Chương 26
Thế kỷ I đến thế kỷ III · Rôma và các tỉnh
- Nơi chốn
- Rôma, tỉnh Bithynia, khắp đế quốc
- Giáo hoàng
- Phêrô … Marcellinô
- Hoàng đế Rôma
- Nêrô … Điôclêtianô
Vào khoảng năm 112, tại tỉnh Bithynia nằm bên bờ Biển Đen, nay thuộc miền bắc Thổ Nhĩ Kỳ, vị quan tổng trấn Rôma tên là Pliniô đang rơi vào một tình huống khó xử. Ông là một trí thức học rộng, làm việc gì cũng cẩn trọng và muốn mọi sự đúng phép tắc luật định. Người đời thường gọi ông là Pliniô Trẻ để phân biệt với người chú nổi tiếng của ông, nhà bác học Pliniô Già đã thiệt mạng trong thảm họa núi lửa Vesuvius phun trào năm 79. Hoàng đế Trajanô tin tưởng cử ông đến Bithynia để chấn chỉnh kỷ cương cho tỉnh lẻ này. Nhưng vừa nhậm chức chưa lâu, người ta cứ liên tục giải đến công đường của ông những kẻ bị tố cáo là “Kitô hữu”. Có lần, người ta còn gửi đến dinh tổng trấn một tờ giấy nặc danh, ghi cả một danh sách dài những cái tên.
Pliniô trước đó chưa từng tham dự một phiên tòa nào xét xử người Kitô hữu. Ông không rõ thực chất tội danh của họ là gì, cũng chẳng biết khung hình phạt nặng nhẹ ra sao cho phải lẽ. Thế là ông ngồi vào bàn, nắn nót viết một bức thư gửi thẳng về kinh đô Rôma để xin ý kiến chỉ đạo của hoàng đế. Bức thư quý giá ấy vẫn còn được lưu giữ nguyên vẹn cho đến tận hôm nay, đi kèm với bức thư hồi âm của chính Hoàng đế Trajanô. Nhờ hai văn bản lịch sử vô giá này, hậu thế chúng ta có thể nhìn thấy chân dung cộng đoàn Kitô hữu sơ khai qua lăng kính của một viên quan cai trị Rôma, một con người không mang lòng thù ghét họ, nhưng cũng hoàn toàn không thể hiểu nổi họ.

Trong thư, Pliniô thưa với Trajanô rằng ông vốn có thói quen đem mọi điều mình còn phân vân ra thỉnh ý hoàng đế, rồi thành thật báo cáo cách mình đã xử trí. Khi có người bị giải tới, ông trực tiếp thẩm vấn từng người xem họ có phải là Kitô hữu hay không. Nếu họ thú nhận là phải, ông kiên nhẫn hỏi lại lần thứ hai, rồi lần thứ ba, kèm theo lời cảnh báo sẽ kết án tử hình. Ai vẫn một mực giữ vững lời tuyên xưng, ông truyền lệnh đem đi xử tử. Ông giải thích với hoàng đế: “Dù điều họ thú nhận có là gì đi nữa, tôi vẫn không hề nghi ngờ rằng cái thói cứng đầu, ương bướng không lay chuyển ấy thế nào cũng đáng bị trừng phạt”. Riêng những người có quốc tịch công dân Rôma mà vẫn kiên quyết không chối đạo, ông ghi tên vào danh sách để giải về Rôma xét xử theo luật.
Còn đối với những ai chối bỏ đạo, Pliniô buộc họ phải thực hiện ba hành vi để chứng minh sự trong sạch của mình:
- cất lời cầu khấn các vị thần linh truyền thống của Rôma;
- dâng hương trầm và rượu nho trước pho tượng của hoàng đế;
- mở miệng nguyền rủa Đức Kitô.
Và viên tổng trấn ghi thêm một nhận xét: nghe người ta nói, những ai thật là Kitô hữu thì không quyền lực hay hình phạt nào ép được họ làm một việc nào trong ba việc ấy.
