng như Didakhê đã cho phép.” Điều này đúng với nghi lễ Latinh mà người Công giáo Việt Nam quen biết. Nhiều Giáo hội Đông phương, cả Công giáo lẫn Chính Thống, vẫn dìm người chịu phép rửa xuống nước. Giáo luật Công giáo cho phép cả hai cách (điều 854).

Có một điều bạn có thể để ý: các kinh tạ ơn trong Didakhê 9 và 10 không có lời “Này là mình Thầy”. Các nhà nghiên cứu còn bàn đó là kinh của Thánh Thể, hay của một bữa ăn cộng đoàn đi kèm. Chương gọi chung là “Bữa Tiệc của Chúa” và không quyết định giúp bạn.

Những người khách đi ngang

  • Tông đồ ghé thăm chỉ ở một ngày, cần lắm thì hai. Chương trích: “Nếu ở lại ba ngày, ông là ngôn sứ giả.” Lúc ra đi chỉ nhận đủ bánh tới chặng nghỉ sau, và “Nếu ông xin tiền, ông là ngôn sứ giả” (11,4-6). Sách Khải Huyền cũng đã khen Hội Thánh Êphêsô vì biết sàng lọc như vậy (Kh 2,2). Tông đồ ghé thăm thì phải được đón “như đón Chúa”, cũng ở đoạn ấy.
  • Ai “nói trong Thần Khí” mà xin tiền thì đừng nghe theo: 11,12.
  • Người khách muốn ở lại hẳn: có nghề thì làm mà ăn, không có nghề thì cộng đoàn liệu cho một việc gì, để giữa họ không ai sống ngồi không: 12,3-4.
  • Cụm “kẻ buôn Đức Kitô” (tiếng Hy Lạp christemporos) nằm ở 12,5. Phaolô cũng từng nói gần như vậy: “Ai không chịu làm thì cũng đừng ăn” (2 Tx 3,10).
  • Lời dặn chọn người lãnh đạo: “Hãy tự chọn cho mình các giám mục và phó tế xứng đáng với Chúa, những người hiền hòa, không ham tiền, chân thật và đã được thử thách”: 15,1.

Lá thư từ Rôma

Tư liệu chương 22 đã giới thiệu lá thư của Clêmentê. Chương 25 nhắc thêm hai điều.

  • Sự kế nhiệm các tông đồ nằm ở chương 42 và 44 của thư. Clêmentê viết rằng Đức Kitô được Thiên Chúa sai đi, và các tông đồ được Đức Kitô sai đi (42). Các tông đồ đặt những người lãnh đạo đầu tiên, rồi dặn rằng khi những người ấy qua đời, “những người khác đã được thử thách phải nối tiếp họ trong chức vụ” (44). Người Công giáo và Chính Thống giáo thấy ở đây gốc của điều họ gọi là sự kế nhiệm các tông đồ. Chương viết đây là “một trong những lần sớm nhất” ý ấy được viết ra giấy.
  • Lời nguyện cho người cầm quyền nằm ở chương 60 và 61. Câu “Xin ban cho họ sức khỏe, bình an, hòa hợp, vững vàng, để họ thi hành quyền hành được trao mà không vấp phạm” ở chương 61. Lời nguyện này đáng chú ý vì nó làm đúng điều Phaolô dặn: cầu nguyện cho các vua chúa và những người cầm quyền (1 Tm 2,1-2).

Về chuyện lá thư viết vào cuối triều Đômitianô, lúc Kitô hữu Rôma thấy mình bị đe dọa: ngay đầu thư, Clêmentê xin lỗi vì trả lời chậm do “những tai ương đột ngột và liên tiếp” (chương 1). Nhiều người hiểu đó là cuộc bách hại dưới thời Đômitianô, và nhiều học giả đặt thư vào những năm 90. Một số nhà nghiên cứu ngày nay nghĩ chữ ấy chỉ những rắc rối ngay trong cộng đoàn. Tư liệu chương 22 đã nói về những điều chắc và chưa chắc của thời Đômitianô.

Bộ Kinh Thánh chép tay thế kỷ V mà chương nhắc, Codex Alexandrinus, nay giữ ở Thư viện Anh, có chép lá thư này ngay sau Tân Ước.

Bar Kôkhba

Tên thật. Trong nhiều thế kỷ, người ta chỉ biết ông qua hai tên: “Bar Kôkhba” (con của vì sao) trong các tác giả Kitô giáo, và “Bar Koziba” (con của sự dối trá) trong các sách Do Thái. Năm 1960 và 1961, nhà khảo cổ Israel Yigael Yadin tìm thấy trong một hang ở thung lũng Nahal Hever, gần Biển Chết, một bó thư chính ông gửi cho các thuộc cấp, ký tên “Simon bar Kôsiba”. Chương dùng tên thật ấy. Các lá thư nay được giữ ở Bảo tàng Israel tại Giêrusalem. Đồng tiền ông đúc, đóng đè lên tiền Rôma, mang dòng chữ “Năm Thứ Nhất của Cuộc Giải Phóng Ítraen”.

Rabbi Akiva và lời sấm. Lời “Một vì sao xuất hiện từ Giacóp” ở sách Dân Số 24,17. Chuyện Akiva áp lời sấm ấy vào Simon và gọi ông là Đấng Mêsia được kể trong sách Talmud Giêrusalem (tiểu luận Taanit 4,5). Cũng đoạn ấy kể một vị thầy khác đã đáp lại Akiva rằng cỏ sẽ mọc xuyên qua hàm ông trước khi Đấng Mêsia đến. Chương nói “Không phải rabbi nào cũng gật đầu”, và về sau có người cố ý bẻ tên ông thành “Bar Koziba”.

