Chương 27
Năm 64 đến năm 311 · Khắp đế quốc Rôma
Vào năm 250, tại một ngôi làng nhỏ thuộc vùng Fayum, ốc đảo trồng trọt trù phú nằm ở phía tây sông Nin, có một cụ già chừng bảy mươi hai tuổi tên là Aurelius Diogenes cầm một mảnh giấy cói đến trình cho các viên chức trong làng. Trên mảnh giấy ấy ghi rõ những dòng này:
“Kính gửi các vị được cắt cử trông coi việc tế lễ. Tôi là Aurelius Diogenes, con của ông Satabous, người làng Đảo Alexanđê, năm nay chừng bảy mươi hai tuổi, có một vết sẹo trên chân mày bên phải. Từ xưa đến nay tôi vẫn luôn cúng tế các thần. Hôm nay, ngay trước mặt các vị và chiếu theo đúng sắc lệnh của triều đình, tôi đã dâng lễ tế, đã rót rượu cúng và đã nếm thịt từ của lễ. Xin các vị ký tên bên dưới để làm chứng cho tôi.”
Phía dưới tờ đơn là chữ ký xác nhận của một viên chức tận mắt chứng kiến, kèm theo ngày tháng rõ ràng: năm thứ nhất đời hoàng đế Đêciô, tức là vào khoảng cuối tháng Sáu năm 250.
Mảnh giấy mỏng manh ấy đã nằm vùi dưới lớp cát khô cằn của xứ Ai Cập suốt gần mười bảy thế kỷ. Về sau, các nhà khảo cổ đã tìm thấy khoảng bốn mươi lăm mảnh giấy tương tự như vậy, hầu hết đều ở Ai Cập, nhờ khí hậu khô ráo nơi đây giúp giấy cói không bị mục nát theo thời gian. Giới nghiên cứu gọi mỗi tờ giấy này là một libellus, tiếng Latinh có nghĩa là “văn bản nhỏ”, số nhiều là libelli. Hiểu nôm na, mỗi mảnh giấy ấy là một “giấy chứng nhận” xác định rằng người cầm nó đã hoàn thành việc cúng tế các thần của đế quốc.
Chúng ta không rõ cụ già Diogenes có phải là người có đạo hay không. Nhiều khả năng là không. Một tờ giấy chứng nhận khác được tìm thấy cho ta thấy lệnh của triều đình lúc bấy giờ gắt gao và bao trùm đến mức nào: tờ giấy ấy được cấp cho bà Aurelia Ammonous, vốn là nữ tư tế chuyên lo việc cúng tế thần cá sấu Petesouchos, vậy mà chính bà cũng phải ra làm lễ tế và xin chữ ký xác nhận như bao người khác. Ngay cả những người lương sùng bái thần nhất cũng không được miễn trừ. Trong số những mảnh giấy còn sót lại đến nay, không có tờ nào ghi nhận người đứng tên là một tín hữu Kitô giáo.
Thế nhưng vào năm ấy, bất cứ ai sống trên đất Rôma cũng đều phải cầm trên tay một mảnh giấy như của cụ Diogenes. Đối với người tín hữu Chúa Kitô, mảnh giấy nhỏ bé kia đặt họ trước một lựa chọn sinh tử: chọn giữ lấy mạng sống, hay chọn giữ trọn đức tin.
Phải trải qua gần hai trăm năm cấm cách và bắt bớ, việc bách hại đạo mới đi đến chỗ bài bản, có sổ sách, có giấy tờ và có cả mẫu đơn soạn sẵn như thế.
Hai trăm năm lúc yên ắng, lúc sóng gầm
Nhiều người trong chúng ta khi nghĩ về ba thế kỷ đầu của Hội Thánh thường hay hình dung cảnh ông bà anh chị em tín hữu thời xưa phải suốt ngày chui rúc trong những hầm mộ tối tăm, nơm nớp lo sợ bị quân lính ập vào bắt giữ. Thực ra, phần lớn cuộc sống của họ không diễn ra như vậy. Như chúng ta đã thấy ở chương 26, có những quãng thời gian rất dài người có đạo vẫn sinh sống bình thường như bao người hàng xóm chung quanh: cũng đi làm ăn, buôn bán ngoài chợ, dựng vợ gả chồng, nuôi dạy con cái và đến ngày thì tụ họp nhau lại để đọc kinh, cầu nguyện. Bà con lối xóm đều biết họ theo đạo Chúa, nhưng chẳng ai đi tố giác làm gì. Bức thư của tổng trấn Pliniô gửi về triều đình đã cho ta thấy một góc của bầu khí bình yên đó. Trong số những người bị điệu ra trước tòa án của ông, có những người khai rằng họ đã bỏ đạo từ hai mươi năm về trước. Điều đó chứng tỏ cộng đoàn tín hữu tại tỉnh của ông đã hiện diện suốt ngần ấy năm trời mà chưa từng bị lôi ra xét xử lần nào.

Thế rồi, giữa cuộc sống đang yên lành ấy, thỉnh thoảng một cơn sóng dữ lại bất ngờ ập xuống. Có những cơn sóng chỉ quét qua một thành phố nhỏ, nhưng cũng có những cơn cuồng phong phủ trùm lên toàn bộ đế quốc mênh mông.
Cơn sóng đầu tiên ập đến vào năm 64, ngay sau vụ hỏa hoạn kinh hoàng thiêu rụi thành Rôma. Như chương 19 đã thuật lại, hoàng đế Nêrô đã đổ vấy tội đốt thành cho người Kitô hữu, và các tín hữu đã bị giết hại bằng những hình thức dã man đến mức ngay cả sử gia người lương là Tacitus khi chép lại cũng phải rùng mình. Dù vốn chẳng ưa gì đạo Chúa và từng gọi người có đạo là hạng người đáng ghét vì những thói tục kỳ quái, chính ông Tacitus cũng phải nhìn nhận rằng dân chúng thời ấy đã nảy sinh lòng thương cảm, bởi họ thấy người Kitô hữu bị tàn sát chẳng qua chỉ để thỏa mãn tính tàn bạo điên cuồng của một vị vua. Cơn bách hại năm ấy thực chất là cơn cuồng nộ của một bạo chúa diễn ra gói gọn trong một kinh thành, chứ chưa hề dựa trên một bộ luật chính thức nào của nhà nước.