Họ làm gì khi họp nhau?
Không dừng ở việc xét xử, Pliniô muốn biết cho tường tận những người này làm gì trong các buổi tụ họp kín đáo. Ông cho gọi mấy người từng theo đạo nhưng đã bỏ ra tra hỏi. Họ khai rằng: vào một ngày nhất định trong tuần, tức ngày Chúa Nhật, họ họp nhau từ lúc trời còn chưa sáng, hát đối đáp luân phiên một bài thánh thi ca ngợi Đức Kitô như kính một vị Thiên Chúa. Sau đó họ cùng thề với nhau, không phải để mưu điều gian ác, mà là hứa sẽ không trộm cắp, không cướp bóc, không ngoại tình, không bội tín, và không chối khi được người khác gửi giữ tài sản. Xong, họ ra về, đến chiều tối lại họp nhau dùng chung một bữa ăn, một bữa ăn bình dị, hiền lành và hoàn toàn vô hại.

Vẫn còn ngờ, Pliniô cho bắt hai người nữ nô lệ được cộng đoàn gọi là ministrae, nghĩa là “những người phục vụ”, rất có thể là các nữ phó tế thời sơ khai, để tra tấn. Nhưng dẫu chịu cực hình, hai người ấy cũng không khai thêm điều mờ ám nào. Cuối cùng Pliniô đành viết cho hoàng đế: “Tôi chỉ nhận thấy nơi họ một thứ mê tín lệch lạc và quá độ, ngoài ra tuyệt nhiên không có gì khác”.
Tuy nhiên, điều khiến viên tổng trấn lo ngại nhất chính là tốc độ lan tỏa chóng mặt của cộng đoàn này. Ông báo cáo rằng thứ “mê tín” ấy đã lan tràn khắp nơi, không chỉ gói gọn trong các đô thị lớn mà còn len lỏi về tận các làng mạc thôn quê hẻo lánh, lôi cuốn đủ mọi lứa tuổi, mọi tầng lớp xã hội, từ đàn ông cho đến đàn bà. Các ngôi đền thờ thần ngoại giáo gần như bị bỏ hoang vắng ngắt, các lễ hội tế thần truyền thống bị người dân ngó lơ, và thịt các con vật đem tế thần bày bán ngoài chợ ế ẩm đến mức chẳng mấy ai buồn mua.

Hoàng đế Trajanô đã gửi lại một bức thư hồi âm ngắn gọn nhưng mang tính định hướng pháp lý suốt nhiều thập kỷ: không được phép tổ chức lùng sục săn đuổi người Kitô hữu; không được thụ lý những đơn tố cáo nặc danh không ký tên, vì làm như thế là tạo ra tiền lệ xấu và không xứng hợp với thời đại văn minh của đế quốc. Thế nhưng, nếu có ai bị tố cáo đàng hoàng công khai và bị chứng minh đúng là Kitô hữu thì bắt buộc phải trừng phạt. Còn nếu người bị cáo chối bỏ đức tin và chứng minh điều đó bằng cách cầu khấn các vị thần của Rôma, thì hãy tha bổng cho họ.

Ngoài ra, Pliniô dè chừng các buổi họp mặt của người Kitô hữu còn vì một lý do chính trị sâu xa khác. Trước đó ít lâu, sau một trận hỏa hoạn lớn thiêu rụi nhiều nhà cửa tại thành phố Nicômêđia, Pliniô từng viết thư xin phép Trajanô cho thành lập một đội cứu hỏa chuyên nghiệp của địa phương. Hoàng đế Trajanô đã thẳng thừng từ chối, vì ông lo ngại những hội đoàn được tổ chức bài bản như thế rất dễ biến tướng thành các tổ chức đảng phái chính trị gây rối loạn. Đó chính là nỗi ám ảnh muôn thuở của chính quyền Rôma đối với mọi hội đoàn tư nhân; vì thế, những buổi tụ họp đều đặn hằng tuần của các Kitô hữu đương nhiên lọt thẳng vào tầm ngắm nghi kỵ của nhà cầm quyền.
