Chương 25
Khoảng năm 90 đến năm 135 · Từ Antiôkhia đến Rôma
Khoảng năm 110, trên con đường lớn chạy ngang vùng Tiểu Á, một toán lính Rôma đang áp giải một cụ già bị xiềng xích. Mười tên lính canh gác ngài suốt ngày đêm. Về sau, chính ngài đã viết về đám lính này bằng một giọng vừa ngậm ngùi vừa hóm hỉnh: “Từ xứ Xyri cho đến tận Rôma, tôi đã phải vật lộn với thú dữ trên bộ cũng như dưới biển, ban đêm cũng như ban ngày, bởi tôi bị xích chặt vào mười con báo dữ, tức là một toán lính canh. Người ta càng đối xử tử tế với chúng bao nhiêu, chúng lại càng trở nên hung tợn hơn bấy nhiêu”.
Cụ già ấy là Thánh Ignatiô, Giám mục Antiôkhia, nơi các môn đệ lần đầu được gọi là Kitô hữu. Dưới triều Trajanô, ngài bị kết án tử vì đạo và bị giải về Rôma làm mồi cho thú dữ trong đấu trường. Hai thế kỷ sau, sử gia Êusêbiô ghi lại biến cố ấy rất cẩn trọng: “Tương truyền ngài bị giải từ Xyri sang Rôma và trở thành mồi cho thú dữ vì đã làm chứng cho Đức Kitô”. Không ai rõ vì sao nhà cầm quyền chịu tốn công giải một tù nhân đi xa đến thế. Có lẽ lúc ấy Rôma đang cần nhiều tử tội để mua vui cho dân chúng ở hí trường: sau chiến thắng xứ Đacia, nay là Rumani, hoàng đế Trajanô đã mở hội ăn mừng bằng những trận đấu võ và thú dữ kéo dài một trăm hai mươi ba ngày liền.
Đoàn áp giải đi khá chậm. Đến Smyrna, một thành cảng bên bờ biển Êgiê, họ dừng lại ít ngày, và tin về vị giám mục bị xiềng đã bay đi khắp nơi trước cả đoàn người. Các giáo đoàn quanh vùng như Êphêsô, Magnêsia, Trallê đều cử người đến thăm ngài; còn vị giám mục trẻ của chính Smyrna là Thánh Pôlycarpô, người từng thụ giáo Thánh Gioan Tông đồ, cũng đích thân ra đón.
Và ngay trong những ngày dừng chân ngắn ngủi ấy, người tù già đã ngồi xuống viết thư.

Bảy lá thư viết giữa xiềng xích
Thánh Ignatiô viết tất cả bảy lá thư: bốn lá viết tại Smyrna gửi cho các giáo đoàn Êphêsô, Magnêsia, Trallê và Rôma; ba lá viết tiếp tại cảng Trôa ở xa hơn về phía bắc để gửi cho giáo đoàn Philađenphia, giáo đoàn Smyrna và gửi riêng cho Giám mục Pôlycarpô. Những lá thư viết vội trong cảnh tù đày, câu chữ đôi chỗ dồn dập ngổn ngang, nhưng là tiếng nói sống động của thế hệ ngay sau các Tông đồ, còn giữ nguyên đến hôm nay.
Lá thư nào cũng mở đầu bằng cùng một câu: “Ignatiô, cũng gọi là Theophoros”. Chữ Hy Lạp ấy nghĩa là “Người mang Thiên Chúa trong mình”, danh hiệu thứ hai ngài luôn hãnh diện mang.
Nỗi bận tâm lớn nhất của vị giám mục già là nguy cơ chia rẽ trong các cộng đoàn. Bấy giờ những kẻ theo thuyết Ảo thân vẫn rêu rao rằng Chúa Kitô chỉ “có vẻ” mang thân xác và chịu đau khổ chứ không phải thật. Ignatiô đáp lại bằng lý lẽ đanh thép của một người đang đối diện cái chết: “Nếu đúng như mấy kẻ vô thần không có đức tin kia nói rằng Chúa chỉ chịu khổ hình giả vờ bề ngoài (mà thực ra chính bọn họ mới là những kẻ sống giả vờ bề ngoài!), thì tại sao tôi lại đang bị trói bằng xiềng xích thế này? Tại sao tôi lại khao khát được ném cho thú dữ? Hóa ra tôi chịu chết một cách vô ích sao?” Nếu Chúa Giêsu không đổ máu thật trên thập giá, thì những sợi dây xích đang cứa vào da thịt ngài hoàn toàn vô nghĩa.
Để giữ Hội Thánh hiệp nhất, ngài tha thiết khuyên tín hữu gắn bó với giám mục, episkopos, người coi sóc; với hàng linh mục, presbyteros, các kỳ mục; và với các phó tế, diakonos, người phục vụ. Ngài ví sự hòa hợp ấy bằng một hình ảnh âm nhạc thật đẹp: “Hàng linh mục khả kính của anh em, xứng đáng với Thiên Chúa, gắn kết nhịp nhàng với vị giám mục chẳng khác nào những sợi dây đàn hòa điệu trên một cây đàn hạc”.

