Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 27

Kiểm chứng chương 27: Những cơn sóng lửa, từ Nêrô đến Điôclêtianô

Chương 27 đi một mạch qua gần ba trăm năm bách hại, từ năm 64 đến năm 311. Nguồn của chương có ba loại. Loại thứ nhất là giấy tờ của chính quyền Rôma còn sót lại, như những tờ giấy chứng nhận đã tế thần đào được ở Ai Cập. Loại thứ hai là lời kể của những người sống qua các cuộc bách hại: thánh Cyprianô ở Carthage, Lactantiô, người dạy học trong triều Điôclêtianô, và sử gia Êusêbiô ở Palestine. Loại thứ ba là biên bản xử án các vị tử đạo. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: tờ giấy của ông già Ai Cập có thật không, chuyện thánh Laurensô bị nướng trên vỉ sắt đến đâu là sử, ai đếm được số người đã chết. Những trang này cho bạn biết mỗi chuyện đến từ nguồn nào.

Hai sách được dẫn nhiều nhất:

  • Lactantiô, Về cái chết của những kẻ bách hại, viết khoảng năm 315. Lactantiô là một giáo sư hùng biện được Điôclêtianô mời về dạy ở kinh đô Nicômêđia. Ông có mặt ở đó khi cuộc bách hại năm 303 bắt đầu. Sách viết với giọng rất giận dữ, kể cái chết thảm của từng hoàng đế bách hại như hình phạt của Thiên Chúa. Vì thế các sử gia dùng sách này cho sự kiện, nhưng đọc dè dặt phần nhận xét.
  • Êusêbiô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 6 đến 8, và cuốn nhỏ Các vị tử đạo ở Palestine. Êusêbiô sống ở Xêdarê trong những năm 303 đến 311 và tận mắt thấy nhiều vụ hành hình.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. Chương này ít trích Kinh Thánh, nhưng phần lớn các nguồn cổ ở đây có bản dịch tiếng Anh miễn phí.

Tờ giấy của ông Aurelius Diogenes

Tờ giấy cói này có thật và được in trong nhiều sách về thời kỳ này. Nó được tìm thấy ở vùng Fayum, ốc đảo nông nghiệp phía tây sông Nin, và mang ngày của năm thứ nhất triều Đêciô, khoảng cuối tháng Sáu năm 250. Bản chương dịch là đúng sát: tên, tên cha là Satabous, làng Đảo Alexanđê, khoảng bảy mươi hai tuổi, vết sẹo ở chân mày phải, lời khai xưa nay vẫn tế các thần và nay đã tế, rót rượu, nếm thịt lễ vật, và chữ ký của viên chức. Thời ấy không có ảnh, nên người ta tả những dấu riêng trên mặt, như vết sẹo, để nhận ra một người.

Các nhà nghiên cứu đã tìm được chừng bốn mươi lăm tờ giấy như vậy, hầu hết ở Ai Cập, nơi khí hậu khô giữ cho giấy cói khỏi mục. Họ gọi mỗi tờ là một libellus, tiếng Latinh nghĩa là “văn bản nhỏ”, và gọi chung là libelli.

Chương viết: “Chúng ta không biết Diogenes có phải Kitô hữu không. Có lẽ không.” Có một tờ khác giúp ta hiểu vì sao: giấy chứng nhận của bà Aurelia Ammonous, nữ tư tế của thần cá sấu Petesouchos. Bà cũng phải đi tế và nhờ ký giấy. Như vậy lệnh của Đêciô áp dụng cho mọi người, kể cả người ngoại giáo sùng đạo nhất. Không một tờ giấy nào còn lại ghi rõ chủ nhân là Kitô hữu.

Hai trăm năm lúc lặng lúc sóng

Cơn sóng năm 64 đã nói ở tư liệu chương 19. Thời Đômitianô ở tư liệu chương 22. Lá thư của Pliniô và câu trả lời của Trajanô ở tư liệu chương 26.