Khoảng tám mươi năm sau, nhà hộ giáo Tertulianô ở Bắc Phi đọc lại phán quyết của Trajanô và vạch trần cái mâu thuẫn nực cười trong đó: hoàng đế cấm quan lại đi lùng bắt họ như thể họ là những người vô tội, nhưng hễ ai bị lôi ra tòa thì lại ra lệnh trừng phạt họ như những kẻ trọng tội! Nếu họ thực sự có tội thì tại sao lại không cho phép lùng bắt? Còn nếu họ vô tội thì tại sao lại đem ra hành hình? Rốt cuộc, người Kitô hữu bị kết án không vì việc phạm pháp nào, mà chỉ vì cái danh xưng “Kitô hữu” họ mang trên mình.
Vậy tại sao một đế quốc vốn dễ dãi với đủ mọi thứ thần linh lại không dành nổi chút khoan dung nào cho những con người hiền lành và lương thiện đến thế?
Cái giá của hòa khí với các thần
Để hiểu được thái độ của người Rôma, cần biết rằng họ không bao giờ bận tâm người dân tin gì sâu kín trong đáy lòng; điều duy nhất họ quan tâm là các nghi lễ tôn giáo công cộng có được cử hành đúng phép tắc hay không. Đối với tâm thức Rôma, tôn giáo không phải là chuyện tự do lương tâm cá nhân, mà là một bổn phận công dân chung của cả thành phố, hệt như nghĩa vụ đóng thuế hay đi lính bảo vệ biên cương. Họ tin chắc rằng sở dĩ Đế quốc Rôma đánh đâu thắng đó, mùa màng bội thu và tránh được thiên tai dịch bệnh là nhờ duy trì được mối hòa khí tốt đẹp với các vị thần linh, khái niệm mà họ gọi là pax deorum, “hòa bình với các thần”. Mà muốn giữ hòa khí ấy, cả thành phải đồng lòng dâng lễ tế thần.

Thực chất, người Rôma không hề khó tính hay bài xích các vị thần ngoại lai. Bất kỳ dân tộc nào bị Rôma chinh phục đều được tự do giữ lại các vị thần bản địa của mình, và các đền thờ của thần linh Ai Cập, Ba Tư hay Syria đều được dựng lên uy nghi ngay giữa lòng kinh đô Rôma. Tuy nhiên, sự cởi mở ấy vẫn có một giới hạn bất di bất dịch: vào năm 186 trước Công nguyên, Viện Nguyên Lão từng thẳng tay dẹp tan giáo phái bí mật thờ thần rượu nho Bacchô vì sợ những tụ điểm nằm ngoài tầm kiểm soát của nhà nước. Rôma sẵn lòng đón thêm thần mới vào ngôi đền chung, miễn là không ai bỏ các thần cũ.
Người Do Thái cũng chỉ tôn thờ một Thiên Chúa duy nhất và kiên quyết từ chối các tượng thần. Nhưng Rôma vẫn châm chước cho họ, vì đó là tôn giáo của một dân tộc, lại rất cổ xưa, mà người Rôma vốn trọng những gì lâu đời. Sử gia Tacitus từng nhận xét rằng các tục lệ của người Do Thái sở dĩ được dung thứ chính là nhờ tính chất cổ kính của chúng. Người Kitô hữu thì khác hẳn: họ xuất thân từ đủ mọi sắc dân, dám bỏ thần của tổ tiên để theo một người Do Thái bị đóng đinh mới vài chục năm trước. Trong mắt người Rôma bảo thủ, đó là phản bội tổ tiên và phá nền tảng xã hội.