Trong thư gửi giáo đoàn Smyrna, Thánh Ignatiô viết một câu được nhắc lại suốt hai ngàn năm: “Ở đâu có vị giám mục xuất hiện, thì cộng đoàn dân Chúa hãy ở đó; cũng như ở đâu có Đức Giêsu Kitô, thì ở đó có Hội Thánh Công giáo”. Đây là văn bản cổ nhất còn lại dùng danh xưng “Hội Thánh Công giáo”, nghĩa là Hội Thánh phổ quát, để gọi đại gia đình của Chúa.
“Tôi là hạt lúa mì của Thiên Chúa”
Trong bảy lá thư, lá thư làm xúc động nhất là thư gửi tín hữu Rôma. Nghe tin trong giáo đoàn Rôma có mấy người có thế lực định vận động quan quyền xin giảm án, cứu mình khỏi đấu trường, Thánh Ignatiô vội viết thư gửi trước về Rôma, van xin họ đừng làm thế:
“Tôi viết cho tất cả các Hội Thánh và nói rõ với mọi người rằng tôi tự nguyện chết vì Thiên Chúa, miễn là anh em đừng ngăn cản tôi. Tôi van nài anh em đừng bày tỏ một thứ lòng tốt không đúng lúc đối với tôi. Xin cứ để mặc tôi làm mồi cho thú dữ, bởi chính nhờ chúng mà tôi được về với Thiên Chúa. Tôi là hạt lúa mì của Thiên Chúa; xin cứ để cho răng thú dữ nghiền nát tôi ra, hầu tôi trở nên tấm bánh tinh tuyền của Đức Kitô!”

Đọc những dòng quyết liệt ấy, người thời nay có thể rùng mình, nhưng đó không phải lời một kẻ chán đời tìm cái chết, mà là tiếng lòng của người môn đệ khao khát nên giống Thầy mình trọn vẹn. Ngay trong bức thư đó, ngài tâm sự: “Bên trong lòng tôi có một dòng nước hằng sống đang rỉ rả thì thầm bảo tôi rằng: Hãy đến cùng Chúa Cha!”
Khi nói về Thánh Thể, lời Thánh Ignatiô cũng đầy xác tín: ngài gọi tấm bánh bẻ ra trong cộng đoàn là “liều thuốc trường sinh, phương thuốc giải độc giúp chúng ta khỏi phải chết nhưng được sống muôn đời trong Đức Giêsu Kitô”. Ngài cũng nghiêm khắc cảnh báo những kẻ lạc giáo ở Smyrna bỏ Thánh lễ vì không tin Thánh Thể là “Thịt thật của Đấng Cứu Độ chúng ta là Đức Giêsu Kitô, thân xác đã chịu khổ nạn vì tội lỗi chúng ta”.
Sử sách không còn giữ bản tường thuật giây phút Thánh Ignatiô bước ra đấu trường Rôma, nhưng các tác giả đời sau như Êusêbiô đều ghi rằng ngài đã tới Rôma và hoàn tất ước nguyện, hiến mạng sống làm tấm bánh tinh tuyền cho Chúa.
Ngài nằm xuống, nhưng những lá thư của ngài thì sống mãi. Ít lâu sau khi đoàn áp giải đi qua, tín hữu Philípphê viết thư cho Giám mục Pôlycarpô ở Smyrna xin bản sao các thư của Ignatiô. Thánh Pôlycarpô liền chép hết những thư của Ignatiô mình có trong tay gửi sang, kèm một lá thư riêng. Trong thư ấy, ngài ân cần hỏi giáo đoàn Philípphê, ở gần Rôma hơn, đã nghe được tin gì chắc chắn về Ignatiô và các bạn đồng hành chưa. Chính nhờ các giáo đoàn trân quý chép tay chuyền nhau như thế mà ngày nay ta vẫn còn đọc trọn bảy lá thư vô giá này.

