Chương 28
Khoảng năm 110–203 · Smyrna, Rôma, Lyon, Carthage
Vào một buổi chiều thứ Sáu khoảng năm 155, từ thành Smyrna bên bờ biển Êgiê, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ, một toán lính tuần phiên và kỵ binh rầm rập phóng ngựa ra vùng ngoại ô. Về sau, giáo dân Smyrna kể lại rằng toán lính ấy kéo đi hùng hổ “như thể đi vây bắt một tên cướp”. Người mà họ đang lùng sục chỉ là một cụ già đã ngoài tám mươi tuổi, và sở dĩ họ biết chỗ tìm là nhờ đã bắt giữ hai cậu gia nhân nô lệ, rồi tra khảo một trong hai cậu cho đến khi cậu đau quá phải khai ra nơi ở của chủ.
Lúc ấy, cụ già đang nghỉ ngơi trong căn gác nhỏ của một trang trại ngoài đồng. Anh em tín hữu đã khuyên cụ lánh sang một trang trại khác, và thật ra cụ có dư thời gian để đi. Nhưng cụ quyết định ở lại. Cụ chỉ nhẹ nhàng thưa: “Xin cho ý Chúa được thể hiện”, rồi thong thả bước xuống cầu thang đón tiếp những người đến bắt mình.
Toán lính sững sờ khi thấy người tù của mình tuổi đã cao mà vẻ mặt lại hiền từ, điềm tĩnh đến lạ. Cụ bảo người nhà dọn cơm nước ra mời họ ăn uống thoải mái, và chỉ xin họ một ân huệ đáp lại: cho cụ một giờ đồng hồ để cầu nguyện lần cuối. Toán lính gật đầu bằng lòng. Thế là cụ già đứng cầu nguyện một mạch suốt hai tiếng đồng hồ, tha thiết nhắc tên từng người mà cụ từng gặp gỡ trong đời, từ kẻ lớn đến người nhỏ, rồi cầu xin cho toàn thể Hội Thánh đang trải rộng khắp mặt đất. Nghe lời kinh sốt sắng ấy, trong đám lính cầm gươm đã có người bắt đầu cảm thấy ân hận vì mình lại đi bắt một cụ già như thế.

Cụ già khả kính ấy chính là Đức Giám mục Pôlycarpô của giáo phận Smyrna. Chỉ vài tuần sau khi ngài qua đời, cộng đoàn tín hữu trong thành đã viết một bức thư dài kể lại tỉ mỉ những ngày tháng cuối đời của vị chủ chăn. Bức thư được gửi cho giáo đoàn chị em ở Philômêliô, một thị trấn nằm sâu trong vùng Tiểu Á, “và gửi cho mọi giáo đoàn thuộc Hội Thánh Duy nhất, Thánh thiện và Công giáo ở khắp mọi nơi”. Chữ công giáo trong nguyên ngữ Hy Lạp có nghĩa là “phổ quát, chung cho mọi người”, và bức thư này là một trong những văn kiện cổ xưa nhất dùng chữ ấy làm tên gọi chính thức của Hội Thánh.
Bức thư quý giá đó vẫn còn lưu giữ được cho đến tận ngày nay. Nếu không kể Sách Thánh, thì đây chính là bản tường thuật cổ xưa nhất mà chúng ta có được về cái chết của một vị tử đạo. Ngay cả danh xưng tử đạo cũng bắt nguồn từ chữ martys trong tiếng Hy Lạp, vốn có nghĩa là “người làm chứng”. Đối với những người chắp bút viết lá thư năm ấy, tử đạo chính là đem mạng sống mình ra để làm chứng cho Chúa Kitô.
Bốn mươi năm về trước
Hơn bốn mươi năm trước biến cố này, như chương 25 đã kể, chính Đức Giám mục Pôlycarpô từng đứng ở vị trí của người tiễn đưa trong một hoàn cảnh tương tự. Vào khoảng năm 110, lính Rôma áp giải thánh Ignatiô, Giám mục thành Antiôkhia, đi ngang qua Smyrna trong cảnh xiềng xích trên đường giải về Rôma để ném cho thú dữ ăn thịt. Khi ấy Pôlycarpô đã làm giám mục coi sóc thành Smyrna. Ngài đã ra tận nơi đón tiếp người anh em tù nhân, và bà con giáo dân Smyrna đã hết lòng chăm sóc thánh Ignatiô trong những ngày ngài dừng chân tại đây.
