Tư liệu chương 28
Kiểm chứng chương 28: Pôlycarpô, Perpêtua và những người không chối Chúa
Chương 28 kể bốn câu chuyện tử đạo của thế kỷ II và đầu thế kỷ III. Cả bốn đều dựa vào văn bản viết ngay thời ấy, do những người chứng kiến hoặc chính người tử đạo viết. Đây là điều rất hiếm. Phần lớn các truyện tử đạo thời xưa được viết lại nhiều thế kỷ sau và thêm thắt rất nhiều, nhưng bốn văn bản này thì các sử gia coi là đáng tin. Hầu hết những lời nói trong chương được dịch sát từ các văn bản ấy. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: cụ Pôlycarpô thật sự nói câu ấy ở đâu, nhật ký của Perpêtua có thật không, chuyện con bồ câu bay ra từ ngọn lửa là sao. Những trang này cho bạn biết từng chuyện nằm ở chỗ nào.
Bốn văn bản:
1. Cuộc tử đạo của Pôlycarpô: lá thư của Hội Thánh Smyrna gửi Hội Thánh Philômêliô và mọi cộng đoàn, viết vài tuần sau cái chết của ngài. 2. Biên bản xử thánh Giustinô và các bạn: biên bản phiên tòa ở Rôma, còn ba bản với độ dài khác nhau. Bản ngắn nhất được coi là gần nguyên bản nhất. 3. Lá thư của các Hội Thánh Lyon và Vienne gửi anh em ở Asia và Phrygia, năm 177. Thư gốc đã mất, nhưng sử gia Êusêbiô chép lại phần lớn trong Lịch sử Hội Thánh, quyển 5, chương 1 và 2. 4. Cuộc khổ nạn của các thánh Perpêtua và Fêlicita, viết ở Carthage ngay sau năm 203.
Cả bốn đều có trong các tuyển tập “Công vụ các thánh tử đạo”, có bản tiếng Anh miễn phí trên mạng, mỗi văn bản chỉ dài từ năm đến hai mươi trang. Dưới đây, khi ghi “Cuộc tử đạo của Pôlycarpô, chương 9”, ý là chương đánh số 9 trong văn bản số 1.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Ga 12,24” nghĩa là Tin Mừng Gioan, chương 12, câu 24.
Pôlycarpô
Năm ngài chết. Văn bản ghi ngày 23 tháng Hai, “ngày Sabát lớn”, còn năm thì phải tính. Phần đông các nhà nghiên cứu đặt vào năm 155 hay 156. Êusêbiô lại xếp vào khoảng năm 167 (Lịch sử Hội Thánh, quyển 4, chương 15). Chương viết “khoảng năm 155” và ghi rõ nhiều học giả nghiêng về 155 hoặc 156, dựa vào nhiệm kỳ của tổng trấn Statiô Quađratô, người giữ chức từ năm 155 đến 156.
Về tuổi ngài. Câu mở đầu chương gọi ngài là “một cụ già tám mươi sáu tuổi”, nhưng về sau chương lại nói đúng rằng bản văn không nói ngài thọ tám mươi sáu. Bản văn chỉ nói ngài đã phụng sự Đức Kitô tám mươi sáu năm (chương 9), có thể là cả cuộc đời, có thể là từ ngày chịu phép rửa. Bạn nên đọc câu mở đầu như nói về một cụ già rất cao tuổi.
Cảnh bị bắt. Đều có trong văn bản:
- Bạn hữu khuyên ngài lánh ra một trang trại nhỏ ngoài thành (chương 5), rồi dời sang trang trại khác (chương 6). Ngài có thể trốn mà chọn ở lại.
- Lính bắt hai cậu nô lệ và tra tấn một trong hai cho đến khi cậu khai (chương 6). Chương viết “hai cậu nô lệ”, đúng như thư.
- Ngày thứ Sáu, vào giờ ăn tối, cảnh sát và kỵ binh phóng ngựa ra, “như đi bắt một tên cướp” (chương 7).
- Ngài đang nghỉ trên gác, có thể trốn, và nói: “Xin ý Thiên Chúa được thực hiện” (chương 7).