Cuốn cẩm nang nhỏ tìm lại được vào năm 1873
Cũng vào thời Thánh Ignatiô hoặc sớm hơn đôi chút, đa số học giả cho là những thập niên cuối thế kỷ I, ở xứ Xyri ra đời một cuốn sổ tay giáo lý nhỏ tên là Didakhê. Chữ Hy Lạp ấy nghĩa là “Giáo huấn”; tên đầy đủ là “Giáo huấn của Chúa truyền lại qua Mười Hai Tông Đồ cho các dân ngoại”.
Các tác giả thời xưa đều biết đến sách này: Êusêbiô nhắc tên sách dù không xếp vào hàng Kinh Thánh, còn Thánh Athanasiô năm 367 khuyên đọc sách cho những người chuẩn bị chịu phép Rửa; thế rồi văn bản thất lạc hơn một ngàn năm. Mãi đến năm 1873, trong thư viện một tu viện ở Constantinôpôli thuộc Tòa Thượng phụ Chính Thống Giêrusalem, một học giả Chính Thống người Hy Lạp, Đức Tổng Giám mục Philôthêô Bryenniô, lật một cuốn sách chép tay đề năm 1056 và tình cờ thấy trọn văn Didakhê nằm ẩn bên trong. Năm 1883 bản văn được công bố, làm chấn động giới sử học khắp châu Âu.

Là một trong những văn bản Kitô giáo cổ nhất ngoài Tân Ước, Didakhê không phải sách thần học cao siêu, mà giống hệt cuốn “sách bổn”, cuốn giáo lý vỡ lòng ông bà Công giáo Việt Nam mình ngày xưa vẫn dùng dạy con cháu trong họ đạo: chỉ tỉ mỉ cách sống đạo hằng ngày, cách đọc kinh ăn chay, cách cử hành phép Rửa và Thánh lễ.
Hai con đường của đời người
Mở đầu cuốn Didakhê là một lời khẳng định ngắn gọn gợi nhớ lời Chúa Giêsu nói về cửa hẹp và đường rộng: “Có hai con đường: một con đường dẫn tới sự sống và một con đường dẫn tới sự chết; và giữa hai con đường ấy có một sự khác biệt trời vực”.
Con đường sự sống xây trên mến Chúa và yêu người, qua những giới răn rất cụ thể: không giết người, không ngoại tình, không trộm cắp, không làm phù phép bùa ngải, không sống hai lòng miệng nói một đằng bụng nghĩ một nẻo; đừng làm kẻ lúc nhận lãnh thì xòe rộng bàn tay mà lúc cần cho đi lại nắm chặt tay lại; và nếu anh chị em đã cùng chung chia với nhau những ơn thiêng liêng bất tử, thì lẽ nào lại tiếc nhau những của cải vật chất chóng qua đời này!
Đặc biệt, bản văn thế kỷ I ấy có một câu làm người đọc thời nay phải lặng người: “Ngươi không được giết thai nhi bằng cách phá thai, và cũng không được sát hại trẻ sơ sinh vừa mới chào đời”. Phải nhớ rằng trong xã hội ngoại giáo Rôma thời ấy, phá thai và bỏ rơi trẻ sơ sinh là chuyện bình thường và hợp pháp. Đứa trẻ sinh ra mà người cha không muốn nhận, nhất là bé gái hay trẻ ốm yếu dị tật, thì cứ đem vứt ra bãi rác ngoài đường cho chết đói, hoặc mặc ai nhặt về nuôi làm nô lệ, làm gái điếm. Khảo cổ học từng tìm thấy ở Ai Cập một lá thư trên giấy cói đề năm 1 trước Công nguyên, của một người đàn ông tên Hilarion gửi vợ đang mang thai, với lời dặn lạnh lùng: “Nếu mình đẻ con trai thì giữ lại nuôi, còn nếu là con gái thì cứ đem vứt đi”. Đi ngược hẳn thói đời tàn nhẫn ấy, ngay từ những ngày đầu, người Công giáo đã kiên quyết bảo vệ sự sống từ trong bụng mẹ, và thường đi nhặt những đứa trẻ bị bỏ rơi về nuôi như con ruột. Sang thế hệ sau, Thánh Giustinô Tử đạo cũng lên án mạnh mẽ thói vứt bỏ trẻ sơ sinh của xã hội đương thời.