Đến cuối thế kỷ thứ nhất, dưới triều vua Đômitianô, một số tín hữu bị khép vào tội “vô thần”, mà theo cách hiểu của người Rôma thời bấy giờ là dám khước từ việc thờ cúng các vị thần bảo hộ quốc gia, và nhiều người bị kết án lưu đày, như chương 22 đã kể. Rồi bước sang năm 112, hoàng đế Trajanô viết thư trả lời cho tổng trấn Pliniô với một nguyên tắc xử lý rất rõ ràng mà chương 26 đã nhắc tới: quan quân không được chủ động đi lùng sục bắt bớ người có đạo, nhưng hễ ai bị người khác đem đơn tố giác mà nhất quyết không chịu bỏ đạo thì phải đem ra trừng phạt.
Suốt cả thế kỷ thứ hai, nguyên tắc nửa vời ấy của vua Trajanô vẫn được duy trì. Trên thực tế, chuyện một người tín hữu được sống yên ổn hay bị bắt bớ phụ thuộc rất nhiều vào thái độ của hàng xóm láng giềng và tính khí của viên quan cai trị tại địa phương. Năm 155 tại thành Smyrna, đám đông dân ngoại quá khích trong đấu trường đã gào thét đòi lấy mạng Đức Giám mục Pôlycarpô. Khoảng năm 165 ngay tại thủ đô Rôma, nhà triết học Giustinô cùng với sáu người bạn đạo đã chịu án chém đầu. Đến năm 177 tại thành Lyon thuộc xứ Gaul, nay là nước Pháp, dân chúng địa phương lại nổi dậy tấn công người có đạo, sát hại gần năm mươi tín hữu; con số này rút ra từ bản danh sách ghi rõ bốn mươi tám tên tuổi do Thánh Grêgôriô thành Tours chép lại vào thế kỷ thứ sáu. Trong số các vị tử đạo tại Lyon năm ấy, có Đức Giám mục Pôthinô tuổi đã chín mươi, trút hơi thở cuối cùng trong ngục tối sau những trận đòn thù tàn khốc, và có cả một chị nữ tỳ thấp cổ bé họng tên là Blandina. Chuyện cụ giám mục và người nữ nô lệ ấy được các thế hệ tín hữu truyền tụng rất lâu.

Đang trị vì đế quốc vào những năm tháng ấy là hoàng đế Marcô Aurêliô, một bậc quân vương có tâm hồn triết gia sâu sắc, người đã để lại cuốn nhật ký suy tư mang tên Suy niệm mà cho đến tận ngày nay nhiều người vẫn còn tìm đọc. Thế nhưng vị vua triết gia ấy lại chẳng hề có chút thiện cảm nào trước thái độ hiên ngang đón nhận cái chết của người Kitô hữu. Trong sổ tay của mình, ông viết rằng linh hồn con người cần phải sẵn sàng rời bỏ thể xác bất cứ khi nào giờ khắc điểm, nhưng sự sẵn sàng ấy phải xuất phát từ một sự suy xét chín chắn và có lý lẽ, chứ không phải do tính ngoan cố bướng bỉnh thuần túy như kiểu của đám người Kitô hữu. Trong mắt một nhà thông thái Rôma như ông, vẻ bình thản của các vị tử đạo chỉ là lì lợm mù quáng chứ chẳng phải dũng cảm.
Dẫu vậy, một số học giả ngày nay nghi ngờ rằng cụm từ “như người Kitô hữu” có thể là do người sao chép đời sau tự ý thêm thắt vào, bởi nó nằm khá lạc lõng và gượng gạo trong mạch câu văn của nhà vua. Còn nếu quả thực chính tay vua Marcô Aurêliô đã viết ra mấy chữ đó, thì đấy cũng là lần duy nhất trong đời ông nhắc đến những người theo đạo Chúa. Cuộc bách hại đẫm máu ở thành Lyon tuy xảy ra dưới triều đại của ông, nhưng sử sách không thấy có bằng chứng nào cho thấy chính nhà vua đã trực tiếp ban lệnh tàn sát.
Một thế kỷ đầy biến động và khủng hoảng
Bước sang thế kỷ thứ ba, cả đế quốc Rôma rộng lớn bắt đầu chao đảo dữ dội từ bên trong lẫn bên ngoài. Ở biên cương phía bắc, các bộ tộc người Goth ồ ạt tràn qua biên giới; ở mặt trận phía đông, quân đội Ba Tư liên tục mở những cuộc tấn công uy hiếp. Ngay tại triều đình, ngai vàng đổi chủ liên miên trong máu và nước mắt: chỉ trong vòng năm mươi năm ngắn ngủi đã có hơn hai mươi vị hoàng đế lần lượt lên ngôi rồi lại bị ám sát. Kinh tế suy sụp thê thảm đến mức bạc trong đồng tiền Rôma bị cắt xén chỉ còn vỏn vẹn vài phần trăm. Đã thế, những trận dịch bệnh khủng khiếp lại liên tiếp bùng phát, lan nhanh từ tỉnh này sang tỉnh khác.
Giữa cảnh đất nước nghiêng ngả, người dân Rôma hoang mang tự hỏi nhau: tại sao cơ đồ vĩ đại của đế quốc lại đang tan rã từng mảng như thế này? Rất nhiều người đã tự trả lời: tại vì chúng ta đã lơ là, bỏ bê việc thờ phụng các thần linh bảo hộ đất nước. Mà thử hỏi trong xã hội này, ai là kẻ dám bỏ bê các thần nhiều nhất?
Người ta chỉ thẳng tay vào những người Kitô hữu chứ không còn úp mở gì nữa. Trận đại dịch kinh hoàng bắt đầu bùng lên vào khoảng năm 249 và kéo dài suốt hơn mười năm trời, về sau được giới sử học gọi là “Đại dịch Cyprianô”, theo tên Thánh Cyprianô, Giám mục thành Carthage bên Bắc Phi, người đã trực tiếp chứng kiến và ghi chép lại thảm cảnh ấy. Vào khoảng năm 252, Đức Giám mục Cyprianô đã phải viết hẳn một cuốn sách nhan đề Gửi Đêmêtrianô để lên tiếng bảo vệ đoàn chiên, đáp trả lại một viên quan địa phương cứ khăng khăng đổ hết mọi tai ương chiến tranh, hạn hán mất mùa và dịch bệnh lên đầu người có đạo.
Tại thành Alêxanđria bên bờ biển Địa Trung Hải, Đức Giám mục Điônysiô đã tận mắt chứng kiến cách mà con cái Chúa sống và hành xử giữa tâm dịch. Trong thư mục vụ của mình, ngài xúc động kể lại rằng phần đông anh chị em tín hữu đã chẳng màng chi đến hiểm nguy, sẵn sàng tìm đến tận giường bệnh để thăm nom, chăm sóc và phục vụ người đau yếu vì lòng mến Chúa Kitô, để rồi nhiều người trong số họ cũng bị lây bệnh mà qua đời trong bình an. Trái ngược hẳn với tấm lòng bác ái ấy, những người lương dân vì quá khiếp sợ thần chết đã nhẫn tâm ruồng bỏ cả những người thân thích vừa mới chớm bệnh, thậm chí đẩy họ ra ngoài đường phố khi người bệnh vẫn còn đang thoi thóp thở.