Dọc đường, thánh Ignatiô viết thư cho tín hữu Rôma, van xin anh em đừng dùng thế lực mà chạy án cứu ngài. Ngài viết: “Tôi là hạt lúa mì của Thiên Chúa; xin cứ để cho hàm răng thú dữ nghiền nát thân tôi, ngõ hầu tôi trở thành tấm bánh tinh tuyền dâng lên Đức Kitô”. Thánh nhân không phải là người đầu tiên ví cái chết vì đạo như một hạt giống gieo xuống đất. Chính Chúa Giêsu năm xưa đã từng dạy: “Thật, Thầy bảo thật anh em: nếu hạt lúa gieo vào lòng đất mà không chết đi, thì nó vẫn trơ trọi một mình; còn nếu chết đi, nó mới sinh được nhiều hạt khác”.
Thánh Ignatiô đã anh dũng hy sinh giữa đấu trường Rôma đúng như lòng ngài hằng ước ao. Còn ở lại Smyrna, Đức Giám mục Pôlycarpô đã cẩn thận gom giữ các bức thư của người anh hùng ấy. Trong một lá thư ngắn gửi cho giáo đoàn Philípphê bên xứ Hy Lạp, thánh Pôlycarpô cho biết ngài gửi kèm theo cho họ bản sao các bức thư của thánh Ignatiô mà họ ngỏ ý xin, cùng với “tất cả những bức thư khác mà chúng tôi hiện có”, đồng thời nhắn họ nếu nghe được tin tức gì về chặng cuối của thánh Ignatiô thì báo lại cho ngài biết với. Chính nhờ những việc gom góp âm thầm như thế mà trọn bảy bức thư tâm huyết của một vị thánh tử đạo mới truyền lại được cho chúng ta ngày nay. Và giờ đây, sau hơn bốn chục năm, đến lượt vị giám mục lưu giữ thư năm xưa trở thành người bị săn đuổi.
Tám mươi sáu năm theo Chúa
Toán lính đỡ cụ già Pôlycarpô ngồi lên lưng một con lừa rồi dẫn về thành phố. Đi được nửa đường thì họ gặp viên trưởng đồn cảnh sát Smyrna tên là Hêrôđê cùng với cha ông ta là Nikêtê đang đánh xe ngựa đi tới. Hai cha con viên quan dừng lại, mời vị giám mục già lên ngồi chung xe ngựa với mình rồi ngồi sát bên cạnh để nhỏ nhẹ khuyên nhủ. Họ hỏi ngài: bây giờ chỉ cần mở miệng nói một câu “Hoàng đế Caesar là Chúa” rồi bốc một nhúm hương bỏ vào lư, có mất mát gì đâu mà lại giữ được mạng sống bình an?

Lúc đầu, thánh Pôlycarpô chỉ im lặng không đáp. Đợi khi hai cha con gặng hỏi mãi, ngài mới dứt khoát trả lời: “Tôi sẽ không làm theo lời các ông khuyên đâu”. Nghe vậy, hai cha con lập tức trở mặt nổi giận, thẳng tay xô ngài ngã nhào từ trên xe ngựa xuống đất khiến ống chân cụ già bị trầy xước chảy máu trên mặt đường đá.
Người chắp bút viết lá thư tường thuật đã cố ý làm nổi bật từng chi tiết để giúp người đọc nhận ra cuộc bắt bớ vị giám mục già giống với cuộc Thương khó của Chúa Giêsu đến nhường nào. Bức thư viết rằng ngài đã kiên nhẫn “chờ đợi để bị nộp, hệt như Chúa đã làm”. Lính tráng kéo đi bắt ngài hùng hổ như đi bắt cướp, nhắc nhớ lời Chúa Giêsu từng hỏi đám người đến bắt Người năm xưa: “Các ông đi bắt Tôi mà phải đem theo gươm giáo gậy gộc như đi bắt một tên cướp sao?”. Và câu trả lời bình thản của Pôlycarpô lúc nghe tin lính tới, “Xin cho ý Chúa được thể hiện”, là tiếng vọng của lời cầu nguyện thống thiết trong vườn Cây Dầu: “Xin đừng theo ý Con, một xin vâng theo ý Cha”. Cộng đoàn tín hữu Smyrna nhìn thấy rõ ràng vị cha chung của mình đang bước đi trên chính con đường thập giá mà Đức Kitô đã đi qua.