Ý rằng có những quãng dài Kitô hữu sống bình thường là nhận định chung của các sử gia. Bạn thấy điều này ngay trong thư Pliniô: có người bị giải đến trước ông nói đã thôi theo đạo từ nhiều năm, có người đến hai mươi năm, mà không ai đụng đến. Tacitus, người gọi Kitô hữu là hạng người bị ghét vì những điều ghê tởm, vẫn viết rằng một niềm xót thương đã nổi lên, vì họ bị tiêu diệt để thỏa lòng tàn bạo của một người (Biên niên sử, quyển 15, đoạn 44). Tai người Rôma nghe chữ “vô thần” là không chịu tôn kính các thần; Cassius Dio dùng chữ ấy cho các nạn nhân của Đômitianô (quyển 67, đoạn 14).

Những vị tử đạo thế kỷ II mà chương nhắc:

  • Pôlycarpô ở Smyrna, khoảng năm 155 đến 160: tư liệu chương 28.
  • Giustinô và sáu người bạn ở Rôma, khoảng năm 165: tư liệu chương 28.
  • Lyon năm 177: tư liệu chương 28. Giám mục Pôthinô trên chín mươi tuổi, theo lá thư của Hội Thánh Lyon (Êusêbiô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 5, chương 1, đoạn 29). Con số gần năm mươi người đến từ một danh sách bốn mươi tám tên mà Grêgôriô thành Tours ghi lại ở thế kỷ VI. Chương nhắc thêm một cô gái nô lệ tên Blandina.

Marcô Aurêliô. Cuốn Suy niệm của ông dễ tìm bản dịch. Câu chương nhắc nằm ở quyển 11, đoạn 3. Ông viết rằng linh hồn phải sẵn sàng rời thân xác khi giờ đến, và sự sẵn sàng ấy phải xuất phát từ phán đoán có lý lẽ, không phải từ sự cứng đầu thuần túy, “như người Kitô hữu”. Chương cũng báo điều này: mấy chữ ấy có thể là lời chú thích của người chép sách đời sau lọt vào, vì chúng nằm gượng gạo trong câu. Nếu quả là của chính ông thì đây là lần duy nhất ông nhắc đến Kitô hữu. Cuộc bách hại ở Lyon xảy ra dưới triều ông, nhưng không có bằng chứng ông ra lệnh.

Thế kỷ khủng hoảng

Các sử gia gọi những năm từ 235 đến 284 là cuộc khủng hoảng thế kỷ III. Trong năm mươi năm ấy có hơn hai mươi hoàng đế được Viện Nguyên Lão công nhận, chưa kể nhiều người tự xưng ở các tỉnh. Phần lớn chết vì bị giết. Lượng bạc trong đồng tiền tụt xuống chỉ còn vài phần trăm. Từ năm 249 một trận dịch lớn lan từ tỉnh này sang tỉnh khác hơn mười năm, mang tên Cyprianô vì ngài là người tả lại nó.

Chương viết người Rôma hỏi nhau vì sao đế quốc tan rã, và nhiều người đáp rằng vì đã bỏ bê các thần. Nỗi ngờ ấy có thật trong lời các tác giả thời đó: khoảng năm 252, Cyprianô viết cả một cuốn sách, Gửi Đêmêtrianô, để đáp một viên chức đã đổ cho Kitô hữu mọi nỗi chiến tranh, hạn hán và bệnh tật.

Lời Điônysiô, giám mục Alêxanđria, về trận dịch được Êusêbiô chép lại (Lịch sử Hội Thánh, quyển 7, chương 22, đoạn 7 và 10). Ngài viết rằng phần lớn Kitô hữu đến thăm người bệnh không sợ, phục vụ họ trong Đức Kitô, còn người ngoại giáo thì bỏ rơi ai vừa đổ bệnh và quăng họ ra đường khi còn thoi thóp. Chương diễn lại đúng ý ấy.

