Tư liệu chương 26
Kiểm chứng chương 26: Vì sao Rôma ghét người Kitô hữu?
Chương 26 không kể một biến cố mà trả lời một câu hỏi. Để trả lời, chương dựa phần lớn vào những gì chính người ngoài Kitô giáo đã viết: quan tổng trấn Pliniô và hoàng đế Trajanô, sử gia Tacitus, triết gia Celsô, và một hình vẽ bậy trên tường ở Rôma. Thêm vào đó là lời các tác giả Kitô giáo thế kỷ II và III, những người phải tự bênh vực trước các lời buộc tội. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: lá thư của Pliniô có thật không, lời đồn ăn thịt trẻ con từ đâu ra, hình vẽ con lừa trên thập giá hiện còn ở đâu. Những trang này cho bạn chỗ tra từng nguồn, và nói rõ chỗ nào là người kể nhận xét.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Rm 10,9” nghĩa là thư gửi tín hữu Rôma, chương 10, câu 9.
Lá thư của Pliniô và thư trả lời của Trajanô
Người viết. Pliniô Trẻ (Gaius Plinius Caecilius Secundus) là một luật sư và nghị viên Rôma. Người ta gọi ông là “Trẻ” để phân biệt với người chú, nhà bác học Pliniô Già, chết trong vụ núi Vesuvius phun lửa năm 79. Khoảng năm 110 đến 112, hoàng đế Trajanô cử ông đi chấn chỉnh tỉnh Bithynia và Pontus, ở bờ nam Biển Đen, miền bắc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay. Ông để lại mười quyển thư. Quyển thứ mười gồm những thư ông gửi hoàng đế và thư hoàng đế trả lời.
Chỗ tra. Thư của Pliniô về Kitô hữu là thư số 96 của quyển 10, thư trả lời của Trajanô là thư số 97. Các sách thường ghi là Thư 10.96 và 10.97. Cả hai đều ngắn, chừng hai trang. Có bản dịch tiếng Anh miễn phí trên mạng nếu bạn tìm “Pliny letter 10.96”.
Chương ghi “khoảng năm 112”. Các nhà nghiên cứu đặt lá thư vào khoảng năm 111 đến 113.
Mọi điều chương kể về phiên xử đều có trong thư 10.96:
- Pliniô chưa từng dự phiên xử Kitô hữu nào, không biết tội của họ là gì và phạt nặng đến đâu. Ông có thói quen đem mọi điều không chắc ra hỏi hoàng đế.
- Có những tờ đơn tố cáo không ký tên, kê tên nhiều người.
- Cách hỏi: hỏi có phải Kitô hữu không, hỏi lần hai, lần ba, kèm lời dọa xử tử. Ai vẫn giữ vững thì ông cho đem đi chịu chết. Người có quyền công dân Rôma thì ông ghi tên để giải về Rôma.
- Lý lẽ của ông, mà chương diễn lại: “dù họ thú nhận điều gì đi nữa, tôi vẫn không nghi ngờ rằng cái thói cứng đầu, ương bướng không lay chuyển ấy thế nào cũng đáng bị phạt.”
- Ba việc bắt người chối đạo làm: khấn các thần, dâng hương và rượu trước tượng hoàng đế (ông cho mang tượng vào cùng với tượng các thần), và nguyền rủa Đức Kitô.
- Ông nghe nói những ai thật sự là Kitô hữu thì không cách nào ép được họ làm một việc nào trong ba việc ấy.
Họ làm gì khi họp nhau. Cũng trong thư 10.96: những người đã bỏ đạo khai rằng họ họp nhau vào một ngày nhất định, trước khi trời sáng, hát thay phiên một bài ca kính Đức Kitô “như kính một vị thần”. Rồi họ cùng thề, không phải để làm điều ác, mà để không trộm cắp, không cướp bóc, không ngoại tình, không bội tín, không chối trả của người ta gửi giữ. Sau đó giải tán, rồi chiều lại họp để dùng một bữa ăn bình thường, vô hại. Chữ “một ngày nhất định” (tiếng Latinh stato die) được hầu hết các nhà nghiên cứu hiểu là ngày Chúa Nhật.
Có một chi tiết chương không kể: những người ấy nói họ đã thôi bữa ăn chung từ khi Pliniô cấm các hội nhóm, theo lệnh hoàng đế. Người Rôma rất sợ hội kín, vì đó có thể thành ổ âm mưu chính trị. Chương nối với chuyện này ở đoạn sau: trước đó Pliniô đã xin phép hoàng đế cho thành Nicômêđia lập một đội cứu hỏa sau trận cháy lớn, và Trajanô từ chối, vì những hội đoàn như thế dễ biến thành nhóm chính trị (Thư 10.33 và 10.34).