- Ngài bảo dọn bữa cho những người đến bắt, xin một giờ để cầu nguyện, rồi cầu nguyện trọn hai giờ, nhớ từng người ngài từng gặp và cả Hội Thánh Công giáo trải khắp thế giới (chương 7 và 8).
- Nhiều người trong toán lính hối hận vì đã đến bắt một người đáng kính như vậy (chương 7).
Chữ công giáo trong tiếng Hy Lạp nghĩa là “phổ quát”. Thư gửi cho mọi cộng đoàn của Hội Thánh Thánh và Công giáo ở khắp mọi nơi. Đây là một trong những nơi sớm nhất chữ ấy xuất hiện làm tên của Hội Thánh.
Trên đường và trong hí trường:
- Lính đặt ngài lên lưng lừa. Trưởng cảnh sát Smyrna là Hêrôđê và cha ông ta là Nikêtê mời ngài lên xe, hỏi nói câu “Caesar là Chúa” rồi dâng hương thì có hại gì. Ngài đáp “Tôi sẽ không làm như các ông khuyên”, họ xô ngài xuống xe và ngài trầy ống chân (chương 8).
- Vị tổng trấn, tức quan proconsul cai quản tỉnh Asia, khuyên ngài kính trọng tuổi già, thề nhân danh vận may của Caesar, và nói “Diệt bọn vô thần đi!” (chương 9). Ngài vẫy tay về phía đám đông, thở dài, ngước mắt lên trời và nói đúng những chữ ấy. Tên vị tổng trấn, Statiô Quađratô, ở chương 21.
- “Tám mươi sáu năm tôi phụng sự Người…”: chương 9.
- Dọa thú dữ, dọa lửa, và câu đáp “Ông dọa tôi bằng thứ lửa cháy một giờ rồi chẳng bao lâu tắt”: chương 11.
Giàn hỏa:
- Không cần đóng đinh vào cột, chỉ trói. Ngài nói đại ý: Đấng cho tôi sức chịu lửa cũng cho tôi đứng yên không cần đinh của các ông (chương 13 và 14).
- Thư ví ngài như một con chiên đực ưu tú được chọn ra từ đàn lớn, sẵn sàng làm của lễ toàn thiêu. Lời nguyện cuối tạ ơn vì được kể vào số các vị tử đạo và được dự phần chén của Đức Kitô (chương 13 và 14).
- Ngọn lửa phồng như cánh buồm căng gió; ngài đứng giữa, không như thịt cháy mà như bánh nướng, như vàng bạc rực sáng trong lò; đám đông ngửi mùi thơm như trầm hương (chương 15).
- Lửa không kết liễu được ngài, nên một đao phủ được lệnh đâm bằng dao găm (chương 16).
Bạn nên biết bản văn còn vài chi tiết kỳ diệu mà chương không kể, như con bồ câu bay ra từ vết thương (chương 16). Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng người chép sau chèn vào, vì Êusêbiô chép lại đoạn ấy mà không có con chim. Chương chỉ giữ những gì người viết thư kể như điều họ thấy, dù thấy bằng con mắt đức tin, như cánh buồm hay tấm bánh. Chương nói đúng điều đó.
Mừng “ngày sinh nhật”. Thư nói xương ngài quý hơn ngọc tinh xảo nhất và tinh luyện hơn vàng, và cộng đoàn hứa mỗi năm nhóm lại nơi đó để mừng ngày kỷ niệm cuộc tử đạo của ngài, theo nghĩa đen là ngày sinh (chương 18). Thư tính ngài là người thứ mười hai chịu tử đạo ở Smyrna (chương 19). Chương gọi đây là một trong những bằng chứng vững chắc sớm nhất cho việc mừng lễ hằng năm của một vị tử đạo vào ngày vị ấy qua đời. Các sử gia phụng vụ đều đồng ý. Hội Thánh Công giáo vẫn mừng lễ thánh Pôlycarpô ngày 23 tháng Hai.