Bên cạnh đó còn là vấn đề thờ phượng hoàng đế. Từ thời Augustô, khắp các thành phố lớn nhỏ trong đế quốc đều có bàn thờ trước tượng hoàng đế. Ngay từ năm 29 trước Công nguyên, chính Augustô đã cho xây đền dâng kính nữ thần Rôma và bản thân ông tại thành Pergamô và Nicômêđia. Với người Rôma, bước tới thả một nhúm hương vào lò lửa hay rưới một giọt rượu trước tượng hoàng đế chỉ là cử chỉ tỏ lòng trung thành, nhẹ nhàng như chào cờ thời nay.
Người Kitô hữu thì không thể làm thế. Lời tuyên xưng đức tin cổ xưa nhất của họ chỉ là một câu ngắn: “Đức Giêsu là Chúa”. Còn ngoài đường phố, người ta tung hô: “Caesar là Chúa”. Hai lời ấy không thể cùng ở trên môi một người tín hữu. Khi viên trưởng đồn thành Smyrna dụ vị giám mục già khả kính Pôlycarpô chỉ cần nói “Caesar là Chúa” để giữ lấy mạng sống, ngài đã điềm tĩnh từ chối. Người Kitô hữu sẵn lòng đóng thuế và hằng ngày cầu nguyện cho hoàng đế được bình an, đúng như Thánh Phaolô đã khuyên dạy và như Thánh Clêmentê thành Rôma đã thực hành trong thư của ngài. Nhưng việc thờ phượng thì chỉ dành riêng cho một mình Thiên Chúa mà thôi.
Chính vì ranh giới thiêng liêng ấy, một nhúm hương trầm nhỏ bé bỗng trở thành lằn ranh giữa sự sống và cái chết. Vị quan tổng trấn ngồi trên ghế xử án không hề bận tâm chất vấn về giáo lý Thiên Chúa; ông ta chỉ hỏi bị cáo có chịu cúi xuống đốt một nhúm hương trước tượng hoàng đế hay không, và một tiếng “không” dứt khoát trong con mắt của luật pháp Rôma đồng nghĩa với tội danh phản quốc, bất trung với đế quốc.
“Bọn vô thần”
Trớ trêu thay, những người Kitô hữu sẵn sàng hy sinh cả mạng sống vì Thiên Chúa lại bị người Rôma gán cho cái mác là “bọn vô thần”. Nghe thì vô lý, nhưng theo lối nghĩ của người xưa lại dễ hiểu: bước vào nơi cầu nguyện của người Kitô hữu, người ta không thấy tượng thần, không thấy đền đài, cũng chẳng thấy bàn thờ hiến sinh. Họ thờ một Thiên Chúa vô hình mà mắt phàm không thấy. Trong mắt người ngoại giáo, thờ một Đấng không hình không bóng như thế thì có khác gì là không thờ ai cả!
Thánh Giustinô Tử Đạo, một nhà triết học, đã đối diện thẳng với lời cáo buộc ngược đời này trong sách hộ giáo của ngài:
“Đúng thế, chúng tôi bị gọi là những kẻ vô thần; và chúng tôi công khai thừa nhận mình hoàn toàn là những kẻ vô thần đối với những thứ thần linh giả tạo loại ấy, nhưng tuyệt đối không phải đối với Thiên Chúa chân thật nhất!”
Ở Smyrna, khi đám đông trên khán đài đòi lùng bắt vị giám mục lão thành Pôlycarpô, cả biển người đã đồng thanh gào thét: “Hãy diệt trừ bọn vô thần đi!”
Nguy hiểm hơn, dân chúng tin rằng một nhóm “vô thần” không chịu cúng tế sẽ chọc giận thần linh, khiến thần giáng họa xuống cả cộng đồng. Tertulianô ghi lại tâm lý đám đông mù quáng ấy bằng giọng châm biếm cay đắng:
“Nếu nước sông Tibre dâng cao tràn vào tận tường thành Rôma, nếu nước sông Nin không dâng lên tưới mát cho đồng ruộng Ai Cập, nếu bầu trời đứng yên không đổ mưa, nếu mặt đất rung chuyển động đất, nếu nạn đói kém hay dịch bệnh ập tới… thì ngay lập tức khắp phố phường vang lên tiếng gào thét: ‘Hãy quăng bọn Kitô hữu cho sư tử ăn thịt!’”