Trước đó, vào năm 202, hoàng đế Septimiô Sêvêrô đã ban hành một sắc lệnh cấm ngặt thần dân trong nước không ai được phép cải đạo sang Do Thái giáo hay Kitô giáo. Chỉ cuốn Sử Augustan, viết cuối thế kỷ thứ tư và không mấy đáng tin, ghi lệnh cấm này. Nhưng những đợt bắt bớ dự tòng và tân tòng ở Alêxanđria và Carthage vào chính lúc ấy thì có thật: Êusêbiô chép về Alêxanđria, còn hồi ký tử đạo của thánh nữ Perpêtua và Fêlicita làm chứng cho Carthage.
Cũng chính vào năm 202 đầy máu lửa ấy tại thành Alêxanđria, có một thiếu niên chưa đầy mười bảy tuổi tên là Origênê đã phải đau đớn nhìn người cha ruột của mình là ông Leonides bị lính trói giải đi. Giám mục sử gia Êusêbiô, người rất ngưỡng mộ tài đức của Origênê và từng được đọc các bức thư của ngài, đã thuật lại câu chuyện cảm động này. Khi thấy cha bị bắt, cậu thiếu niên Origênê lòng dạ sôi sục, chỉ muốn lao ngay ra đường để xin được chịu chết chung với cha vì đạo Chúa. Bà mẹ thương con đứt ruột, biết không thể khuyên can nổi bằng lời nên đành phải lén đem giấu tiệt hết quần áo của cậu đi, khiến cậu vì xấu hổ mà buộc phải ở yên trong nhà. Không đi theo cha được, người con trai hiếu thảo ấy đành ngồi xuống viết gửi vào ngục cho cha một bức thư ngắn gọn nhưng rắn rỏi: “Thưa cha, xin cha hãy giữ vững đức tin, xin đừng vì thương xót mẹ con chúng con ở lại mà đổi ý.”

Ông Leonides đã hiên ngang chịu chém đầu làm chứng cho Chúa. Toàn bộ gia sản của gia đình lập tức bị nhà cầm quyền tịch thu sạch, đẩy cậu thiếu niên Origênê vào cảnh tay trắng, phải gồng gánh nuôi người mẹ góa cùng với sáu đứa em trai còn thơ dại. Thế nhưng, chính cậu bé mồ côi cha năm ấy khi trưởng thành đã trở thành một trong những bộ óc thần học uyên bác bậc nhất mà Hội Thánh thời cổ đại từng có.
Đến năm 235, hoàng đế Maximinô Thrax lên nắm quyền lại đổi chiến thuật, chỉ tập trung đánh thẳng vào các vị chủ chăn đứng đầu Hội Thánh. Tại Rôma, Đức Giáo hoàng Pôntianô cùng với linh mục học giả Hippôlytô đã bị bắt và bị tuyên án khổ sai chung thân tại các hầm mỏ khắc nghiệt trên đảo Sardinia, một nơi khủng khiếp đến mức bản danh sách cổ ghi tên các Giám mục Rôma phải gọi đó là “hòn đảo độc hại”. Cả hai vị đều đã kiệt sức và qua đời tại chốn lưu đày này. Để đoàn chiên tại Rôma không rơi vào cảnh rắn mất đầu mà có thể sớm bầu chọn vị chủ chăn mới, Đức Pôntianô đã chủ động từ nhiệm vào ngày 28 tháng Chín năm 235; đây là trường hợp Giáo hoàng thoái vị sớm nhất trong lịch sử Hội Thánh mà sử sách còn xác định được chính xác ngày tháng. Về sau, khi tình hình lắng dịu, thi hài của cả hai vị anh hùng đức tin đã được rước về lại Rôma để an táng trọng thể.

Cơn thử thách năm 250 và những tờ giấy chối đạo
Rồi thời của hoàng đế Đêciô cũng tới. Năm 248, đế quốc tưng bừng mừng một ngàn năm lập quốc. Niềm vui chẳng tày gang; năm 249, giữa binh biến, tướng Đêciô lên ngôi và lấy thêm tước hiệu Trajanô, gợi nhớ vị hoàng đế mẫu mực mà người Rôma tôn kính. Ông tin chắc rằng muốn cứu Rôma thì phải bắt toàn dân quay về thờ các thần của tổ tiên.
Đầu năm 250, nhà vua ban bố một sắc lệnh chưa từng có tiền lệ. Sắc lệnh quy định rằng mọi người dân sống trên lãnh thổ đế quốc, nội trong một thời hạn ấn định, đều phải đích thân trình diện trước một ủy ban giám sát đặt tại thành phố hoặc làng xã của mình để làm nghi thức dâng hương tế lễ, rưới rượu tôn vinh các thần, ăn một miếng thịt từ con vật cúng tế, rồi mới được nhận một tờ giấy chứng nhận có chữ ký đóng dấu của quan chức địa phương. Bất cứ ai quá hạn mà không xuất trình được tờ giấy ấy đều bị coi là kẻ phạm pháp chống lại nhà nước. Bản gốc của đạo sắc lệnh này ngày nay đã thất truyền, nhưng chúng ta vẫn biết rất rõ nội dung của nó nhờ vào những mảnh giấy chứng nhận tìm được dưới cát Ai Cập và nhờ những dòng ghi chép đầy nước mắt của chính các tín hữu đã đi qua năm tháng kinh hoàng ấy.
Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, toàn bộ người có đạo trên khắp đế quốc bị tra vấn và sàng lọc cùng một lúc. Thực tâm mà nói, hoàng đế Đêciô không hề muốn có thêm nhiều người tử đạo. Cái ông cần là những lời tuyên bố bỏ đạo. Ông hiểu rằng một người Kitô hữu hiên ngang chịu chết sẽ lập tức trở thành tấm gương sáng chói khích lệ hàng ngàn người khác noi theo; trái lại, một người Kitô hữu cúi đầu cầm tờ giấy chứng nhận đã cúng thần sẽ làm nhụt chí và gây tủi hổ cho cả cộng đoàn. Một số nhà sử học hiện đại cho rằng ban đầu sắc lệnh này của Đêciô có lẽ chỉ mang tính chất một nghi lễ quốc gia nhằm biểu thị lòng trung thành với triều đại mới mà mọi thần dân đều phải thực hiện, nhưng rốt cuộc người Kitô hữu lại là những người phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất vì lương tâm không cho phép họ nhúng tay vào việc thờ quấy.
Đau đớn thay, đã có rất nhiều người tín hữu không vượt qua nổi cơn cám dỗ của sự sợ hãi và đã cầm lấy mảnh giấy ấy. Đức Giám mục Cyprianô thành Carthage đã viết lại thực trạng bi đát này với một nỗi buồn thắt ruột trong tác phẩm Về những kẻ sa ngã, được ngài biên soạn vào năm 251, ngay khi cơn bão bách hại vừa tạm lắng xuống. Ngài kể rằng có những giáo hữu thậm chí chẳng đợi đến lúc bị quan quân tới gõ cửa bắt bớ, mà đã tự ý hối hả chạy ra thẳng ngoài chợ để xếp hàng xin tế thần nhằm giữ riệt lấy tài sản và địa vị. Có những bậc làm cha làm mẹ còn bế theo cả con thơ vừa mới lãnh nhận Bí tích Rửa tội trên tay, ép đứa trẻ chưa biết gì phải nếm miếng thịt cúng thần tượng. Lại có những người khôn ngoan hơn, tìm cách đút lót tiền bạc cho các viên chức tham nhũng để mua khống một tờ giấy chứng nhận mà không phải thắp hương tế lễ; thế nhưng thánh Cyprianô đã nghiêm khắc chỉ rõ rằng ngay cả những người làm cách đó cũng đã tự làm hoen ố lương tâm mình bằng những tờ giấy gian dối. Trong Hội Thánh thời bấy giờ, những người đi mua giấy khống này được gọi riêng là libellatici, nghĩa là “những kẻ có giấy”.