Năm 202, Septimiô Sêvêrô. Tin về lệnh cấm cải đạo sang Do Thái giáo hay Kitô giáo đến từ cuốn Sử Augustan (phần về Sêvêrô, chương 17), một cuốn sách viết cuối thế kỷ IV mà các sử gia biết là có nhiều chỗ không đáng tin. Chương nói đúng như thế. Nhưng việc nhiều người bị bắt ở Alêxanđria và Carthage khoảng năm 202 đến 203 thì có nguồn khác xác nhận: Êusêbiô kể chuyện Alêxanđria (quyển 6, chương 1 đến 5), và cuộc tử đạo của Perpêtua ở Carthage năm 203 (tư liệu chương 28).

Origênê và người cha. Nguồn là Êusêbiô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 6, chương 2. Cha của Origênê tên là Leonides. Êusêbiô kể Origênê lúc ấy chưa đầy mười bảy tuổi, muốn chạy theo cha để cùng chết, nhưng mẹ giấu hết quần áo để giữ cậu ở nhà. Cậu viết thư cho cha, và chương diễn lại lời thư: “Xin cha giữ vững, đừng vì chúng con mà đổi ý.” Leonides bị chém đầu, nhà nước tịch thu tài sản, để lại Origênê với mẹ và sáu em trai. Êusêbiô viết chừng một trăm năm sau, nhưng ông rất ngưỡng mộ Origênê, đã đọc nhiều thư của ngài, và có gặp những người còn nhớ chuyện.

Năm 235, Pôntianô và Hippôlytô. Việc hai ngài bị đày ra đảo Sardinia được ghi trong một danh sách các giáo hoàng soạn ở Rôma năm 354, gọi là Danh mục Liberianô. Danh mục gọi đảo ấy là “đảo độc hại” (tiếng Latinh in insula nociva), và ghi rằng Pôntianô từ chức ngày 28 tháng Chín năm 235 để Hội Thánh Rôma bầu người khác. Đó là lần từ chức của một giáo hoàng sớm nhất xác định được ngày. Thi hài hai ngài được đưa về Rôma. Mộ Pôntianô ở hầm mộ Callixtô (tư liệu chương 29).

Năm 250

Lệnh của Đêciô. Rôma mừng sinh nhật một ngàn năm vào năm 248. Năm 249, Đêciô lên ngôi và lấy thêm tên Trajanô. Văn bản sắc lệnh đã mất. Ta biết nội dung qua những tờ giấy chứng nhận và lời các tác giả Kitô giáo thời ấy. Chương viết đúng điều các sử gia đồng ý: mọi người phải đến trước một ủy ban, tế lễ, rưới rượu, nếm thịt, rồi nhận giấy có ký tên, trong một thời hạn.

Ý rằng Đêciô không cần nhiều cái chết mà cần những lời chối đạo là nhận định của người kể, và nhiều sử gia cũng nói tương tự. Có người cho rằng lệnh ấy thoạt đầu là nghi lễ tỏ lòng trung thành cho một triều đại mới, áp cho mọi người, và Kitô hữu chịu thiệt nhiều nhất vì họ là những người không thể tham dự.

Những người chối đạo. Nguồn chính là sách Về những người sa ngã (De lapsis) của Cyprianô, viết năm 251, ngay khi cơn bão tạm lắng. Ở chương 8 và 9, ngài kể có người không đợi bị bắt, tự chạy ra chợ như thể đã mong dịp này từ lâu, có người bế con nhỏ theo. Có người trả tiền mua giấy mà không hề tế, và ở đoạn 27 Cyprianô nói ngay cả họ cũng đã làm ô uế lương tâm bằng những tờ giấy. Chuyện này ngài còn nói trong các thư, ví dụ thư 55. Người ta gọi họ là libellatici, “những người có giấy”.

Điônysiô ở Alêxanđria tả cảnh trước các bàn thờ: có người tái mặt, run rẩy như chính mình sắp bị đem làm của lễ, có người bước lên hùng hồn nói chưa bao giờ là Kitô hữu (Êusêbiô chép lại, quyển 6, chương 41, đoạn 11 và 12). Cũng ở đoạn 1, ngài viết rằng cuộc bách hại trong thành ngài không bắt đầu từ sắc chỉ của vua, mà đi trước nó trọn một năm.