Những lời đồn ác ý
Ngoài sự khinh miệt của giới trí thức và nỗi lo của nhà cầm quyền, đám đông còn có lý do tệ hơn để ghét người Kitô hữu: những lời đồn quái đản.
Người ngoài nghe phong thanh rằng người Kitô hữu lén họp nhau ban đêm, đóng kín cửa, và trong căn phòng tối ấy, họ ăn thịt người, uống máu trẻ con. Những lời truyền phép linh thiêng của Bữa Tiệc Ly, “Này là Mình Thầy, này là Máu Thầy”, khi lọt qua khe cửa đến tai người ngoại không hiểu Thánh Thể, đã bị thêu dệt thành chuyện giết trẻ thơ để tế lễ. Chưa hết, nghe người Kitô hữu trìu mến gọi nhau là “anh”, là “chị”, lại nghe họ nhắc đến những “bữa tiệc yêu thương”, agape, người đời liền suy diễn độc địa rằng họ tụ tập làm chuyện loạn luân đồi bại. Các nhà hộ giáo thế kỷ II đã phải viết bao trang sách để minh oan trước hai lời vu cáo ấy. Athênagôrát tóm gọn ba tội danh thiên hạ gán cho Kitô hữu: tội vô thần, “bữa tiệc kiểu Thyestes”, tức tội ăn thịt người, và “sự giao hợp kiểu Oedipus”, tức tội loạn luân. Hai tên ấy lấy từ hai bi kịch ghê rợn nổi tiếng trong thần thoại Hy Lạp.

Một số lời đồn ác ý ấy thậm chí còn bắt nguồn từ sự hèn nhát của chính những người nô lệ trong gia đình. Sử gia Êusêbiô ghi lại rằng vào năm 177 tại thành Lyon bên Pháp ngày nay, khi các đầy tớ ngoại giáo của những chủ nhà Kitô hữu bị bắt và đe dọa tra tấn, vì sợ đòn roi, họ đã hùa theo lời đồn ngoài phố mà khai man rằng chủ nhân của mình thực sự có tham dự những bữa tiệc kiểu Thyestes và hành vi loạn luân kiểu Oedipus.
Người Công giáo Việt Nam khi đọc đến trang sử này hẳn sẽ cảm thấy vô cùng gần gũi và xót xa. Suốt thời kỳ cấm đạo nghiệt ngã dưới triều Nguyễn thế kỷ XIX, trong dân gian cũng từng lan truyền lời đồn thổi kinh dị rằng các cố đạo phương Tây thường lén lút móc mắt người chết để bào chế thuốc trường sinh, và chính các chiếu chỉ của triều đình cũng từng trích dẫn lời vu khống vô căn cứ ấy. Ở bất cứ thời đại hay nền văn hóa nào cũng vậy, hễ có một cộng đoàn sống khép kín mà xã hội bên ngoài chưa thấu hiểu, thì những lời đồn đại ác ý sẽ lập tức tràn vào lấp đầy khoảng trống của sự thiếu hiểu biết. Về sau, ở châu Âu thời Trung Cổ, chính lời vu cáo giết trẻ con lấy máu tế lễ này lại bị đổ lên đầu người Do Thái, gây bao cuộc thảm sát oan khuất; nhưng trước đó, các Kitô hữu tiên khởi đã là nạn nhân đầu tiên của nó.