Ignatiô, bốn mươi năm trước. Xem tư liệu chương 25. Nếu Ignatiô đi qua Smyrna khoảng năm 110 và Pôlycarpô sinh khoảng năm 69, thì lúc ấy ngài chừng bốn mươi tuổi, còn trẻ so với Ignatiô. Lời Ignatiô xin tín hữu Rôma đừng cứu mình, “Tôi là lúa mì của Thiên Chúa…”, ở thư Rôma, chương 4. Chính Đức Giêsu đã nói về hạt lúa phải chết mới sinh nhiều hạt (Ga 12,24). Trong lá thư ngắn của mình gửi tín hữu Philípphê, Pôlycarpô nói gửi kèm các thư của Ignatiô mà họ xin, cùng “mọi thư khác chúng tôi có” (Pôlycarpô, chương 13). Việc gom góp nhỏ ấy là cách bảy lá thư của một vị tử đạo đến được với ta.
Người viết thư cố ý cho thấy cuộc bắt cụ già giống cuộc bắt Đức Giêsu. Thư nói ngài chờ bị nộp, đúng như Chúa đã làm (chương 1). Đức Giêsu đã hỏi đám người đến bắt Người có phải đi bắt một tên cướp mà đem gươm giáo gậy gộc (Lc 22,52), và lời “Xin ý Thiên Chúa được thực hiện” vọng lại lời cầu nguyện ở Ghếtsêmani (Lc 22,42).
Người triết gia
Đời Giustinô. Phần lớn ta biết từ chính sách của ông. Ông tự giới thiệu sinh ở Flavia Nêapôlis, miền Samaria, cha mẹ là dân ngoại (Biện hộ thứ nhất, chương 1). Thành ấy nay là Nablus, ở Bờ Tây. Chuyện đi tìm thầy ở các phái Khắc kỷ, Aristốt, Pytagô, Platông, cuộc gặp cụ già bên bờ biển và câu “Lập tức một ngọn lửa bùng lên” nằm ở đầu cuốn Đối thoại với Tryphô, chương 2 đến 8. Lời cụ già khuyên cầu nguyện cho các cổng ánh sáng mở ra ở chương 7, câu về ngọn lửa ở chương 8, đoạn 1. Việc ông vẫn mặc áo choàng triết gia ở chương 1 của Đối thoại.
Bạn nên biết các nhà nghiên cứu còn bàn câu chuyện cụ già bên bờ biển có đúng từng chi tiết không, hay Giustinô dựng lại hành trình của mình theo lối đối thoại của các triết gia. Nhưng ông là một triết gia trở lại đạo thì chắc chắn. Năm sinh của ông không rõ, thường đặt khoảng năm 100 đến 110.
Ai tố cáo ông. Trong Biện hộ thứ hai (chương 3), Giustinô nói ông đoán mình sẽ bị một triết gia phái Khuyển Nho tên Crescens hãm hại, vì ông đã nhiều lần thắng người này khi tranh luận. Tatianô, học trò của ông, cũng nói Crescens tìm cách hại thầy mình. Chương viết “có thể do Crescensô hay một kẻ như thế”, và chữ “có thể” là đúng, vì không văn bản nào nói chắc chính Crescens đã tố.
Phiên tòa. Rustikô (Quintus Junius Rusticus) làm quan trấn thủ thành Rôma từ khoảng năm 162 đến 168. Ông cũng là thầy dạy triết của hoàng đế Marcô Aurêliô, người nhắc ông với lòng biết ơn trong Suy niệm (quyển 1, đoạn 7): nhờ ông mà hoàng đế biết tính nết mình cần được sửa đổi và rèn luyện, và ông là người đầu tiên cho hoàng đế mượn các bài giảng của Êpictêtô. Một triết gia Khắc kỷ xử một triết gia Kitô hữu, đó là chi tiết đáng nhớ.
Những lời đối đáp chương dịch đều có trong biên bản:
- Họ nhóm ở đâu: Thiên Chúa của người Kitô hữu không bị giới hạn trong một nơi; Giustinô ở trên lầu nhà một người tên Martinô, gần nhà tắm Timiôtinô (chương 2).
- Hierax, người Phrygia, nói mình là Kitô hữu và nói về cha mẹ: Đức Kitô là cha thật, đức tin là mẹ, cha mẹ trần thế đã qua đời (chương 3). Biên bản không nói anh là nô lệ.
- “Nếu ông bị đánh đòn và chém đầu, ông có tin rằng mình sẽ lên trời không?” và câu đáp của Giustinô: chương 4.