Kitô hữu bị trừng phạt. Thánh Giustinô viết rằng trong cuộc chiến Do Thái vừa qua, Bar Kôkhba đã cho đem các Kitô hữu ra chịu những hình phạt tàn khốc, trừ phi họ chối Đức Giêsu Kitô và thốt lời lộng ngôn (Biện hộ thứ nhất, chương 31). Giustinô viết khoảng năm 155, chừng hai mươi năm sau, như chương nói.

Kết thúc năm 135. Pháo đài cuối cùng là Bêtar, phía tây nam Giêrusalem. Sử gia Cassius Dio ghi năm mươi pháo đài và 985 ngôi làng bị phá, 580.000 người chết trong giao tranh, chưa kể người chết vì đói và bệnh (Sử Rôma, quyển 69, chương 14). Con số này có lẽ bị thổi phồng, như chương cũng nói, nhưng cho thấy mức tàn phá. Akiva chết trong cuộc đàn áp sau đó.

Aelia Capitôlina. Hađrianô đặt lại tên Giêrusalem bằng họ của mình (Aelius) ghép với tên thần Giúpite, được thờ trên đồi Capitôlinô. Lệnh cấm người Do Thái vào thành có trong Êusêbiô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 4, chương 6, đoạn 3.

Giám mục Marcô. Êusêbiô kể mười lăm giám mục Giêrusalem gốc Do Thái, từ Giacôbê cho đến năm 135. Rồi ông viết rằng sau đó, khi Hội Thánh Giêrusalem gồm toàn người không phải Do Thái, người đầu tiên đứng coi sóc sau các giám mục gốc Do Thái là Marcô (quyển 4, chương 5 và chương 6, đoạn 4). Câu nói hai con đường của người Do Thái và người Kitô hữu “đã bắt đầu rẽ từ năm 70” là cách nhìn của người kể, để nối với những chuyện ở chương 22.

Các Giáo phụ Tông đồ

Đoạn cuối chương gom lại những điều đã kể: Hội Thánh gọi Ignatiô, Pôlycarpô, Clêmentê và những người vô danh soạn Didakhê là các Giáo phụ Tông đồ, và các tuyển tập mang tên ấy là nơi bạn tìm được cả bốn văn bản. Mọi chi tiết trong đoạn này đều đã có nguồn ở các mục trên. Điều người kể thêm là cách nhìn gộp: nhìn qua mấy trang ấy ta thấy một Hội Thánh chỉ vài chục năm sau các tông đồ đã sống ra sao. Riêng chuyện Pôlycarpô từng nghe tông đồ Gioan thì có nguồn từ Irênê (tư liệu chương 23). Với những vị khác, tư liệu không bàn thêm.

Chuyện Pôlycarpô hơn bốn mươi năm sau bị dẫn ra trước đám đông trong sân vận động của chính thành phố mình sẽ được kể ở chương 28, cùng nguồn của nó.

Những người trong chương

Ignatiô, giám mục Antiôkhia, tử đạo ở Rôma.

Pôlycarpô, giám mục Smyrna (chương 28).

Ônêsimô, giám mục Êphêsô (tư liệu chương 17). Đamas, giám mục Magnêsia. Pôlybiô, giám mục Trallê.

Philôthêô Bryenniô, học giả Chính Thống, người tìm ra Didakhê.

Clêmentê, người coi sóc Hội Thánh Rôma.

Simon bar Kôsiba (Bar Kôkhba), người cầm đầu cuộc nổi dậy 132 đến 135.

Rabbi Akiva, một trong những vị thầy Do Thái lớn nhất, chết trong cuộc đàn áp sau cuộc nổi dậy.

Hađrianô, hoàng đế Rôma từ năm 117 đến 138.

Giustinô, triết gia Kitô hữu (chương 30 và 33).

Marcô, giám mục đầu tiên của Giêrusalem không sinh ra là người Do Thái.

Theodor Zahn và Joseph Lightfoot, hai học giả thế kỷ XIX.

Yigael Yadin, nhà khảo cổ Israel.

Những nơi trong chương

Antiôkhia, nay là Antakya, Thổ Nhĩ Kỳ. Smyrna, nay là Izmir. Magnêsia bên sông Maeander, gần Ortaklar. Trallê, nay là Aydin. Trôa, trên bờ biển Aegean. Philađenphia, nay là Alasehir. Nahal Hever, thung lũng đổ xuống Biển Chết. Bêtar, nay là Battir, gần Bêlem. Aelia Capitôlina, tên Rôma của Giêrusalem từ năm 135.

Đọc thêm

Thư của Ignatiô gửi tín hữu Rôma chỉ dài vài trang và là lá thư cảm động nhất trong bảy lá. Sách Didakhê có mười sáu chương ngắn, đọc chừng ba mươi phút. Cả hai đều có trong các tuyển tập Giáo phụ Tông đồ bằng tiếng Việt, và có bản tiếng Anh miễn phí trên mạng, trong bộ Ante-Nicene Fathers ở trang newadvent.org.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 17 (giám mục Ônêsimô), chương 22 (thư của Clêmentê), chương 23 (ý cho rằng Đức Kitô chỉ có vẻ mang thân xác), chương 24 (thế hệ kế tiếp), chương 26 (vì sao Rôma ghét Kitô hữu), chương 28 (Pôlycarpô) và chương 30 (Thánh lễ năm 155 theo lời Giustinô).

Trở lại chương 25