Dòng nước Rửa Tội và tấm bánh Thánh thể
Sang phần phụng vụ, sách Didakhê dạy cử hành phép Rửa vừa trang nghiêm vừa rất linh hoạt. Sau khi dự tòng đã học kỹ phần “Hai con đường”, cả người ban phép rửa lẫn người lãnh nhận, và các tín hữu khác nếu được, hãy ăn chay cầu nguyện trước một hai ngày. Phép Rửa cử hành “nhân danh Chúa Cha, và Chúa Con, và Chúa Thánh Thần” trong “nước sống”, tức là nước đang chảy như sông suối. Không có sông suối thì dùng nước hồ bể khác cũng được; không dùng được nước lạnh thì dùng nước ấm; và nếu không đủ nước để dìm người lãnh nhận xuống, thì chỉ cần “đổ nước ba lần lên trên đầu nhân danh Chúa Cha, và Chúa Con, và Chúa Thánh Thần”. Những dòng mộc mạc ấy cho thấy Hội Thánh buổi đầu giữ chặt điều cốt lõi của Bí tích mà rất uyển chuyển trong hình thức. Và suốt gần hai ngàn năm, việc đổ nước ba lần trên đầu vẫn được cử hành y như Didakhê đã dạy.

Về cầu nguyện và giữ chay, sách dặn tín hữu giữ chay mỗi tuần hai ngày thứ Tư và thứ Sáu, khác với những kẻ đạo đức giả giữ chay thứ Hai và thứ Năm. Mỗi ngày ba lần, sáng, trưa, chiều, hãy sốt sắng đọc Kinh Lạy Cha đúng như lời Chúa dạy trong Tin Mừng, và khép lại bằng câu tung hô: “Vì quyền năng và vinh quang là của Chúa đến muôn đời”, câu tung hô mà ngày nay chúng ta vẫn đọc sau Kinh Lạy Cha trong mọi Thánh lễ.
Về Thánh lễ, Bữa Tiệc của Chúa, sách Didakhê giữ lại những lời kinh Tạ Ơn cổ nhất ngoài Kinh Thánh, đọc trên chén rượu và tấm bánh. Trong đó có một lời nguyện tuyệt đẹp mà nhiều bài thánh ca hiệp lễ ngày nay vẫn mượn ý: “Cũng như tấm bánh bẻ ra này xưa kia vốn là những hạt lúa mọc rải rác trên khắp các sườn đồi, nay được thu gom lại mà làm nên một tấm bánh duy nhất thế nào, thì cũng xin Chúa quy tụ Hội Thánh Chúa từ khắp cùng bờ cõi trái đất về sum họp trong Nước Chúa như vậy!” Và lời kinh Tạ Ơn khép lại bằng tiếng kêu Aram giống hệt trang cuối sách Khải Huyền: Maranatha, “Lạy Chúa chúng con, xin ngự đến!”
Sách còn dặn: mỗi Ngày của Chúa, anh chị em hãy họp nhau bẻ bánh và dâng lời tạ ơn sau khi đã thú nhận tội lỗi mình; ai đang bất hòa với anh em thì phải đi làm hòa trước rồi mới được đến bàn tiệc chung, để của lễ dâng lên Chúa được tinh tuyền, đúng như lời Chúa Giêsu dạy.