Tại Alêxanđria, Đức Giám mục Điônysiô tả cảnh bi hài trước các bàn thờ thần. Có giáo hữu bước lên tế mà mặt cắt không còn giọt máu, run lẩy bẩy đến mức người xem tưởng chính họ mới là con vật sắp bị đem lên bàn tế. Có kẻ lại trơ tráo thề rằng từ cha sinh mẹ đẻ chưa bao giờ là Kitô hữu. Ở Alêxanđria, tai họa còn đến sớm hơn lệnh vua trọn một năm, khi đám đông bị kích động kéo đi đập phá nhà cửa và đánh đập hàng xóm có đạo.
Thế nhưng, giữa cảnh lúa tốt lẫn lộn với cỏ lùng, vẫn có biết bao tâm hồn trung kiên nhất quyết nói lời từ chối. Tại Rôma, Đức Giáo hoàng Fabianô đã anh dũng chịu tử đạo vào ngày 20 tháng Giêng năm 250, ngay trong những tuần lễ đầu tiên của cuộc bách hại; nhiều khả năng ngài đã kiệt sức qua đời trong ngục tù. Tòa Phêrô phải trống suốt hơn một năm ròng rã vì không thể tổ chức bầu Giáo hoàng mới. Hàng ngàn tín hữu khác trên khắp đế quốc đã bị tống giam và phải chịu đựng những cực hình tra tấn dã man nhất.
Vị học giả lừng danh Origênê, cậu thiếu niên mười bảy tuổi được mẹ giấu quần áo năm 202 ngày nào, lúc này đã là một cụ già khoảng sáu mươi lăm tuổi. Sử gia Êusêbiô thuật lại rằng vị thầy khả kính ấy đã bị quăng vào ngục tối, cổ mang gông sắt nặng nề, còn đôi chân già yếu thì bị kéo căng tới nấc thứ tư trên bàn cùm suốt nhiều ngày liên tiếp. Kẻ thù đem lửa ra đe dọa sẽ thiêu sống ngài, chỉ mong cạy được từ miệng nhà thông thái một lời chối Chúa để làm sụp đổ tinh thần giới trí thức Kitô giáo. Nhưng cụ già Origênê đã cắn răng chịu đựng tất cả, giữ trọn lòng trung thành với Đấng Cứu Thế cho đến cùng. Sau khi Đêciô chết, ngài được thả ra với tấm thân tàn phế và qua đời vài năm sau đó ở tuổi sáu mươi chín. Dù Êusêbiô không ghi rõ nguyên nhân khiến ngài qua đời, nhưng truyền thống Hội Thánh từ xưa tới nay vẫn luôn gắn cái chết của ngài với những thương tích tàn khốc mà ngài đã gánh chịu trong nhà tù năm 250.

Đọc lại chuyện tờ giấy chứng nhận thời vua Đêciô, người Công giáo Việt Nam chúng ta hẳn không khỏi bồi hồi nhớ đến một hình ảnh rất quen thuộc trong chính dòng lịch sử đẫm máu của cha ông mình. Vào thế kỷ thứ mười chín, dưới triều các vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, quan quân triều đình cũng từng đặt cây Thánh giá xuống đất trước cổng công đường rồi ép buộc các tín hữu Việt Nam phải bước qua, một hình thức thử thách đức tin mà sử nhà đạo gọi là quá khóa. Hễ ai chịu nhấc chân bước qua Thánh giá một bước thôi thì lập tức được tha bổng, thậm chí đôi khi còn được ban thưởng tiền bạc đem về. Ngược lại, ai nhất quyết không chịu bước qua sẽ bị đóng gông gỗ nặng vào cổ, bị xiềng xích giam cầm, bị thích hai chữ “Tả đạo” lên gò má, hoặc bị phát phối đi đày ở những vùng rừng thiêng nước độc. Cũng giống hệt như tờ libellus của hoàng đế Đêciô năm xưa, triều đình phong kiến không cần giết cho nhiều người; cái họ muốn là nhìn thấy người có đạo tự tay chà đạp lên niềm tin của mình bằng một bước chân qua Thánh giá.
Tháng Sáu năm 251, hoàng đế Đêciô tử trận tại vùng đầm lầy Abritus, nay thuộc Bulgaria, trong một chiến dịch giao tranh với người Goth. Ông trở thành vị hoàng đế Rôma đầu tiên trong lịch sử bỏ mạng dưới lưỡi gươm của một đạo quân ngoại bang ngay trên chiến trường. Cơn bão bách hại nhờ thế mà dịu xuống. Thế nhưng, khi giông bão bên ngoài vừa ngớt thì một vết thương lòng sâu hoắm lại tấy lên ngay trong nội bộ Hội Thánh. Hàng vạn giáo hữu từng yếu lòng đi cúng thần hoặc mua giấy khống năm trước nay hối hận kéo đến trước cửa nhà thờ, khóc lóc van xin được giải tội và nhận lại vào lòng Giáo hội. Hội Thánh phải đối diện với một câu hỏi mục vụ rất nan giải: nên mở lượng khoan hồng đón nhận họ trở về, hay phải đóng chặt cửa vĩnh viễn để giữ sự thánh thiện tinh tuyền cho đoàn chiên? Cuộc tranh luận gay gắt xoay quanh câu hỏi ấy đã làm phân rẽ các cộng đoàn tín hữu suốt nhiều năm trời sau đó.
Hoàng đế Valêrianô và kho báu đích thực của Hội Thánh
Sự bình yên tạm bợ chỉ kéo dài được vài năm. Đến năm 257, hoàng đế Valêrianô lại phát động một chiến dịch bách hại mới, và lần này mũi dùi nhắm thẳng vào hàng giáo sĩ cùng cơ sở vật chất của Giáo hội. Sắc lệnh đầu tiên cấm các tín hữu tụ họp cầu nguyện, cấm bén mảng đến các nghĩa trang, nơi người có đạo thường lui tới để cử hành phụng vụ bên mộ các vị tử đạo, đồng thời trục xuất các giám mục đi lưu đày. Sang năm 258, một đạo sắc lệnh thứ hai còn tàn khốc hơn được ban xuống. Theo như nội dung một bức thư khẩn do thánh Cyprianô gửi đi để báo tin, sắc lệnh mới truyền rằng: hễ bắt được các giám mục, linh mục và phó tế thì phải đem ra hành quyết ngay lập tức không cần xét xử rườm rà; còn những tín hữu nào thuộc hàng nguyên lão nghị sĩ hoặc giới quý tộc giàu có thì bị tước hết mọi chức tước, tịch thu toàn bộ gia sản, và nếu vẫn còn ngoan cố giữ đạo thì cũng sẽ bị đem ra chém đầu.
Vào đầu tháng Tám năm 258, khi Đức Giáo hoàng Xíttô II đang ngồi trên ghế chủ tọa để giảng dạy lời Chúa cho cộng đoàn giáo dân trong một nghĩa trang ngầm ở ngoại ô thành Rôma thì toán lính triều đình bất ngờ ập vào. Ngài bị lôi ra chém đầu ngay tại chỗ cùng với bốn thầy phó tế đang giúp lễ bên cạnh. Thư của thánh Cyprianô ghi nhận ngày tử đạo của Đức Xíttô là ngày mồng 6 tháng Tám. Còn chi tiết xúc động kể lại cảnh Đức Giáo hoàng đang ngồi giảng dạy lúc bị bắt được lấy từ một bài thơ tưởng niệm mà hơn một thế kỷ sau, Đức Giáo hoàng Đamasô đã cho người khắc trang trọng lên bia đá đặt tại hầm mộ.