Bảy tên: Giustinô, Chariton, Charitô, Euelpistô, Hierax, Paiôn và Liberianô. Bản án đánh đòn rồi chém đầu ở chương 5. Một số tín hữu lén đem thi hài đi chôn ở nơi xứng đáng.
Lá thư từ Lyon
Nguồn là Êusêbiô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 5, chương 1. Những chi tiết chương kể:
- Thư gửi anh em ở Asia và Phrygia: đoạn 3.
- Kitô hữu bị đuổi khỏi nhà tắm và chợ búa (đoạn 5), bị tấn công bằng la ó, đánh đập, kéo lê, cướp bóc, ném đá và giam cầm. Tội danh tiệc Thyestes và giao hợp kiểu Oedipus ở đoạn 14, nơi các nô lệ trong nhà Kitô hữu, sợ bị tra tấn, đổ tội cho chủ.
- Giám mục Pôthinô hơn chín mươi tuổi, yếu đến nỗi phải khiêng (đoạn 29). Ngài đáp viên tổng trấn “Nếu ông xứng đáng, ông sẽ biết” (đoạn 31), và hai ngày sau chết trong ngục.
- Phó tế Sanctô ở Vienne không chịu nói cả tên mình, nói dân tộc hay thành mình, hỏi gì cũng chỉ đáp bằng tiếng Latinh “Tôi là Kitô hữu” (đoạn 20).
- Bà chủ của Blandina, cũng bị giam, lo cô không đủ sức tuyên xưng đức tin cách dạn dĩ (đoạn 18). Blandina cứ nhắc lại rằng mình là Kitô hữu và giữa họ không làm điều gì xấu xa (đoạn 19).
- Cô bị trói vào cột, dang tay, anh em thấy nơi cô hình ảnh Đức Kitô trên thập giá, và vì lúc ấy không con thú nào đụng đến, cô được hạ xuống (đoạn 41 và 42).
- Cậu Pônticô khoảng mười lăm tuổi chết trước cô, được cô thúc giục (đoạn 53 và 54).
- Cô bị đánh đòn, đặt lên ghế sắt nung, bọc trong lưới rồi quăng cho bò đực (đoạn 56). Chương dừng ở lúc cô bị quăng cho bò đực. Thư nói sau cùng cô được dâng làm của lễ, không nói cô chết bằng gươm.
- Tổng trấn hỏi ý hoàng đế, và Rôma gửi lệnh xuống: tín hữu có quyền công dân Rôma bị chém đầu, số còn lại bị đưa cho thú dữ (đoạn 44 và 47).
- Xác phơi sáu ngày rồi bị thiêu, tro quét xuống sông Rhône, kèm câu “Giờ hãy xem họ có sống lại không” (đoạn 59 đến 63).
- Những người yếu: Biblis chối Đức Kitô, nhưng khi bị tra hỏi thì tỉnh lại như vừa thức khỏi giấc ngủ sâu và từ đó tuyên xưng mình là Kitô hữu. Những người mạnh không khinh người ngã, thậm chí không nhận danh hiệu tử đạo, và nhờ ảnh hưởng của họ nhiều người đã chối đạo được phục hồi (đoạn 25 và 26; quyển 5, chương 2, đoạn 2 đến 6).
Lá thư dùng tên “Vienne” cho một thành cách Lyon chừng ba mươi cây số về phía nam, cũng bên sông Rhône.
Irênê mang thư. Êusêbiô chép lại thư giới thiệu của các vị tử đạo Lyon gửi giám mục Êlêuthêriô ở Rôma, gọi Irênê là anh em và bạn cùng chia phần với họ (quyển 5, chương 4, đoạn 1 và 2). Việc Irênê kế vị Pôthinô ở quyển 5, chương 5, đoạn 8. Ký ức về Pôlycarpô thuở bé nằm trong thư Irênê gửi Florinô, Êusêbiô chép lại (quyển 5, chương 20): ông tả được đúng chỗ Pôlycarpô từng ngồi giảng.
Perpêtua
Tư liệu chương 21 đã giới thiệu văn bản. Dưới đây chỉ là chỗ tra cho những chi tiết riêng của chương 28. Các số là chương của sách Cuộc khổ nạn của Perpêtua và Fêlicita.