Phân định người ngay kẻ gian và chọn người lãnh đạo
Có một đoạn trong Didakhê đọc lên nghe rất thực tế, rất gần đời sống cộng đoàn. Thời ấy có nhiều nhà truyền giáo lưu động đi từ nơi này sang nơi khác giảng đạo; trong số đó có những tông đồ và ngôn sứ thật, nhưng cũng không thiếu kẻ đội lốt tôn giáo đi lừa đảo kiếm ăn. Didakhê chỉ cho các giáo đoàn một thước đo rất đơn giản để phân biệt thật giả:
Khi có khách giảng thuyết ghé thăm, cộng đoàn hãy đón tiếp nồng hậu “như đón tiếp chính Chúa”; nhưng khách chỉ được ở lại một ngày, cần lắm thì thêm một ngày nữa là hai; “nếu ông ta đòi ở lì tới ngày thứ ba, đích thị ông ta là ngôn sứ giả!” Lúc ông lên đường, cộng đoàn chỉ biếu đủ bánh ăn tới chặng nghỉ kế tiếp mà thôi; “còn nếu ông ta mở miệng vòi tiền bạc, đích thị ông ta là ngôn sứ giả!”

Còn khách đồng đạo muốn ở lại lâu dài thì sao? Có tay nghề thì để họ tự làm mà sống; chưa có nghề thì cộng đoàn khéo sắp cho họ một việc hợp sức, sao cho trong xứ đạo không có Kitô hữu nào ăn bám nhàn rỗi. Còn kẻ khỏe mạnh mà nhất định không chịu làm, chỉ muốn dựa mác đạo đức để ăn sẵn, Didakhê gọi thẳng bằng một chữ sắc lẹm: “kẻ buôn bán Đức Kitô”, tiếng Hy Lạp là Christemporos, kẻ biến danh Chúa thành món hàng trục lợi!
Để cộng đoàn có người đứng đầu coi sóc tại chỗ, sách khuyên: “Anh em hãy tuyển chọn cho mình các vị giám mục và phó tế xứng đáng với Chúa: đó phải là những con người hiền hậu, không tham lam tiền bạc, sống chân thật và đã được thử thách qua thực tế”.
Bức thư từ Rôma và lời cầu nguyện cho bậc cầm quyền
Cũng cuối thế kỷ I ấy, như chương 22 đã nhắc, Giáo hội Rôma qua ngòi bút Giám mục Clêmentê đã gửi lá thư nổi tiếng khuyên giáo đoàn Côrintô thôi chia rẽ, thôi lật đổ các vị kỳ mục. Lá thư được kính trọng đến nỗi bộ Kinh Thánh chép tay thế kỷ V là Codex Alexandrinus, nay giữ ở Thư viện Anh, đã chép kèm nó ngay sau các sách Tân Ước.
Trong thư ấy, Thánh Clêmentê trình bày rõ nhất giáo lý về sự kế vị các Tông đồ: Thiên Chúa sai Đức Giêsu Kitô đến, Đức Kitô sai các Tông đồ đi. Biết trước sau khi mình qua đời sẽ có chuyện tranh giành chức vụ, chính các Tông đồ đã đặt các giám mục và phó tế, và định rằng khi các vị ấy qua đời thì những người xứng đáng khác sẽ được đặt lên nối tiếp, để đoàn chiên Chúa không bao giờ rơi vào cảnh rắn mất đầu.
Và gần cuối thư có một chi tiết làm người đọc mọi thời phải cảm phục. Thư viết khoảng năm 96, ngay cuối triều bạo chúa Đômitianô, khi chính giáo đoàn Rôma vừa hứng chịu “những tai họa và thử thách dồn dập”. Thế mà thay vì nguyền rủa hay kêu gọi nổi loạn, Giám mục Clêmentê lại dẫn cả cộng đoàn sốt sắng cầu nguyện cho chính các bậc vua quan đang cai trị mình: “Lạy Chúa, xin ban cho các bậc cầm quyền được sức khỏe, bình an, sự hòa hợp và ổn định, để họ biết thi hành quyền bính mà Chúa đã trao ban cho họ một cách tốt đẹp, không vấp phạm lỗi lầm”.