Hai nữ nô lệ. Pliniô viết ông cho tra tấn hai nữ nô lệ mà các tín hữu gọi là ministrae. Ministra là chữ Latinh tương đương với chữ Hy Lạp diakonos, “người phục vụ”. Có lẽ đó là hai phụ nữ giữ việc phó tế trong cộng đoàn, như bà Phêbê trong thư gửi tín hữu Rôma (tư liệu chương 21). Chương viết “có lẽ” là đúng chỗ, vì đó là phỏng đoán có cơ sở chứ không phải điều Pliniô nói rõ. Kết quả, theo thư: ông chỉ thấy “một thứ mê tín lệch lạc và quá độ”. Chương trích lại như vậy.
Đạo đã lan rộng. Pliniô viết rằng thứ “mê tín” ấy lan không chỉ ở thành thị mà cả làng mạc, thôn quê, người đủ mọi tuổi, mọi tầng lớp, cả đàn ông lẫn đàn bà. Ông kể các đền thờ gần như bỏ trống, lễ tế bị bỏ lâu ngày, và thịt con vật tế thần ít người mua.
Bạn nên biết Pliniô viết những câu này để báo tin vui: ông nói rằng nhờ ông xử lý, nay đền thờ lại có người đến, lễ tế lại được cử hành, thịt tế lại có người mua. Chương chỉ kể phần trước, cảnh đền thờ vắng, là phần cho thấy Kitô giáo đã lan rộng thế nào. Có lẽ Pliniô cũng nói quá đôi chút để tâu với hoàng đế cho thấy mức nghiêm trọng.
Thư trả lời của Trajanô (10.97): đừng đi lùng bắt Kitô hữu; nếu họ bị tố cáo và bị chứng minh là có tội thì phải phạt; ai chối và chứng tỏ bằng cách cầu khấn các thần của Rôma thì được tha, dù trước kia bị nghi thế nào; đơn không ký tên thì không được nhận, vì như chương viết, đó là “gây gương xấu và không hợp với thời đại chúng ta”. Thư chỉ dài vài dòng.
Lời chế giễu của Tertulianô. Trong sách Biện hộ (Apologeticum), viết năm 197, chương 2, Tertulianô viết về phán quyết của hoàng đế: cấm lùng tìm họ như người vô tội, mà lại truyền trừng phạt họ như kẻ có tội. Nếu họ có tội thì sao không lùng bắt, nếu vô tội thì sao lại phạt. Chương viết “Khoảng tám mươi năm sau”, khớp với con số từ năm 112 đến năm 197 là tám mươi lăm năm.
Câu kết của đoạn, rằng người Kitô hữu bị xử không vì điều họ làm mà vì cái danh xưng họ mang, là ý Tertulianô và các nhà bênh vực đạo nói đi nói lại. Thánh Giustinô cũng viết rằng chỉ một cái tên thì không thể là tội (Biện hộ thứ nhất, chương 4).
Cái giá của hòa khí với các thần
Khái niệm pax deorum, “hòa khí với các thần”, được các sử gia tôn giáo Rôma mô tả rất kỹ. Bạn có thể thấy nó trong các tác giả Rôma như sử gia Titus Livius, người hay kể những lần thành Rôma phải làm lễ tạ tội khi có điềm xấu. Cách hiểu rằng tôn giáo Rôma chủ yếu là nghi lễ chung của cả thành, như chương viết, là cách các nhà nghiên cứu ngày nay mô tả nó.
Rôma dễ dãi với thần lạ. Rôma có đền thờ nữ thần Isis của Ai Cập, thần Mithra gốc Ba Tư, và Nữ Thần Mẹ Cybele từ Tiểu Á, được đưa về Rôma năm 204 trước Công nguyên. Chương còn kể thần của Syria; tư liệu không nêu thí dụ cho riêng xứ này, nên bạn hiểu đó là nói về đại thể. Tuy vậy Rôma không phải lúc nào cũng dễ dãi. Năm 186 trước Công nguyên, Viện Nguyên Lão đàn áp mạnh các hội thờ thần Bacchô (Titus Livius, quyển 39, chương 8 đến 19), và đạo Isis cũng có lúc bị đuổi khỏi thành. Điều Rôma không chịu được là những nhóm có vẻ bí mật và không chịu nằm dưới sự kiểm soát của thành.