Sự chế nhạo dành cho đức tin Kitô giáo còn được khắc ghi bằng hình ảnh cụ thể. Trên một bức tường cổ tại đồi Palatinô ở thủ đô Rôma, các nhà khảo cổ đã phát hiện một bức tranh vẽ nguệch ngoạc được khắc lên vữa tường vào khoảng năm 200. Bức hình vẽ một người đàn ông bị đóng đinh trên cây thập giá, nhưng phần đầu lại mang hình đầu của một con lừa. Đứng ngay bên cạnh cây thập giá là một dáng người đang giơ tay lên làm cử chỉ tôn thờ, kèm theo dòng chữ viết tay bằng tiếng Hy Lạp đầy mỉa mai: “Alexamênô thờ thần của mình”. Tertulianô cho biết nhiều người ngoại giáo tin thật rằng Kitô hữu thờ một cái đầu lừa, lời phỉ báng trước đó từng dùng để chế giễu người Do Thái. Có lẽ bức vẽ ấy là trò đùa ác ý của một cậu học trò hay một người lính trong doanh trại nhằm trêu chọc người bạn đồng đội theo đạo của mình. Nhưng điều cảm động là ở ngay căn phòng bên cạnh, một bàn tay khác đã nắn nót khắc lên tường: “Alexamênô trung tín”. Bức biếm họa ấy nay được coi là một trong những hình vẽ cuộc đóng đinh cổ nhất còn sót lại: kẻ thù vẽ ra để chế nhạo, nhưng nó lại thành chứng tích cho lòng trung kiên của một tín hữu vô danh.

Những kẻ không giống ai
Còn một nguyên nhân tế nhị hơn khiến người Kitô hữu bị xa lánh: họ sống khác hẳn mọi người quanh mình.
Trong một xã hội đam mê bạo lực và hưởng thụ, người Kitô hữu không bước chân vào đấu trường giác đấu, nơi người ta mua vui bằng cảnh người chém giết người. Họ tránh xa các nhà hát kịch với những vở diễn dung tục, đồi trụy. Họ không tham dự các lễ hội tế thần công cộng, dẫu đó là những ngày hội náo nhiệt nhất khi cả thành phố cùng nhau ăn uống linh đình. Nhiều người theo đạo đã bỏ cả nghề tạc tượng thần vốn nuôi sống gia đình bao năm; nhiều binh sĩ day dứt vì phải thề trung thành nhân danh các tà thần; và phần đông tín hữu không dám đụng đến những miếng thịt đã đem cúng tế thần tượng.
Trong một thị trấn cổ đại nhỏ bé nơi ai cũng biết mặt thuộc tên nhau, một gia đình bỗng nhiên vắng mặt trong mọi lễ hội đình đám, không đóng góp tiền bạc cho các nghi thức tế lễ chung, lại tránh xa mọi cuộc vui chơi giải trí của làng xã thì lập tức bị hàng xóm láng giềng để ý và dị nghị. Người đời nhìn họ như những kẻ lập dị, khép kín và kiêu ngạo, như thể đang tự cho mình thanh cao hơn và coi thường toàn thể cộng đồng. Kể về cuộc bách hại thời Nêrô, sử gia Tacitus gọi người Kitô hữu là một hạng người bị thiên hạ căm ghét vì những thói xấu ghê tởm, và nói họ bị kết án không hẳn vì tội đốt thành Rôma, mà vì “lòng thù ghét đối với toàn thể loài người”. Cũng vào thời ấy, sử gia Suêtôniô viết về Nêrô cũng gọi người Kitô hữu là những kẻ theo thứ “mê tín mới mẻ và độc hại”.

Khoảng năm 175, triết gia ngoại giáo Celsô viết hẳn một cuốn sách công kích đạo Kitô. Với giọng khinh miệt của giới thượng lưu, ông chế nhạo đó là đạo của đám thấp hèn: toàn thợ dệt len, thợ đóng giày, thợ giặt và dân quê dốt nát, những kẻ chỉ giỏi len lỏi vào nhà để dụ dỗ đàn bà và trẻ con mỗi khi người cha gia đình đi vắng.