Cuộc nổi dậy của “con của vì sao” và sự chia ngả dứt khoát
Trong khi Hội Thánh ôn hòa cầu nguyện cho nhà cầm quyền như lời Thánh Phaolô dạy, thì ở quê hương Giuđê năm 132 lại bùng lên cuộc khởi nghĩa vũ trang lớn cuối cùng của người Do Thái chống Rôma. Thủ lĩnh là Simon bar Kôsiba; người ta đã tìm thấy trong các hang sa mạc Giuđê những lá thư quân sự do chính tay ông viết. Bậc thầy luật danh tiếng nhất thời ấy là Rabbi Akiva công khai tôn ông làm Đấng Mêsia, và gọi ông là Bar Kôkhba, “Con của Vì Sao”, theo lời sấm trong sách Dân Số: “Một vì sao sẽ mọc lên từ nhà Giacóp”. Những đồng tiền nghĩa quân đúc đè lên tiền Rôma năm ấy khắc dòng chữ hào hùng: “Năm thứ nhất của cuộc giải phóng Ítraen”. Về sau, khi khởi nghĩa thất bại, một số học giả Do Thái thất vọng đổi chệch tên ông thành Bar Koziba, “Con của sự dối trá”.
Giữa phong trào dân tộc sục sôi ấy, các Kitô hữu gốc Do Thái còn ở Giuđê rơi vào thế kẹt bi thảm: họ thương quê hương, nhưng lương tâm người tín hữu tuyệt đối không cho họ tôn ai làm Đấng Mêsia ngoài một mình Chúa Giêsu Kitô! Theo Thánh Giustinô Tử đạo, viết chỉ chừng hai mươi năm sau, chính vì không chịu theo quân của vị “Mêsia mới” ấy mà Kitô hữu ở Giuđê bị Bar Kôkhba lùng bắt, ai không chịu chối Chúa Giêsu thì bị hành hình tàn khốc.

Cuộc chiến đẫm máu kéo dài ba năm, kết thúc năm 135 bằng cuộc đàn áp tàn bạo của hoàng đế Hađrianô. Sử gia Cassius Dio ghi năm mươi pháo đài và chín trăm tám mươi lăm làng bị san phẳng, hàng trăm ngàn người bị giết; chính Rabbi Akiva cũng bị quân Rôma hành quyết dã man. Hađrianô ra lệnh xóa tên Giêrusalem, xây đè lên đó một thành ngoại giáo kiểu Rôma tên là Aelia Capitolina, ghép họ Aelius của hoàng đế với tên thần Giúpite Capitôlinô, và cấm ngặt mọi người Do Thái bén mảng vào thành.
Sử gia Êusêbiô ghi lại hệ quả của năm 135 ấy với cộng đoàn tín hữu ở Đất Thánh: suốt một thế kỷ trước, cả mười lăm vị giám mục nối nhau coi sóc Giáo hội Giêrusalem đều là người gốc Do Thái chịu cắt bì; nhưng sau năm 135, khi người Do Thái bị đuổi hết khỏi thành, lần đầu tiên cộng đoàn ở đây toàn là người gốc dân ngoại, và họ bầu vị giám mục dân ngoại đầu tiên là Đức cha Marcô. Hai con đường của Do Thái giáo và Kitô giáo vốn bắt đầu rạn nứt từ năm 70, đến cột mốc năm 135 này đã chính thức tách hẳn làm hai.