Giáo hoàng Fabianô chết tử đạo ngày 20 tháng Giêng năm 250, có lẽ trong tù. Tòa Rôma bỏ trống hơn một năm, đến tháng Ba năm 251 mới bầu Cornêliô. Phiến đá mộ Fabianô, khắc chữ Hy Lạp, vẫn còn ở Hầm các Giáo hoàng trong hầm mộ Callixtô (tư liệu chương 29).

Origênê bị tra tấn. Êusêbiô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 6, chương 39, đoạn 5, kể ngài bị giam dưới vòng gông sắt và trong ngục tối, chân bị căng ra bốn nấc trong cùm nhiều ngày, và bị dọa thiêu. Ngài mất vài năm sau ở Tyrô, thọ sáu mươi chín tuổi (quyển 7, chương 1). Êusêbiô không nêu nguyên nhân cái chết, nhưng một truyền thống về sau, có trong Phôtiô, gắn nó với những gì ngài đã chịu năm 250. Chương viết đúng như vậy.

Đêciô tử trận tháng Sáu năm 251 ở Abritus, nay thuộc Bulgaria, khi đánh quân Goth. Ông là hoàng đế Rôma đầu tiên bị một đạo quân ngoại bang giết.

Phép “quá khóa” ở Việt Nam. Đây là chỗ so sánh với Việt Nam mà người kể đặt vào chương. Việc bắt người có đạo bước qua thập giá, và việc xăm chữ lên mặt người không chịu bước, được ghi trong nhiều tài liệu về thời cấm đạo dưới các vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, và trong hồ sơ phong thánh các vị tử đạo Việt Nam. Chương 125 kể kỹ hơn.

Chuyện những người sa ngã xin trở lại và Hội Thánh chia rẽ vì câu hỏi ấy: chương 35.

Valêrianô và kho tàng của Hội Thánh

Hai sắc lệnh năm 257 và 258 được biết qua thư 80 của Cyprianô và qua biên bản xử ngài. Thư 80 tóm sắc lệnh thứ hai: giám mục, linh mục và phó tế bị xử tử ngay; nghị sĩ và người có địa vị mất chức và tài sản, nếu vẫn không chịu thì mất cả mạng; phụ nữ quý tộc bị tịch thu tài sản và đi đày; người làm trong nhà hoàng đế bị tịch thu tài sản và đem làm nô lệ.

Giáo hoàng Xíttô II. Cũng thư 80 ấy, Cyprianô báo ngài bị chém đầu trong một nghĩa trang ở Rôma ngày mồng 6 tháng Tám, cùng bốn phó tế. Chi tiết ngài đang ngồi giảng dạy đến từ một bài thơ Giáo hoàng Đamasô cho khắc đá ở thế kỷ IV, như chương nói. Truyền thống đặt nơi ngài chết ở hầm mộ Praetextatô, và ngài được chôn ở Hầm các Giáo hoàng trong hầm mộ Callixtô.

Phó tế Laurensô chết ngày 10 tháng Tám năm 258. Chuyện “kho tàng của Hội Thánh” ở sách Về bổn phận của hàng giáo sĩ (De officiis) của Ambrôsiô, viết khoảng năm 388 (quyển 2, chương 28). Laurensô xin vài ngày để gom kho tàng, rồi dẫn người nghèo của thành đến trước viên quan. Người què, người mù, người góa bụa và mồ côi là do các lần kể sau thêm vào, vì Ambrôsiô chỉ nói “người nghèo”, đúng như chương ghi. Chuyện nướng trên vỉ sắt có trong thơ của Prudentiô, đầu thế kỷ V. Nhiều sử gia nghĩ ngài bị chém đầu như Xíttô, theo đúng sắc lệnh. Chương phân biệt rõ: cái chết là chắc chắn, vỉ sắt là truyền thuyết.