Thế nhưng, nghịch lý lại nằm ở chỗ: chính những nét khác biệt bị người đời chê bai ấy lại thu hút biết bao tâm hồn đến với Hội Thánh! Người ngoài ngỡ ngàng khi bước vào một cộng đoàn nơi người chủ giàu và người nô lệ cùng ngồi chung một bàn tiệc và gọi nhau bằng hai tiếng “anh em”; nơi những người có của sẵn sàng bán tài sản để nuôi dưỡng các bà góa nghèo neo đơn; và nơi thi hài của những người nghèo chết đường chết chợ không ai thân thích đều được tín hữu chôn cất tử tế. Như câu người ngoại giáo thốt lên mà Tertulianô ghi lại: “Hãy xem kìa, họ yêu thương nhau biết chừng nào!” Có những kẻ căm ghét người Kitô hữu vì họ sống khác đời; nhưng cũng có vô số người tìm đến với họ chính vì sự khác biệt đầy tình người ấy.

Hai trăm năm sống giữa lằn ranh sinh tử
Để có một cái nhìn lịch sử công bằng và chuẩn xác, chúng ta cũng cần ghi nhận một thực tế: suốt hơn hai thế kỷ đầu tiên, người Kitô hữu không phải lúc nào cũng bị săn đuổi ráo riết từng ngày. Lịch sử giai đoạn này vẫn có những quãng thời gian yên ắng kéo dài hàng chục năm, nơi người Kitô hữu và hàng xóm ngoại giáo vẫn chung sống hòa bình, buôn bán và làm việc cạnh nhau như bao công dân bình thường khác. Một sắc chỉ ôn hòa như của Hoàng đế Trajanô không hề ra lệnh cho quan quân phải đi lùng sục truy bắt người có đạo.
Nhưng sắc chỉ ấy cũng không che chở họ. Suốt hơn hai trăm năm, người Kitô hữu sống bấp bênh như ngàn cân treo sợi tóc. Chỉ cần một người hàng xóm ôm lòng thù hận cá nhân, một đám đông nổi cơn cuồng nộ sau một mùa màng thất bát, hay một viên quan địa phương muốn lập công thăng tiến… thì riêng cái danh xưng “Kitô hữu” cũng đủ đẩy một con người lương thiện ra pháp trường.
Và rồi những quãng lặng mong manh ấy cũng khép lại, khi chính các hoàng đế Rôma ban những sắc lệnh đẫm máu, đẩy cơn bão bách hại ập xuống khắp mọi ngõ ngách đế quốc.

Và rồi những quãng lặng mong manh ấy cũng khép lại, khi chính các hoàng đế Rôma ban những sắc lệnh đẫm máu, đẩy cơn bão bách hại ập xuống khắp mọi ngõ ngách đế quốc.
Chương 26 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
chính những nét khác biệt bị người đời chê bai ấy lại thu hút biết bao tâm hồn đến với Hội Thánh!
Những người trong chương
- Pliniô Trẻ · Lá thư ông viết cho Trajanô và thư trả lời, quyển 10, thư 96 và 97 trong tập thư của ông, vẫn còn nguyên đến hôm nay.
- Trajanô · Cột Trajanô ở Rôma, dựng năm 113, kể cuộc chiến ở Đacia bằng dải phù điêu xoắn quanh thân cột.
- Celsô · Sách của ông đã mất, nhưng Origênê chép lại gần từng chữ để đáp lời, nên ngày nay dựng lại được chừng chín phần mười.
Nơi ấy hôm nay
- Đồi Palatinô ở Rôma. Hình vẽ nguệch ngoạc “Alexamênô thờ thần của mình” được tìm thấy ở đây, nay trưng bày trong Bảo tàng Palatinô.
- Bithynia là miền quanh Nicômêđia, nay là Izmit, và Nicêa, nay là Iznik, ở tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ.
Muốn đọc thêm
Pliniô, Thư tín 10,96-97 · Tertulianô, Biện hộ, các chương 1 đến 4 · Giustinô, Biện hộ thứ nhất · newadvent.org · Robert Louis Wilken, The Christians as the Romans Saw Them
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 27
Những cơn sóng lửa, từ Nêrô đến Điôclêtianô
Sắc chỉ khoan dung năm 311 của kẻ bách hại Galêriô khép lại bằng một lời xin lạ lùng nào?
Khoảng 42 phút đọc