Chỉ bốn ngày sau cái chết của vị cha chung, tức ngày 10 tháng Tám năm 258, đến lượt thầy phó tế trưởng Laurensô, vị giáo sĩ được giao quản lý ngân quỹ và tài sản bác ái của Hội Thánh Rôma, bị đưa ra pháp trường. Thánh Ambrôsiô, Giám mục thành Milanô sống sau biến cố này hơn một trăm năm, đã ghi lại một giai thoại tuyệt đẹp về ngài. Khi viên tổng trấn Rôma hống hách đòi thầy Laurensô phải giao nộp toàn bộ kho tàng vàng bạc của Giáo hội cho nhà nước, vị phó tế trẻ tuổi điềm đạm xin khất lại vài ngày để có thời gian thu gom sổ sách và của cải. Trong mấy ngày ngắn ngủi ấy, ngài đem phân phát hết số tiền cứu tế còn lại cho dân nghèo, rồi đến hẹn, ngài dẫn một đoàn đông đảo những người khốn cùng nhất của kinh thành Rôma đến tập trung đầy sân dinh tổng trấn. Các bản kể đời sau tả thêm: toàn là những người què quặt, mù lòa, các bà góa bụa và trẻ em mồ côi không nơi nương tựa. Ngài dõng dạc chỉ tay vào họ mà thưa với viên quan rằng: “Thưa ngài, đây chính là những kho báu đích thực của Hội Thánh!”

Về cái chết của Thánh Laurensô, câu chuyện truyền tụng lâu nay rằng ngài bị quân lính lột áo đặt nằm trên một chiếc vỉ sắt nung đỏ rực như nướng thịt thực ra là một truyền thuyết xuất hiện muộn hơn, được nhà thơ Kitô giáo Prudentiô kể lại lần đầu tiên vào đầu thế kỷ thứ năm. Phần đông các nhà sử học ngày nay cho rằng rất có thể thầy phó tế Laurensô cũng đã chịu án chém đầu bằng gươm giống như Đức Giáo hoàng Xíttô II vài ngày trước đó, chiếu theo đúng quy định của sắc lệnh hoàng đế năm 258. Dù chiếc vỉ sắt có thể là hình ảnh mang tính biểu tượng của truyền thuyết, nhưng cái chết anh dũng vì đức tin và lòng thương người nghèo của thánh Laurensô vào mùa hè năm 258 là một sự thật lịch sử không ai có thể chối cãi.
Cũng trong năm 258 đẫm máu ấy, tại thành Carthage bên kia bờ Địa Trung Hải, Đức Giám mục Cyprianô, vị mục tử từng đau đáu lo cho đoàn chiên trong cơn dịch bệnh và cơn bão năm 250, cũng bị giải ra trước tòa án của vị tổng trấn mới. Khi nghe viên quan đọc bản án kết tội: “Bị xử tử bằng gươm”, Đức Giám mục Cyprianô chỉ bình thản đáp lại vỏn vẹn ba tiếng quen thuộc: “Tạ ơn Chúa.” Đó chính là câu tung hô mà mỗi người Công giáo chúng ta ngày nay vẫn hằng thưa lên trong Thánh lễ ngay sau khi lắng nghe xong một bài đọc Lời Chúa. Bước ra pháp trường giữa vòng vây đông nghịt của giáo dân đang khóc thương, vị giám mục tự tay cởi chiếc áo choàng ngoài, quỳ xuống cầu nguyện, tự mình buộc khăn bịt mắt lại, rồi còn ân cần dặn các môn đệ thân tín trao cho người đao phủ sắp chém mình hai mươi lăm đồng tiền vàng. Biên bản phiên tòa ấy vẫn còn đến nay, và mọi chi tiết vừa kể đều lấy từ đó. Hôm ấy là ngày 14 tháng Chín năm 258. Cho tới tận hôm nay, mỗi khi cử hành Thánh lễ với Kinh Nguyện Thánh Thể thứ nhất, tức Lễ quy Rôma cổ kính, Hội Thánh hoàn vũ vẫn trang trọng xướng lên tên của ba vị anh hùng năm ấy là thánh Xíttô, thánh Cyprianô và thánh Laurensô trong danh sách các thánh tử đạo vinh hiển.