Cyprianô. Biên bản xử ngài, gọi là Acta Proconsularia, còn giữ được. Ngài chết ngày 14 tháng Chín năm 258. Mọi chi tiết chương kể đều có trong biên bản: nghe án chết bằng gươm, ngài đáp Deo gratias (“Tạ ơn Chúa”), tự cởi áo choàng, tự bịt mắt (phó tế Pontius kể trong Tiểu sử Cyprianô, chương 18), và dặn bạn hữu trao cho đao phủ hai mươi lăm đồng tiền vàng. Biên bản chỉ dài chừng hai trang, có bản tiếng Anh miễn phí trên mạng. Hai tiếng ấy cũng là lời người Công giáo đáp trong Thánh lễ sau một bài đọc Sách Thánh. Lời Nguyện Thánh Thể I vẫn xướng tên Xíttô, Cyprianô và Laurensô trong số các thánh tử đạo.

Valêrianô bị bắt. Năm 260, gần thành Edessa, vua Ba Tư Shapur I bắt sống Valêrianô. Bạn có thể tự xem chứng cớ: ở Naqsh-e Rostam, gần Persepolis, Iran, một phù điêu khắc vào vách đá tả cảnh hoàng đế Rôma quỳ trước vua Shapur trên lưng ngựa, và người ta cho rằng Valêrianô là người nhà vua nắm lấy cổ tay. Shapur còn cho khắc bản ghi chiến công bằng ba thứ tiếng, có kể chuyện bắt Valêrianô. Lactantiô thêm vào chuyện Shapur dùng người tù làm ghế kê chân (Về cái chết của những kẻ bách hại, chương 5), nhưng phần ấy khó tin, như chương đã nói.

Galliênô chấm dứt bách hại. Êusêbiô chép lại sắc lệnh của Galliênô trả nơi thờ phượng và nghĩa trang cho các giám mục (Lịch sử Hội Thánh, quyển 7, chương 13), dặn các giám mục đưa nó ra để không ai quấy nhiễu.

Bốn mươi năm yên bình

Các sử gia gọi quãng từ năm 260 đến 303 là Nền Hòa bình Nhỏ của Hội Thánh. Số Kitô hữu có lẽ cứ mười người thì có một.

  • Kitô hữu làm việc trong cung, được cử làm tổng trấn các tỉnh, và các hoàng đế giải thoát họ khỏi nỗi lo về việc tế lễ. Nhà thờ lớn dựng từ nền ở khắp các thành (Êusêbiô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 8, chương 1, đoạn 2 và 5).
  • Nhà thờ lớn ở Nicômêđia đứng trên nền đất cao, thấy rõ từ cung điện (Lactantiô, chương 12).
  • Vợ Điôclêtianô là Prisca và con gái là Valeria bị ép phải tế thần khi cuộc bách hại bắt đầu (Lactantiô, chương 15). Từ đó người ta suy ra hai bà có cảm tình với đạo. Chương viết “Người ta nói”, đúng mức.
  • Câu về nỗi buông thả và ganh ghét là lời Êusêbiô (quyển 8, chương 1, đoạn 7).

Cơn bão cuối cùng

Điôclêtianô. Một quân nhân xuất thân bình dân từ Đalmatia, lên ngôi năm 284. Năm 293, ông chia đế quốc cho bốn người, gọi là Tứ đầu chế: hai hoàng đế cao cấp (Augustô) là Điôclêtianô và Maximianô, hai hoàng đế cấp dưới (Xêda) là Galêriô và Constantiô, cha của Constantinô. Ông cải cách thuế khóa, quân đội và tiền tệ.

Galêriô thúc ép. Lactantiô, chương 10 và 11. Lactantiô kể Điôclêtianô đang xem ruột con vật tế thì những người hầu Kitô hữu đứng cạnh làm dấu thánh giá trên trán; các thầy bói run sợ, không tìm được dấu thường thấy, và đổ lỗi cho Kitô hữu. Điôclêtianô muốn xử việc này không đổ máu, còn Galêriô muốn ai không chịu tế đều bị thiêu sống.

Sáng ngày 23 tháng Hai năm 303. Lactantiô kể cảnh phá nhà thờ ở Nicômêđia trong chương 12, và nói rõ hôm ấy là lễ Terminalia, lễ thần Terminô, thần ranh giới. Điôclêtianô không cho đốt nhà thờ vì sợ lửa lan, nên lính dùng búa rìu phá trong vài giờ. Sắc lệnh được dán hôm sau (chương 13). Lactantiô kể một người đã xé tờ yết thị ra từng mảnh và vì thế bị thiêu sống.