Người Do Thái được chịu đựng. Julius Caesar và Augustô đã ban cho người Do Thái những đặc quyền, như được miễn dự lễ tế và được giữ ngày Sabát. Sử gia Josephus chép lại nhiều sắc lệnh như vậy (Cổ sử Do Thái, quyển 14 và 16). Chuyện người Rôma kính trọng những gì có từ xa xưa có thể kiểm ở Tacitus. Dù rất ghét người Do Thái, ông vẫn viết rằng tục lệ của họ “được bảo vệ nhờ tuổi đời lâu” (Sử ký, quyển 5, đoạn 5). Cũng Tacitus ghi lời đồn về cái đầu lừa từng được kể về người Do Thái (quyển 5, đoạn 4), và Josephus có trả lời trong Chống Apion.
Thờ hoàng đế. Augustô không cho thờ mình ở chính Rôma khi còn sống, nhưng ở các tỉnh phía đông, đền thờ “Rôma và Augustô” được dựng từ năm 29 trước Công nguyên. Chương viết ngài cho phép dựng đền ở Pergamô và Nicômêđia, và ý ấy có ở Cassius Dio (quyển 51, chương 20). Đến thời các cuộc bách hại, dâng hương trước tượng hoàng đế đã thành phép thử lòng trung thành, như ta thấy trong thư của Pliniô. Câu so sánh “nhẹ như chào lá cờ” là của người kể.
“Đức Giêsu là Chúa.” Lời tuyên xưng ấy có trong Rm 10,9 (“nếu miệng bạn tuyên xưng Đức Giêsu là Chúa”). Cũng xem 1 Cr 12,3. Chương gọi đây là lời tuyên xưng xưa nhất; tư liệu chỉ cho biết lời ấy có ở hai chỗ trên, nên bạn hiểu “xưa nhất” là cách nói của người kể. Chương cũng viết ngoài phố người ta nói “Caesar là Chúa”. Chứng cớ rõ nhất là bản Cuộc tử đạo của Pôlycarpô, khoảng năm 155. Chương viết đám đông đòi Pôlycarpô nói câu đó; trong bản văn ấy, chính viên quan cảnh sát khuyên cụ nói “Caesar là Chúa” rồi dâng hương để được cứu (chương 8), còn đám đông thì gào lên những tiếng khác (chương 3 và 9). Trong tiếng Hy Lạp, chữ “Chúa” (Kyrios) là chữ người ta dùng để gọi hoàng đế, và cũng là chữ Kitô hữu dùng để gọi Đức Giêsu.
Kitô hữu đóng thuế và cầu nguyện cho hoàng đế: Rm 13,6-7; 1 Tm 2,1-2; và lời nguyện trong thư của Clêmentê (tư liệu chương 25). Thánh Giustinô nói với hoàng đế rằng Kitô hữu đóng thuế “trước ai hết” (Biện hộ thứ nhất, chương 17).
“Bọn vô thần”
Người ta gọi Kitô hữu là “vô thần”, và thánh Giustinô thừa nhận điều ấy: họ vô thần đối với những thần loại ấy, nhưng không phải đối với Thiên Chúa chân thật nhất (Biện hộ thứ nhất, chương 6). Chương diễn lại ý này. Trong Cuộc tử đạo của Pôlycarpô, đám đông hô “Diệt bọn vô thần đi!” (chương 3 và 9).
Câu của Tertulianô về sông Tibre và sông Nin ở Biện hộ, chương 40, đoạn 2. Chương trích: “Nếu sông Tibre dâng cao đến tận tường thành, nếu sông Nin không đưa nước tràn lên đồng ruộng, nếu trời không mưa, nếu có động đất, nếu có đói kém hay dịch bệnh, lập tức có tiếng hô: Quăng người Kitô hữu cho sư tử!” Ông còn thêm một lời châm biếm, đại ý hỏi bao nhiêu người Kitô hữu thì đủ cho một con sư tử.
Những lời đồn
Hai lời đồn chính, ăn thịt trẻ con và loạn luân, được nhắc trong nhiều văn bản:
- Athênagôrát, nhà bênh vực đạo ở Athêna, khoảng năm 177, nêu ba tội danh: vô thần, tiệc Thyestes, giao hợp kiểu Oedipus. Thyestes là nhân vật thần thoại Hy Lạp bị lừa ăn thịt chính các con mình, còn Oedipus cưới mẹ mình (Lời biện hộ cho các Kitô hữu, chương 3).