Hai năm sau, năm 260, Valêrianô thân chinh đánh Ba Tư, bị vua Shapur I bắt sống và chết già trong cảnh tù đày nơi đất khách. Chưa từng có hoàng đế Rôma nào chịu nhục đến thế. Ngày nay ở Naqsh-e Rostam gần Persepolis bên Iran, vẫn còn bức phù điêu tạc vào vách núi: Shapur I ngồi trên ngựa, các hoàng đế Rôma bại trận quỳ trước mặt; người bị ông nắm cổ tay được cho là Valêrianô. Văn sĩ Kitô giáo Lactantiô sống vào thế kỷ sau còn kể thêm rằng mỗi lần muốn bước lên lưng ngựa, vua Shapur lại bắt hoàng đế Valêrianô phải bò rạp xuống đất để dùng tấm lưng của ông làm bậc kê chân; tuy nhiên giới sử học hiện đại ngờ chi tiết này, vì Lactantiô vốn hay tô đậm cái kết bi thảm và nhục nhã của những bạo chúa từng ra tay bách hại Hội Thánh.
Con ông là Galliênô lên ngôi liền dừng cuộc bách hại, truyền trả lại nhà thờ, tài sản và nghĩa trang cho các giám mục; Êusêbiô còn chép lại bản sắc lệnh ấy. Nhà vua dặn các giám mục cứ cầm sắc lệnh làm bằng chứng, để không ai còn dám quấy nhiễu việc đạo.
Bốn mươi năm bình yên và sự trỗi dậy âm thầm
Sau chiếu chỉ khoan dung của hoàng đế Galliênô, Hội Thánh bước vào một giai đoạn bình yên kéo dài gần bốn mươi năm liên tục, quãng thời gian quý báu mà các nhà sử học thường gọi là “Nền Hòa bình Nhỏ của Hội Thánh”.
Trong bầu khí tự do ấy, số tín hữu tăng nhanh, dù vẫn là thiểu số, chừng mười người Rôma có một người có đạo. Thay vì lặng lẽ dâng lễ trong nhà riêng chật hẹp, các cộng đoàn góp tiền xây nhà thờ khang trang giữa phố. Êusêbiô, người sống qua những năm cuối thời ấy, ghi rằng khắp nơi người ta phải phá nhà cũ, xây từ nền móng những thánh đường rộng hơn mới đủ chỗ. Nhiều tín hữu giữ chức cao trong hoàng cung, có người làm tổng trấn cả một tỉnh và được miễn các nghi thức cúng tế.
Tại thành Nicômêđia, thủ đô mới của phần đế quốc phía đông, soi bóng bên bờ biển Marmara thuộc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, một ngôi nhà thờ chính tòa đồ sộ đã được dựng lên trên một gò đất cao ráo, sừng sững ngay trong tầm mắt nhìn ra từ cung điện của nhà vua. Ngay dưới mái hoàng cung ấy, không ít quan lại, sĩ quan cận vệ và gia nhân hầu cận là người có đạo. Người đương thời còn truyền tai nhau rằng ngay cả hoàng hậu Prisca, vợ hoàng đế Điôclêtianô, cùng với công chúa Valeria, con gái ông, cũng đã đem lòng mến mộ đức tin Kitô giáo và đang âm thầm theo học đạo. Tác giả Lactantiô xác nhận rằng khi cuộc đại bách hại bùng nổ sau đó, chính hai mẹ con bà hoàng hậu này đã bị ép buộc phải ra làm lễ tế thần để chứng tỏ sự trong sạch trước triều đình.
Thế nhưng, đời sống quá êm ả và thuận lợi ấy cũng bắt đầu làm nảy sinh những căn bệnh tinh thần nguy hiểm ngay trong lòng Giáo hội. Êusêbiô thẳng thắn viết rằng vì được tự do quá lâu, chúng ta đã trượt vào buông thả, lười biếng; tín hữu lẫn mục tử ganh tị nhau, dùng lời cay độc công kích nhau.
Nhiều người có đạo thời bấy giờ cứ ngỡ rằng những ngày tháng máu lửa của cha ông đã vĩnh viễn lùi vào dĩ vãng. Nhưng họ đã lầm to.
Cơn bão lớn cuối cùng
Vị hoàng đế nắm vận mệnh đế quốc lúc bấy giờ là Điôclêtianô, một vị tướng tài ba xuất thân từ một gia đình bình dân nghèo khó ở vùng Đalmatia bên bờ biển Adriatic, được quân đội tôn lên ngôi năm 284, chấm dứt thời kỳ loạn lạc. Phải nhìn nhận một cách công bằng rằng Điôclêtianô là một nhà cai trị và tổ chức đại tài. Nhận thấy lãnh thổ Rôma quá rộng lớn không một người nào có thể một mình quán xuyến xuể trước các mối đe dọa ngoại xâm, vào năm 293 ông đã thiết lập một chế độ cai trị mới gọi là “Tứ đầu chế”: chia quyền quản lý đế quốc cho bốn người: hai hoàng đế cấp cao mang tước hiệu Augustus và hai hoàng đế phụ tá cấp dưới mang tước hiệu Caesar; nhờ đó ở bất cứ vùng biên giới nóng bỏng nào cũng luôn có mặt một vị vua nắm binh quyền trấn giữ. Ông cũng tiến hành cải tổ lại toàn bộ hệ thống thuế khóa, chấn chỉnh kỷ luật quân đội và ổn định lại giá trị đồng tiền. Khát vọng lớn nhất của cuộc đời Điôclêtianô là khôi phục lại kỷ cương, trật tự và sự vĩ đại của nước Rôma cổ xưa; mà trong cái trật tự truyền thống ấy, việc toàn dân sùng kính các vị thần cổ truyền của đế quốc giữ một vị trí tối thượng không thể tách rời.
Trong suốt gần hai mươi năm đầu trị vì, Điôclêtianô vẫn để cho người Kitô hữu được sống yên ổn; kẻ ráo riết thúc ép nhà vua ra tay tiêu diệt đạo Chúa nhất chính là Galêriô, viên hoàng đế cấp dưới cai quản miền Đông, cũng là con rể của ông, một kẻ căm thù đạo Kitô đến tận xương tủy. Văn sĩ Lactantiô, vốn là một giáo sư dạy thuật hùng biện danh tiếng được chính vua Điôclêtianô vời đến kinh đô Nicômêđia để dạy học, đã có mặt ngay tại đó khi ngòi nổ của cuộc đại bách hại bắt đầu châm lửa. Ông kể lại rằng trong một buổi lễ tế thần trọng thể của triều đình, khi hoàng đế Điôclêtianô đang cùng các thầy cả ngoại giáo chăm chú mổ bụng con vật hiến tế để xem gan ruột nhằm bói định vận mệnh quốc gia theo tục lệ Rôma, thì một vài người hầu cận có đạo đứng hầu gần đó vì sợ tà thần đã âm thầm đưa tay lên làm dấu Thánh giá trên trán mình. Bỗng nhiên các thầy bói hốt hoảng run sợ, tuyên bố rằng họ không tài nào tìm thấy những dấu chỉ điềm lành thường lệ trên nội tạng con vật, rồi quay sang chỉ mặt đổ lỗi cho sự hiện diện của những kẻ theo đạo Kitô đang đứng quanh đấy đã làm kinh động khiến các thần nổi giận bỏ đi. Bị chạm đúng chỗ nhạy cảm nhất, Điôclêtianô nổi trận lôi đình, truyền cho mọi người trong cung điện và binh lính trong quân đội phải lập tức dâng hương tế thần, ai cãi lệnh sẽ bị đánh đòn và đuổi cổ, nhưng lúc đầu ông vẫn kiên quyết giữ nguyên tắc giải quyết vấn đề mà không làm đổ máu. Tuy nhiên, Galêriô đã không chịu dừng lại ở đó; suốt mùa đông năm ấy, gã liên tục thuyết phục và gây sức ép lên vị hoàng đế già, đòi hỏi bất cứ kẻ nào ngoan cố không chịu tế lễ đều phải bị đem ra thiêu sống.

Rồi ngày định mệnh ấy cũng điểm. Rạng sáng ngày 23 tháng Hai năm 303, nhằm đúng ngày người Rôma mừng lễ thần Terminô, vị thần canh giữ ranh giới đất đai, như một lời tuyên bố sẽ đặt dấu chấm hết cho đạo Chúa, các toán lính triều đình cùng quan chức đã rầm rập kéo đến bao vây ngôi nhà thờ chính tòa nguy nga tại kinh đô Nicômêđia. Họ dùng búa rìu phá tung cánh cửa chính, xông vào lục soát khắp nơi và gom tất cả các cuộn Sách Thánh tìm thấy được đem đốt sạch giữa sân. Chỉ trong vòng vài giờ đồng hồ, đội quân công binh đã dùng xà beng và dây thừng giật sập, san phẳng ngôi thánh đường xuống tận mặt đất trước ánh mắt theo dõi từ hoàng cung của hai vị hoàng đế. Ngay sáng hôm sau, ngày 24 tháng Hai, đạo sắc lệnh bách hại thứ nhất được đem ra dán công khai trên bảng yết thị của kinh thành: truyền phải triệt hạ tất cả các nhà thờ Kitô giáo trên toàn đế quốc, thu gom và thiêu hủy toàn bộ Kinh Thánh cùng sách vở phụng vụ, tước bỏ mọi chức vụ và quyền công dân của những tín hữu có địa vị trong xã hội, đồng thời cấm người có đạo đứng đơn kiện tụng trước tòa án. Lactantiô kể vừa dán lên thì một giáo hữu phẫn uất bước tới giật phăng tờ sắc lệnh xé nát; người ấy lập tức bị bắt, tra tấn rồi nướng sống.