Khi ngài bị giải tới nơi, sân vận động Smyrna đã chật kín người và ồn ào náo nhiệt. Vị tổng trấn Rôma cai quản vùng Tiểu Á là ông Statiô Quađratô nhìn thấy người tù trước mặt mình đã quá già yếu nên trong bụng cũng chẳng muốn làm cạn tàu ráo máng. Ông ôn tồn khuyên: “Ông hãy nghĩ đến tuổi già bóng xế của mình. Hãy thề nhân danh vận mệnh của hoàng đế Caesar, hãy hối cải và hô lớn lên rằng: ‘Tiêu diệt bọn vô thần đi!’”
Người Hy Lạp và Rôma gọi tín hữu là vô thần vì thấy họ không đền miếu, không tượng thần, không cúng tế. Pôlycarpô đưa mắt nhìn khắp đám đông đang la ó trên khán đài, khoát tay chỉ về phía họ, thở dài, ngước mắt lên trời rồi nói lớn: “Đúng thế, xin tiêu diệt bọn vô thần đi!”. Viên tổng trấn không hiểu ý ngài, vẫn thúc ép: “Ông hãy thề đi rồi ta sẽ thả ông về ngay. Hãy mở miệng nguyền rủa Kitô đi!”

Ngay giây phút ấy, vị giám mục già đã trả lời bằng một câu nói bất hủ mà Hội Thánh còn ghi nhớ mãi đến muôn đời: “Suốt tám mươi sáu năm qua tôi làm tôi tớ phụng sự Người, và Người chưa hề xử tệ với tôi một điều gì. Vậy làm sao tôi có thể mở miệng lăng mạ Đức Vua và là Đấng Cứu Độ của tôi được?”. Bản văn bức thư không nói rõ ngài hưởng thọ tám mươi sáu tuổi, mà chỉ ghi nhận ngài đã phụng sự Chúa Kitô được tám mươi sáu năm, có thể là tính từ lúc chào đời, hoặc tính từ ngày ngài lãnh nhận Bí tích Rửa tội. Dù hiểu theo cách nào đi nữa, thì cụ già đang đứng hiên ngang trước mặt quan tổng trấn Rôma lúc ấy cũng đã sống đời Kitô hữu từ cái thuở mà nhiều vị Tông đồ của Chúa Giêsu vẫn còn sống trên mặt đất này.
Thấy không dụ dỗ được, viên tổng trấn chuyển sang đe dọa sẽ ném ngài cho thú dữ xé xác. Pôlycarpô bình thản bảo ông cứ việc cho gọi thú dữ ra. Quan lại dọa sẽ thiêu sống ngài bằng lửa. Thánh nhân liền đáp: “Ông đem thứ lửa chỉ cháy trong một giờ rồi tắt ngấm ra để dọa tôi sao?”. Rồi ngài cảnh báo cho viên quan biết về ngọn lửa đời đời không bao giờ tắt dành cho kẻ dữ trong ngày phán xét sắp tới: “Còn chần chờ gì nữa? Ông muốn làm gì thì cứ đem ra cả đi”.
Nghe tới đó, đám đông trên khán đài, cả dân ngoại lẫn những người Do Thái quá khích, lập tức ùa đi gom góp củi khô và cành cây từ các xưởng mộc cùng các nhà tắm công cộng quanh vùng đem về chất thành đống lớn. Khi toán lính bước tới định dùng đinh sắt đóng chặt tay ngài vào cột gỗ trên giàn hỏa như thường lệ, cụ già liền ngăn lại: “Các anh cứ để mặc tôi như thế này. Đấng đã ban cho tôi sức mạnh để chịu đựng ngọn lửa cũng sẽ ban ơn giúp tôi đứng yên trên giàn củi, không cần các anh phải đóng đinh đâu”. Vì thế, lính chỉ lấy dây thừng trói hai tay ngài ra sau lưng. Bức thư của giáo đoàn Smyrna đã ví hình ảnh vị chủ chăn lúc ấy giống như “một con chiên đực đầu đàn tuyền vẹn” được tuyển chọn ra từ giữa bầy chiên lớn để “sẵn sàng làm của lễ toàn thiêu đẹp lòng Thiên Chúa”. Từ trên đống củi, ngài cất cao giọng đọc lời kinh nguyện cuối cùng, dâng lời tạ ơn Chúa Cha vì đã đoái thương cho ngài được góp mặt trong hàng ngũ các thánh tử đạo và được cùng uống chung chén đắng với Đức Kitô.