Thế hệ yêu Chúa mà chưa từng thấy Chúa
Thánh Ignatiô thành Antiôkhia, Thánh Pôlycarpô thành Smyrna, Thánh Clêmentê thành Rôma, cùng những người vô danh soạn cuốn Didakhê: thế hệ Giáo phụ Tông đồ ấy để lại không nhiều trang viết, chỉ vài lá thư và một cuốn sổ tay nhỏ. Thế nhưng qua những trang mộc mạc ấy, Hội Thánh chỉ vài chục năm sau thời các Tông đồ hiện lên thật trong sáng và sống động.
Đó là những cộng đoàn đọc Kinh Lạy Cha ba lần mỗi ngày và giữ chay mỗi thứ Tư, thứ Sáu; họ cử hành phép Rửa Tội bằng dòng nước chảy hoặc đổ nước ba lần trên đầu; họ quây quần bẻ bánh Thánh Thể mỗi ngày Chúa Nhật sau khi đã thành tâm làm hòa với anh chị em; họ chọn những giám mục và phó tế hiền lành, không ham tiền bạc; họ kiên quyết bảo vệ thai nhi và dang tay đón những đứa trẻ bị xã hội vứt bỏ về nuôi.
Họ đang sống giữa một đế quốc ngày càng nhìn họ bằng con mắt thù địch. Vị giám mục già Ignatiô đã bước vào đấu trường Rôma làm hạt lúa mì cho răng thú dữ nghiền nát; còn người em trẻ Pôlycarpô từng ra đón ngài ở bến cảng Smyrna năm nào, hơn bốn mươi năm sau cũng sẽ bị điệu ra giữa sân vận động ồn ào của chính thành mình. Ở đó, người ta sẽ thấy rõ vì sao một xã hội cổ đại văn minh lại căm ghét những Kitô hữu hiền lành đến thế.

Ở đó, người ta sẽ thấy rõ vì sao một xã hội cổ đại văn minh lại căm ghét những Kitô hữu hiền lành đến thế.
Chương 25 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Tôi là hạt lúa mì của Thiên Chúa.”
Những người trong chương
- Ignatiô · Bảy lá thư ngài viết dọc đường vẫn đọc được trọn vẹn nhờ Pôlycarpô cho chép gửi đi. Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 17 tháng Mười.
- Clêmentê · Lá thư ngài gửi Côrintô được chép ngay sau các sách Tân Ước trong Codex Alexandrinus, bộ Kinh Thánh thế kỷ V nay giữ ở Thư viện Anh.
- Bar Kôkhba · Những lá thư quân sự do chính tay ông viết đã được tìm thấy trong các hang động sa mạc Giuđê.
Nơi ấy hôm nay
- Bêtar, nay là Battir, gần Bêlem. Cảnh ruộng bậc thang cổ của Battir là Di sản Thế giới của UNESCO từ năm 2014.
- Giêrusalem từ năm 135 mang tên Aelia Capitôlina. Trong khu thành cổ, người ta đã khai quật con đường lát đá Cardo, trục chính của thành Rôma ấy.
- Antiôkhia nay là Antakya. Tháng Hai năm 2023, thành phố bị động đất tàn phá nặng.
Muốn đọc thêm
Ignatiô, thư gửi tín hữu Rôma và thư gửi giáo đoàn Smyrna · Didakhê (mười sáu chương ngắn) · Thư thứ nhất của Thánh Clêmentê · Êusêbiô, Giáo sử 3,36 · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Ignatiô
- Pôlycarpô
- Ônêsimô
- Đamas
- Pôlybiô
- Philôthêô Bryenniô
- Clêmentê
- Simon bar Kôsiba
- Rabbi Akiva
- Hađrianô
- Giustinô
- Marcô
- Theodor Zahn
- Joseph Lightfoot
- Yigael Yadin
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 26
Vì sao Rôma ghét người Kitô hữu? Những đám mây ngờ vực trên bầu trời đế quốc
Những người chỉ thờ một Thiên Chúa vì sao lại bị dân Rôma gọi là bọn vô thần?
Khoảng 20 phút đọc