Điểm đặc biệt thâm độc của cuộc đại bách hại lần này là nhà cầm quyền không chỉ nhắm vào con người, mà còn nhắm vào việc xóa sổ Lời Chúa. Quan quân tỏa đi khắp các tỉnh thành, làng mạc, ập vào từng giáo xứ để buộc các giám mục và linh mục phải giao nộp hết các bản chép tay Kinh Thánh cùng đồ thánh trong nhà thờ để đem đi đốt. Những vị giáo sĩ nào vì khiếp nhược mà đem nộp Sách Thánh cho quan quân đã bị cộng đoàn tín hữu đóng dấu bằng một từ tiếng Latinh rất nặng nề và tủi nhục: traditor, nghĩa đen là “kẻ đem giao nộp”. Chính từ chữ ấy trong bối cảnh đau thương này mà về sau các ngôn ngữ châu Âu có chữ “kẻ phản bội”, như traitor trong tiếng Anh hay traître trong tiếng Pháp. Và cũng giống như chuyện những người mua giấy khống thời Đêciô, vấn đề xử lý ra sao đối với các giáo sĩ từng là traditor về sau sẽ gây ra cuộc ly giáo Đônatô làm rạn nứt đôi bờ Hội Thánh tại vùng Bắc Phi suốt cả thế kỷ.
Chưa dừng lại ở đó, chỉ vài tháng sau, đạo sắc lệnh thứ hai được ban ra truyền phải bắt giam toàn bộ hàng giáo phẩm từ giám mục xuống tới các chức nhỏ. Êusêbiô ghi: nhà tù khắp nơi chật cứng giám mục, linh mục, phó tế, thầy đọc sách, thầy trừ quỷ, đến nỗi không còn chỗ giam trộm cướp. Để bớt tải nhà giam, sắc lệnh thứ ba vừa đấm vừa xoa: giáo sĩ nào thắp hương tế thần thì được thả ngay, ai từ chối thì cai ngục được tra tấn tùy ý. Đầu năm 304, sắc lệnh thứ tư: mọi Kitô hữu, đàn ông đàn bà, già trẻ, đều phải tế thần và rưới rượu cúng; ai cưỡng lệnh thì bị tử hình hoặc khổ sai.
Lệnh sắt máu như thế, nhưng hai nửa đế quốc thi hành khác nhau một trời một vực. Ở miền Tây, xứ Gaul và đảo Anh, nơi Constantiô Chlorô, cha của Constantinô Đại đế sau này, cai quản, các sắc lệnh chỉ được làm chiếu lệ. Lactantiô nhận xét hay rằng ông để lính phá vài nhà thờ bằng gạch đá, vốn mai này xây lại được, nhưng giữ an toàn cho “đền thờ đích thực của Thiên Chúa”, tức chính các tín hữu. Êusêbiô thì nói ông chẳng phá nhà thờ nào; có lẽ sự thật ở khoảng giữa.
Còn ở miền Đông, dưới gót sắt của Điôclêtianô, Galêriô và những kẻ kế nghiệp, cuộc bách hại đẫm máu kéo dài gần mười năm. Êusêbiô thành Xêdarê sống qua trọn những năm ấy và ghi lại như một nhân chứng. Ở Palestine và Ai Cập, ngài thấy giáo hữu bị thiêu sống, bị chọc mù mắt phải bằng sắt nung, bị cắt gân hay đốt khớp chân trái cho tàn phế rồi đày đi hầm mỏ đồng. Ở Thượng Ai Cập, có ngày hơn mười người bị giết, có ngày hơn hai mươi, có đợt cả trăm người đàn ông bị chém cùng vợ con thơ dại. Gươm của lý hình mẻ cùn không chém được nữa, còn đao phủ rã rời phải thay phiên nhau.
Các nhà sử học hiện đại khi tổng hợp lại các nguồn tư liệu ước tính đã có khoảng từ ba ngàn đến bốn ngàn tín hữu bị xử tử trong cuộc đại bách hại cuối cùng này, phần lớn đều tập trung ở miền Đông, và một số học giả cho rằng con số thực tế có thể còn cao hơn thế nữa. Vào thời điểm nhiễu nhương ấy, chẳng ai có điều kiện để thống kê đầy đủ cả. Nghe qua con số vài ngàn người có vẻ không lớn nếu so với những cuộc thảm sát thời hiện đại, nhưng chúng ta cần nhớ rằng tổng dân số của đế quốc Rôma thời cổ đại ít hơn rất nhiều so với dân số tại các quốc gia vùng ấy ngày nay; hơn nữa, đằng sau mỗi một người ngã xuống dưới lưỡi gươm còn có hàng chục người khác phải chịu cảnh tù đày, bị tra tấn đến tàn tật suốt đời, bị đày đi hầm mỏ đến chết rũ xương, hoặc bị tước sạch nhà cửa, ruộng vườn và nhân phẩm.
Tháng Năm năm 305, vì tuổi cao sức yếu sau một cơn bạo bệnh, hoàng đế Điôclêtianô bất ngờ tuyên bố thoái vị, một quyết định chưa từng có với một vị hoàng đế Rôma đang nắm quyền tối cao, để lui về an dưỡng tuổi già trồng rau làm vườn tại cung điện đồ sộ mà ông đã cho xây sẵn ở quê nhà Split, bên bờ biển Adriatic, nay thuộc Croatia. Có một chi tiết lịch sử rất thú vị tại nơi đây: khu lăng mộ hình bát giác kiên cố mà Điôclêtianô dày công xây dựng để đặt quan tài của chính mình về sau đã được người Kitô hữu cải tạo thành Nhà thờ Chính tòa của giáo phận Split, dâng kính Thánh Đômniô, vị Giám mục khả kính mà theo truyền thống địa phương đã bị chính hoàng đế Điôclêtianô ra lệnh chém đầu trong cuộc bách hại năm 304!
Lời trăng trối xin cầu nguyện của kẻ bách hại
Sau khi Điôclêtianô về hưu, Galêriô lên nắm quyền hoàng đế tối cao ở miền Đông và tiếp tục duy trì chính sách sắt máu thêm nhiều năm nữa. Thế nhưng đến năm 310, chính Galêriô, kẻ từng hăng hái nhất trong việc thổi bùng ngọn lửa tiêu diệt đạo Chúa, lại bất ngờ ngã bệnh hiểm nghèo. Các tác giả đương thời tả căn bệnh của ông rất khủng khiếp: phần hạ bộ của nhà vua bị lở loét, mục rữa từ bên trong, sinh ra giòi bọ và bốc mùi hôi thối nồng nặc khiến các ngự y giỏi nhất cũng đành bó tay chịu trói. Văn sĩ Lactantiô nhìn biến cố ấy dưới lăng kính đức tin và gọi đó là đòn trừng phạt nhãn tiền của Thiên Chúa giáng xuống trên kẻ bạo tàn, trong khi các bác sĩ y khoa ngày nay đọc lại triệu chứng thì chẩn đoán nhiều khả năng ông đã mắc chứng ung thư đại trực tràng giai đoạn cuối hoặc chứng hoại tử Fournier. Sau hơn một năm trời quằn quại trong những cơn đau đớn tột cùng trên giường bệnh, biết mình không thể qua khỏi và có lẽ cũng khiếp sợ trước quyền năng của vị Thiên Chúa mà ông từng ra sức tiêu diệt, Galêriô đành nhượng bộ, đặt bút ký một đạo sắc chỉ lịch sử.