- Thư của các Hội Thánh Lyon và Vienne năm 177 kể các nô lệ bị tra tấn đã khai bừa đúng những tội ấy, vu cáo rằng người Kitô hữu dự tiệc Thyestes và giao hợp kiểu Oedipus (Êusêbiô chép lại, Lịch sử Hội Thánh, quyển 5, chương 1, đoạn 14).
- Cuốn đối thoại Octavius của Minucius Felix, khoảng đầu thế kỷ III, để nhân vật ngoại giáo kể lại những lời đồn này rất chi tiết (chương 9).
Cách giải thích rằng lời đồn nảy ra từ những chữ “Mình Thầy”, “Máu Thầy” trong Thánh Thể, từ việc gọi nhau là “anh”, “chị”, và từ “bữa tiệc yêu thương”, là cách giải thích chung của các sử gia. Các văn bản xưa không nói thẳng như vậy, nhưng nó rất hợp lý. Lời vu cáo giết trẻ con để tế lễ sau này lại nhắm vào người Do Thái ở châu Âu thời Trung Cổ, và đã làm nhiều người mất mạng.
Lời đồn thời nhà Nguyễn. Câu của chương, rằng thời cấm đạo trong dân gian có lời đồn các giáo sĩ Tây “móc mắt người chết để làm thuốc”, có một vết tích trong văn bản triều đình: trong chỉ dụ cấm đạo năm 1833, vua Minh Mạng buộc tội các giáo sĩ dùng thuốc để lấy con ngươi mắt người bệnh. Bản dịch tiếng Anh của chỉ dụ này được Hội Sử học Hoa Kỳ (American Historical Association) đăng lại, bạn có thể tìm với tên “Edict of the Emperor Minh Mang, hostility to Christianity, 1833”. Chỉ dụ nói về mắt người bệnh, người sắp chết, còn chương viết “người chết”; lời đồn trong dân gian thì có nhiều dạng. Đây là chỗ so sánh với Việt Nam mà người kể đặt vào chương. Chương 125 kể kỹ hơn về thời ấy.
Hình vẽ Alexamênô
Hình vẽ được tìm thấy năm 1857 trên tường một tòa nhà ở đồi Palatinô, thường được cho là khu nhà học của các thiếu niên phục vụ trong cung. Nay nó được giữ ở Bảo tàng Palatinô tại Rôma. Dòng chữ Hy Lạp viết sai chính tả, đại ý “Alexamênô thờ thần của mình”. Các nhà nghiên cứu định niên đại khoảng cuối thế kỷ II, đầu thế kỷ III, có người đặt sớm hơn. Chương viết “có lẽ từ khoảng năm 200”, tức là nằm giữa khoảng ấy.
Lời đồn Kitô hữu thờ đầu lừa cũng có trong văn bản: Tertulianô kể chuyện này (Biện hộ, chương 16), và Minucius Felix cũng nhắc (Octavius, chương 9). Trước đó người ta đã đồn như vậy về người Do Thái.
Ở một phòng gần đó trong cùng tòa nhà có một dòng chữ khác: “Alexamênô trung tín” (tiếng Latinh fidelis). Nhiều người nghĩ đó là lời đáp lại, có thể của chính Alexamênô hay một người bạn. Chương viết cậu học trò hay người lính trêu bạn là “có thể”, và chữ ấy đúng, vì không ai biết ai vẽ.
Chương gọi đây là một trong những hình vẽ thập giá xưa nhất còn lại. Đúng vậy: hình thập giá trong nghệ thuật Kitô giáo thời đầu rất hiếm, vì đó là hình phạt nhục nhã. Hình Chúa chịu đóng đinh do chính Kitô hữu làm, còn lại sớm nhất, có từ thế kỷ V.
Những kẻ không giống ai
Những gì chương kể về lối sống khác người của Kitô hữu đều có trong các sách của Tertulianô:
- Không đi xem giác đấu và kịch: sách Về các trò diễn (De spectaculis), khoảng năm 200.
- Không làm nghề tạc tượng thần: sách Về việc thờ ngẫu tượng (De idololatria).
- Khó xử chuyện đi lính: sách Về vòng hoa của người lính (De corona), kể một người lính Kitô hữu từ chối đội vòng hoa trong lễ thưởng của hoàng đế.
Về thịt đã đem cúng thần, Phaolô đã bàn ở 1 Cr 8 và 1 Cr 10,25-29.