Ngày và dịp. Ngày 7 tháng Ba năm 203. Các trò diễn mừng sinh nhật Geta, con trai hoàng đế Septimiô Sêvêrô (chương 7, đoạn 9, và chương 16).
Hai người phụ nữ:
- Vibia Perpêtua, con nhà quyền quý, được học hành rộng, khoảng hai mươi hai tuổi, có chồng, còn một đứa con đang bú (chương 2). Văn bản không nhắc đến người chồng thêm lần nào, và các nhà nghiên cứu vẫn còn tự hỏi vì sao.
- Fêlicita mang thai tám tháng (chương 15).
- Cùng nhóm có Rêvôcatô (nô lệ), Saturninô, Sêcunđulô, và Saturô, người không bị bắt ngay mà tự nộp mình. Tất cả còn đang học đạo. Perpêtua chịu phép rửa những ngày đầu bị giam (chương 2 và 3).
Trong ngục:
- Cái nóng, nỗi lo cho con, đứa bé được đem vào cho bú, và câu “hầm ngục bỗng như một cung điện” (chương 3).
- Chuyện cái bình (chương 3).
- Cha cô khóc, hôn tay, gọi cô là bà chủ (tiếng Latinh domina) thay vì gọi là con, và câu “Tôi đau lòng quá cho tuổi già khốn khổ của ông” (chương 5 và 6).
- Giấc mơ cái thang: chữ Latinh là aerea, nên có người đọc là bằng đồng; một con rắn nằm dưới chân thang; trên đỉnh có người chăn chiên tóc bạc cho cô ngụm sữa đông (chương 4).
- Thị kiến về em trai Đinôcratê (chương 7 và 8). Chi tiết cậu bé bảy tuổi chết vì bệnh, cái hồ có thành quá cao, rồi nước hạ thấp để em uống là do chính Perpêtua tả lại trong những chương này.
- Giấc mơ đấu vật với người Ai Cập, và lời “Tôi tỉnh dậy và nhận ra rằng tôi sẽ không phải đấu với thú dữ, mà đấu với ma quỷ” (chương 10).
- Cảnh ở tòa: quan Hilarianô, người thay quyền tổng trấn, khuyên cô thương tóc bạc của cha và tuổi thơ của con, cha cô bị đánh roi. Cảnh này nằm trong phần nhật ký của chính Perpêtua, nối liền với lời than về tuổi già của cha ở chương 6.
Fêlicita:
- Luật Rôma không cho xử tử phụ nữ đang có thai. Các bạn tù cầu nguyện cùng chị, rồi chị chuyển dạ vài ngày trước buổi diễn. Viên lính canh nói: “Giờ cô đã đau thế này. Khi bị quăng cho thú dữ thì cô sẽ ra sao?” Chị đáp rằng bây giờ chính mình chịu, nhưng khi ấy sẽ có một Đấng khác ở trong mình chịu thay (chương 15). Chương viết đúng ý bản văn.
- Chị sinh một bé gái, một chị em nhận nuôi như con ruột (chương 15).
Trong đấu trường (phần này do người biên tập viết, không phải Perpêtua):
- Các tù nhân bước vào như bước lên trời, nét mặt rạng rỡ. Perpêtua đi sau cùng, đôi mắt vững vàng như vợ của Đức Kitô, vững đến nỗi đám đông phải cúi nhìn xuống (chương 18). Lời của Saturô với người cai ngục cũng ở phần này.
- Con bò cái hung dữ. Perpêtua bị húc ngã, kéo vạt áo che mình, cài lại tóc vì tóc xõa là dấu để tang, rồi đỡ Fêlicita dậy (chương 20).
- Cái hôn bình an (chương 21).
- Người đấu sĩ trẻ run tay, đâm hụt, và Perpêtua tự đặt bàn tay run rẩy của anh lên cổ mình. Người biên tập thêm rằng một phụ nữ như thế không thể bị giết nếu chính chị không muốn (chương 21).
- Lời cuối chị gọi các Kitô hữu khác (chương 20).