Đạo sắc chỉ khoan dung ấy được công bố tại kinh đô Nicômêđia vào ngày 30 tháng Tư năm 311, đứng tên chung bởi hoàng đế Galêriô cùng hai vị đồng hoàng đế khác đang cai trị đế quốc lúc bấy giờ là Constantinô ở miền Tây và Liciniô. Sắc chỉ vẫn cố giữ thể diện: trước đây nhà nước nghiêm khắc là để đưa người Kitô hữu lầm lạc về với tập tục tốt đẹp của tổ tiên; nhưng phần đông vẫn ngoan cố, rốt cuộc chẳng thờ các thần trên trời mà cũng chẳng còn thờ được Thiên Chúa của họ. Vì thế, bởi lòng khoan hồng sẵn có, các hoàng đế cho họ được làm Kitô hữu trở lại và xây lại nơi hội họp, miễn không làm gì hại trật tự chung.
Điều lạ lùng nhất nằm ở câu kết của sắc chỉ. Vị hoàng đế đang hấp hối viết rằng: để đáp lại sự khoan dung rộng lượng này của triều đình, những người Kitô hữu có bổn phận phải cầu xin vị Thiên Chúa của họ cho “sự an toàn của chúng trẫm, cho sự an toàn của quốc gia và của chính bản thân họ”. Chữ Latinh ở đây là salus, vừa là “an toàn” vừa là “sức khỏe, sự chữa lành”. Kẻ từng đốt Kinh Thánh và san phẳng các nhà thờ giờ đây đang nằm trên giường chết, ngửa tay xin chính những nạn nhân của mình hãy đọc kinh cầu nguyện cho ông được tai qua nạn khỏi.
Chỉ vài ngày sau khi sắc chỉ ấy được dán lên khắp kinh thành, Galêriô trút hơi thở cuối cùng trong đau đớn.
Dẫu vậy, bóng tối của sự bách hại vẫn chưa tan hết ngay trong ngày hôm ấy. Tại các tỉnh cực đông như Syria và Ai Cập, viên hoàng đế cai trị vùng này là Maximinô Đaia, cháu gọi Galêriô bằng cậu, chỉ giả vờ tuân lệnh trong vài tháng rồi lại cho phép cuộc bách hại bùng phát trở lại một lần nữa, kéo dài mãi cho đến tận khi ông ta bị đánh bại hẳn vào năm 313, như các chương sau sẽ kể tiếp.
Trải qua gần hai thế kỷ rưỡi kể từ ngọn đuốc của Nêrô cho đến lưỡi gươm của Điôclêtianô, Hội Thánh của Chúa Kitô bước ra khỏi cơn bão lớn cuối cùng với đầy những thương tích trên mình: hàng trăm ngôi thánh đường bị san phẳng thành đống gạch vụn, hàng ngàn cuốn Sách Thánh bị thiêu rụi thành tro, biết bao gia đình tín hữu mất đi người cha, người mẹ, người con thân yêu, và cũng không ít tâm hồn yếu đuối đã gục ngã, khuất phục trước bạo quyền. Thế nhưng, điều kỳ diệu nhất là Hội Thánh vẫn đứng vững ở đó, trong khi các bạo chúa lần lượt lùi vào cát bụi. Và chỉ đúng một năm rưỡi sau lời trăng trối của Galêriô, vào mùa thu năm 312, tại một cây cầu đá bắc ngang qua dòng sông Tibre ngay cửa ngõ thành Rôma, một trong ba vị hoàng đế có tên trên đạo sắc chỉ năm 311 ấy, chàng tướng trẻ Constantinô, sẽ làm nên một bước ngoặt đổi hẳn dòng chảy lịch sử của Hội Thánh và cả thế giới phương Tây.

Và chỉ đúng một năm rưỡi sau lời trăng trối của Galêriô, vào mùa thu năm 312, tại một cây cầu đá bắc ngang qua dòng sông Tibre ngay cửa ngõ thành Rôma, một trong ba vị hoàng đế có tên trên đạo sắc chỉ năm 311 ấy, chàng tướng trẻ Constantinô, sẽ làm nên một bước ngoặt đổi hẳn dòng chảy lịch sử của Hội Thánh và cả thế giới phương Tây.
Chương 27 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Thưa ngài, đây chính là những kho báu đích thực của Hội Thánh!”
Những người trong chương
- Laurensô · Phó tế Rôma tử đạo năm 258. Vương cung thánh đường Thánh Laurensô Ngoại Thành ở Rôma kính nhớ ngài.
- Cyprianô · Biên bản phiên tòa xử ngài ở Carthage còn đến nay. Tên ngài có trong Kinh Nguyện Thánh Thể I.
- Điôclêtianô · Cung điện ông xây ở Split nay là cả khu phố cổ. Lăng mộ hình bát giác dành cho chính ông đã thành nhà thờ chính tòa kính thánh Đômniô.
Nơi ấy hôm nay
- Fayum, ốc đảo phía tây sông Nin. Cát khô giữ được chừng bốn mươi lăm tờ giấy chứng nhận đã cúng thần thời Đêciô, trong đó có tờ của cụ Diogenes.
- Naqsh-e Rostam, gần Persepolis ở Iran. Phù điêu khổng lồ tạc vua Shapur I trên ngựa, các hoàng đế Rôma bại trận quỳ trước mặt.
- Hầm mộ Callixtô ở Rôma. Trong Hầm các Giáo hoàng còn phiến đá mộ Đức Fabianô, khắc chữ Hy Lạp.
Muốn đọc thêm
Biên bản xử thánh Cyprianô (hai trang) · Cyprianô, Về những người sa ngã · Êusêbiô, Giáo sử quyển 8 · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Aurelius Diogenes
- Pôthinô
- Blandina
- Marcô Aurêliô
- Septimiô Sêvêrô
- Leonides
- Origênê
- Maximinô Thrax
- Pôntianô
- Đêciô
- Fabianô
- Cyprianô
- Valêrianô
- Xíttô II
- Shapur I
- Điôclêtianô
- Galêriô
- Constantiô
- Lactantiô
- Êusêbiô thành Xêdarê
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 28
Pôlycarpô, Perpêtua và những người không chối Chúa
Bị ép nguyền rủa Đức Kitô để giữ mạng, cụ Pôlycarpô đã trả lời viên tổng trấn thế nào?
Khoảng 50 phút đọc