Tacitus và chữ “thù ghét loài người”. Câu Latinh trong Biên niên sử (quyển 15, đoạn 44) là odio humani generis. Bạn nên biết câu này có thể hiểu theo hai cách: Kitô hữu bị kết án vì họ thù ghét loài người, hoặc vì loài người thù ghét họ. Phần đông các nhà nghiên cứu theo cách hiểu thứ nhất, như chương viết. Tacitus gọi họ là hạng người bị ghét vì những điều ghê tởm. Suêtôniô, trong tiểu sử Nêrô (đoạn 16), gọi họ là hạng người nhiễm thứ mê tín mới và có hại.
Celsô. Celsô viết một cuốn sách chống Kitô giáo tên là Lời chân thật, khoảng năm 175 đến 180. Sách đã mất. Ta biết nội dung nhờ khoảng bảy mươi năm sau, Origênê viết tám quyển Chống Celsô để trả lời, và trích lại rất nhiều đoạn. Đoạn chương nhắc, chê Kitô hữu là thợ dệt len, thợ đóng giày, thợ giặt, dân quê không học hành, chỉ giỏi dụ đàn bà và con nít những khi cha họ vắng nhà, nằm ở Chống Celsô, quyển 3, chương 55.
Câu “Có người ghét họ vì họ khác. Có người theo họ cũng vì họ khác” là nhận định của người kể, và nhiều sử gia cũng thấy như vậy. Hoàng đế Giulianô, người chống Kitô giáo ở thế kỷ IV, từng than rằng Kitô hữu nuôi cả người nghèo của họ lẫn người nghèo của dân ngoại (thư gửi Arsacius). Lời “Xem kìa, họ thương nhau biết chừng nào” là câu Tertulianô thuật lại những gì người ngoại giáo nói (Biện hộ, chương 39).
Hai trăm năm nguy hiểm
Chương nói đúng: không phải lúc nào Kitô hữu cũng bị săn đuổi. Từ thời Nêrô đến giữa thế kỷ III, các cuộc bách hại đều ở từng vùng, lúc có lúc không. Cuộc bách hại đầu tiên trên toàn đế quốc do hoàng đế ra lệnh là dưới thời Đêciô năm 250. Chương 27 kể các cuộc bách hại ấy, đến cuộc lớn nhất dưới thời Điôclêtianô.
Những người trong chương
Pliniô Trẻ, quan tổng trấn Bithynia và Pontus.
Trajanô, hoàng đế Rôma từ năm 98 đến 117.
Tertulianô, tác giả Kitô giáo ở Carthage, viết khoảng năm 197 đến 220 (chương 33).
Tacitus, sử gia Rôma.
Celsô, triết gia thế kỷ II, người viết sách chống Kitô giáo.
Origênê, nhà thần học Alexandria, người trả lời Celsô (chương 34).
Giustinô và Athênagôrát, hai nhà bênh vực đạo thế kỷ II (chương 33).
Alexamênô, một người không ai biết ngoài cái tên trên tường.
Minh Mạng, vua nhà Nguyễn, trị vì từ năm 1820 đến 1841.
Những nơi trong chương
Bithynia, miền bờ nam Biển Đen, quanh các thành Nicômêđia (nay là Izmit) và Nicêa (nay là Iznik), Thổ Nhĩ Kỳ. Đồi Palatinô, ngọn đồi của các cung điện hoàng đế ở Rôma. Sông Tibre chảy qua Rôma. Sông Nin ở Ai Cập.
Đọc thêm
Hai lá thư của Pliniô và Trajanô (10.96 và 10.97) là những trang nên đọc nhất: ngắn, rõ, và là cái nhìn của người ngoài. Nếu muốn nghe Kitô hữu trả lời, bạn đọc các chương 1 đến 4 trong Biện hộ của Tertulianô hoặc Biện hộ thứ nhất của Giustinô. Bản tiếng Anh của Tertulianô, Giustinô, Athênagôrát và Origênê có miễn phí ở trang newadvent.org. Muốn nhìn cả thời kỳ, cuốn The Christians as the Romans Saw Them của Robert Louis Wilken dễ đọc và rõ ràng.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 19 (Nêrô và Tacitus), chương 25 (lời nguyện cho người cầm quyền), chương 27 (các cuộc bách hại), chương 28 (Pôlycarpô và lời “Caesar là Chúa”), chương 33 (các nhà bênh vực đạo) và chương 125 (những người giữ lửa thời cấm đạo).