Bốn sắc lệnh. Êusêbiô liệt kê ở Lịch sử Hội Thánh, quyển 8, chương 2 và chương 6, và ở Các vị tử đạo ở Palestine, chương 3. Thứ tự chương kể là đúng: sắc lệnh thứ nhất (tháng Hai năm 303) phá nhà thờ, đốt sách; thứ hai bắt hàng giáo sĩ; thứ ba hứa thả giáo sĩ nào chịu tế và tra tấn người không chịu; thứ tư (đầu năm 304) buộc mọi người phải tế. Lời nhà tù chật đến nỗi không còn chỗ cho kẻ bị kết án vì tội ác là của Êusêbiô (quyển 8, chương 6, đoạn 9).

Chữ traditor. Động từ Latinh tradere nghĩa là “trao, nộp”. Traditor, “kẻ trao nộp”, là gốc của chữ traitor trong tiếng Anh. Câu hỏi ai đã là traditor về sau chia đôi Hội Thánh ở Bắc Phi, tức cuộc ly khai Đônatô (chương 39 và các chương sau).

Constantiô ở phương Tây. Lactantiô viết rằng Constantiô chỉ để người ta phá các nhà thờ, những bức tường xây lại được, còn ngôi đền thật của Thiên Chúa là thân thể con người thì ông giữ an toàn (chương 15). Êusêbiô nói ông không phá nhà thờ nào. Chương viết “Sự thật có lẽ nằm giữa hai lời kể”, và ý ấy đúng.

Những cảnh Êusêbiô thấy. Trong Lịch sử Hội Thánh, quyển 8, chương 9 (đoạn 3 và 4), Êusêbiô kể ngài có mặt ở Ai Cập và thấy nhiều người bị giết trong một ngày: có ngày hơn mười, có ngày hơn hai mươi, có lần cả trăm người đàn ông cùng vợ và con nhỏ, đến nỗi đao phủ cũng mệt lả và phải đổi phiên cho nhau. Cuốn Các vị tử đạo ở Palestine (chương 7 và 8) kể chuyện chọc mù mắt phải, làm què chân trái, rồi đày đi mỏ đồng ở Phaeno.

Con số người chết. Không có thống kê thời ấy. Các sử gia ngày nay thường ước tính khoảng ba đến bốn ngàn người bị xử tử trong mười năm, phần lớn ở phương Đông. Có người cho là còn nhiều hơn. Chương viết đúng với các ước tính này. Con số có thể nhỏ so với điều nhiều người tưởng, nhưng nên nhớ dân số thời ấy ít hơn rất nhiều, và số người bị tù, bị tra tấn, tàn tật hay mất hết tài sản thì đông gấp nhiều lần.

Năm 305, Điôclêtianô thoái vị và lui về cung điện ông đã xây ở Split, trên bờ Biển Adriatic. Lăng mộ ông ở đó nay là nhà thờ chính tòa Công giáo, dâng kính thánh Đômniô, một giám mục mà theo truyền thống đã chết trong cuộc bách hại của Điôclêtianô.

Lời xin của kẻ bách hại

Sắc chỉ của Galêriô còn nguyên ở hai chỗ: Lactantiô chép bản Latinh (chương 34), Êusêbiô chép bản dịch Hy Lạp (Lịch sử Hội Thánh, quyển 8, chương 17). Sắc chỉ được ban hành ở Nicômêđia ngày 30 tháng Tư năm 311, nhân danh Galêriô cùng hai hoàng đế khác là Constantinô và Licinô. Mọi ý chương tóm đều có trong văn bản: nhà nước muốn đưa Kitô hữu trở về với các định chế của người xưa, nhiều người vẫn cứng đầu, không dâng cho các thần sự thờ phượng đáng được dâng. Câu cuối, rằng Kitô hữu phải cầu xin Thiên Chúa của họ cho sự an toàn của các hoàng đế (“chúng ta”), của quốc gia và của chính họ, dùng chữ Latinh salus, có thể nghĩa là an toàn mà cũng có thể là sức khỏe. Chương diễn đúng chỗ ấy.