Hình ảnh một bà chủ và một người nô lệ đứng cạnh nhau: tư liệu chương 21 đã lưu ý rằng văn bản không nói Fêlicita là nữ tỳ của chính Perpêtua, chỉ nói chị là nô lệ. Chương viết “người nô lệ và bà chủ” với ý rằng hai người khác nhau rất xa về địa vị mà vẫn đứng cạnh nhau, và đó là ý của người kể.
Hạt giống
Câu của Tertulianô ở cuối sách Biện hộ (chương 50), viết khoảng năm 197. Chương trích: “Các ông càng cắt hạ chúng tôi, chúng tôi càng đông thêm. Máu người Kitô hữu là hạt giống.” Câu nổi tiếng người ta hay trích, rằng máu các vị tử đạo là hạt giống của Hội Thánh, là cách nói gọn lại về sau. Chương dịch sát bản gốc. Câu ông thêm về lòng tàn nhẫn của các nhà cai trị cũng ở đoạn ấy.
Lời Đức Giêsu về việc tuyên bố nhận Người hay chối Người trước mặt người đời nằm ở Mt 10,32-33.
Về chuyện Pôlycarpô lánh đi: văn bản nói ngài rút ra trang trại theo lời bạn hữu (chương 5), và thư đưa đó làm gương. Thư còn kể một người Phrygia tên Quintô tự nộp mình, rồi khi thấy thú dữ thì sợ hãi và thề. Thư nói Hội Thánh không khen những người tự nộp mình, vì Tin Mừng không dạy như thế (chương 4). Chương nhắc lại đúng điều ấy.
Ngày nay Kinh Nguyện Thánh Thể I của Thánh lễ, còn gọi là Canon Rôma, vẫn xướng tên Ignatiô, Fêlicita và Perpêtua. Tên Pôlycarpô không có trong đó.
Những người trong chương
Pôlycarpô, giám mục Smyrna, tử đạo khoảng năm 155.
Hêrôđê và cha ông là Nikêtê, trưởng cảnh sát Smyrna và cha.
Statiô Quađratô, tổng trấn tỉnh Asia.
Giustinô, triết gia người Samaria, tử đạo ở Rôma khoảng năm 165, cùng Chariton, Charitô, Euelpistô, Hierax, Paiôn và Liberianô.
Rustikô, quan trấn thủ thành Rôma, triết gia Khắc kỷ.
Crescensô, triết gia phái Khuyển Nho ở Rôma.
Pôthinô, giám mục Lyon. Sanctô, phó tế Vienne. Blandina, nữ nô lệ. Pônticô, cậu bé mười lăm tuổi. Biblis, người đã chối đạo rồi tuyên xưng lại.
Irênê, linh mục rồi giám mục Lyon.
Vibia Perpêtua, Fêlicita, cùng Rêvôcatô, Saturninô, Sêcunđulô và Saturô, tử đạo ở Carthage năm 203.
Tertulianô, tác giả ở Carthage.
Những nơi trong chương
Smyrna, nay là Izmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Hí trường cổ nằm trên sườn núi Pagos và nay gần như không còn dấu vết. Rôma. Lyon (Lugdunum) và Vienne, bên sông Rhône, nước Pháp. Ở Lyon vẫn còn tàn tích Đấu trường Ba xứ Gaul, nơi các vị tử đạo năm 177 chịu chết, và một cây cột tưởng niệm thánh Blandina giữa đấu trường. Carthage, nay thuộc vùng ngoại ô Tunis, nơi vẫn còn tàn tích đấu trường Rôma.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, bạn hãy đọc Cuộc tử đạo của Pôlycarpô: chừng mười trang, kể như lời một người chứng kiến. Nếu đọc thêm, Cuộc khổ nạn của Perpêtua và Fêlicita cho ta nghe giọng của một thiếu phụ hai mươi hai tuổi cách nay hơn mười tám thế kỷ. Bản tiếng Anh của cả hai, và của Giustinô, Tertulianô, có miễn phí ở trang newadvent.org và earlychristianwritings.com.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 21 (những người phụ nữ), chương 23 (Pôlycarpô và Gioan), chương 25 (Ignatiô), chương 27 (các cuộc bách hại), chương 29 (mừng lễ bên mộ các vị tử đạo), và chương 30 cùng chương 33 (sách của Giustinô).