Bệnh của Galêriô: Lactantiô tả rất kỹ ở chương 33 và gọi đó là tai ương không chữa được, Êusêbiô cũng tả (quyển 8, chương 16). Các bác sĩ ngày nay đoán có thể là ung thư. Galêriô chết vài ngày sau khi ký, đầu tháng Năm năm 311.

Sau đó cuộc bách hại còn bùng lại ở phương Đông dưới tay Maximinô Đaia, cháu của Galêriô, cho đến năm 313. Chương 36 kể giai đoạn ấy. Trận cầu Milvian năm 312 ở chương 37, chỉ trong vòng một năm rưỡi sau sắc chỉ, đúng như chương viết.

Những người trong chương

Aurelius Diogenes, một nông dân Ai Cập bảy mươi hai tuổi.

Pôthinô, giám mục Lyon. Blandina, nữ nô lệ tử đạo ở Lyon.

Marcô Aurêliô, hoàng đế từ năm 161 đến 180.

Septimiô Sêvêrô, hoàng đế từ năm 193 đến 211.

Leonides, cha của Origênê, tử đạo ở Alêxanđria năm 202.

Origênê, nhà thần học Alêxanđria (chương 34).

Maximinô Thrax, hoàng đế từ năm 235 đến 238.

Pôntianô, giáo hoàng, và Hippôlytô, linh mục Rôma.

Đêciô, hoàng đế từ năm 249 đến 251.

Fabianô, giáo hoàng, tử đạo năm 250.

Cyprianô, giám mục Carthage, tử đạo năm 258.

Valêrianô, hoàng đế từ năm 253 đến 260, và con là Galliênô.

Xíttô II, giáo hoàng, và Laurensô, phó tế, cùng tử đạo năm 258.

Shapur I, vua Ba Tư nhà Sassanid.

Điôclêtianô, hoàng đế từ năm 284 đến 305.

Galêriô, hoàng đế cấp dưới rồi cấp cao, chết năm 311.

Constantiô, hoàng đế cấp dưới ở phương Tây, cha của Constantinô.

Lactantiô và Êusêbiô, hai tác giả sống qua cuộc bách hại cuối cùng.

Những nơi trong chương

Fayum, ốc đảo phía tây sông Nin, Ai Cập. Carthage, nay thuộc vùng ngoại ô Tunis. Alêxanđria, Ai Cập. Sardinia, đảo lớn của Ý. Abritus, gần Razgrad, Bulgaria. Naqsh-e Rostam, gần Persepolis, Iran. Nicômêđia, nay là Izmit, Thổ Nhĩ Kỳ. Phaeno, mỏ đồng cổ ở miền nam Giođan.

Đọc thêm

Biên bản xử thánh Cyprianô chỉ dài hai trang và rất cảm động. Muốn hiểu cái giá của năm 250 trong lòng một vị mục tử, bạn đọc Về những người sa ngã của Cyprianô. Muốn biết cơn bão cuối cùng, cuốn Về cái chết của những kẻ bách hại của Lactantiô ngắn và dễ đọc, nhưng đọc dè dặt phần lời bình của tác giả. Bản tiếng Anh của Cyprianô, Lactantiô và Êusêbiô có miễn phí ở trang newadvent.org. Muốn nhìn cả đề tài, cuốn Martyrdom and Persecution in the Early Church của W. H. C. Frend là công trình kinh điển.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 19 (Nêrô), chương 22 (thời Đômitianô), chương 26 (thư của Pliniô), chương 28 (các vị tử đạo thế kỷ II và III), chương 29 (Hầm các Giáo hoàng), chương 34 (Origênê), chương 35 (những người sa ngã), chương 36 (bốn hoàng đế), chương 37 (cầu Milvian) và chương 39 (cuộc ly khai Đônatô).

Trở lại chương 27