Rồi người ta châm lửa đốt giàn củi, và những gì diễn ra tiếp theo đã được bức thư ghi lại qua đôi mắt tràn đầy đức tin của những người con thảo. Họ kể rằng ngọn lửa bốc cao nhưng lại phồng rộng ra chung quanh như một cánh buồm no gió, uốn cong thành một mái vòm bao bọc lấy thân xác vị giám mục. Ngài đứng sừng sững ở chính giữa vòm lửa ấy, nhìn “không giống như da thịt đang bị cháy khét, mà giống như một ổ bánh mì đang được nướng chín vàng, hay như khối vàng khối bạc đang rực sáng trong lò luyện kim”. Cả đám đông đứng xem còn ngửi thấy một làn hương thơm ngát tỏa ra từ giàn hỏa, “thơm dịu dàng như mùi trầm hương quý giá”. Thấy ngọn lửa cháy mãi mà vẫn không làm hại được mạng sống của cụ già, cuối cùng nhà chức trách phải ra lệnh cho một tên đao phủ bước tới dùng dao găm đâm thẳng vào ngực ngài. Mới hôm trước, đám đông dân ngoại còn gào thét kết tội Pôlycarpô là “ông thầy dạy của cả xứ Tiểu Á, là cha già của bọn Kitô hữu và là kẻ phá đổ các thần linh của chúng ta”; thế mà đến chiều tối hôm ấy, họ đã phải dùng tới cả củi lửa lẫn dao găm mới làm cho tiếng nói của cụ già ấy im bặt.
Vài bản chép đời sau thêm chi tiết một con bồ câu bay ra từ vết thương; phần lớn học giả cho là người chép thêm vào, vì nó lạc lõng với giọng mộc mạc của cả bức thư.
Tín hữu xin nhận thi hài về chôn, nhưng quan chức, bị kẻ xấu xúi giục, ra lệnh đốt xác thành tro tại chỗ. Lính rút đi rồi, giáo hữu mới lặng lẽ đến nhặt từng mảnh xương còn sót trong tro. Trong thư, họ trân trọng viết rằng những mảnh hài cốt ấy đối với họ “còn quý giá hơn cả những viên ngọc trai tinh xảo nhất và tinh ròng hơn cả vàng bạc”, rồi đem cất giữ ở một nơi trang nghiêm xứng đáng. Họ còn ghi thêm một lời hẹn ước: cứ mỗi năm đến ngày này, cả cộng đoàn sẽ lại quy tụ về bên mộ ngài để cùng nhau mừng kính “ngày sinh nhật tử đạo của ngài”, theo đúng nghĩa đen là ngày ngài được sinh vào cõi sống muôn đời trên thiên đàng.

Bức thư từ Smyrna là một trong những bằng chứng sớm nhất và chắc chắn nhất về một truyền thống tốt đẹp của người Công giáo chúng ta: hằng năm đều cử hành lễ giỗ mừng kính các thánh tử đạo vào đúng ngày các ngài hy sinh vì Chúa. Lá thư cũng ghi nhận Đức Pôlycarpô là “người thứ mười hai chịu tử đạo tại Smyrna”, nghĩa là trước ngài đã có mười một anh chị em khác trong giáo phận đổ máu làm chứng cho đức tin. Cuốn lịch phụng vụ kính các thánh mà Hội Thánh hoàn vũ vẫn dùng hằng ngày cho tới hôm nay đã được hình thành và lớn lên từ chính những buổi họp mặt cầu nguyện âm thầm bên nấm mộ của những người nam nữ trung kiên như thế. Hiện nay, Giáo hội vẫn mừng lễ thánh Pôlycarpô vào ngày 23 tháng Hai hằng năm.
Năm ngài mất còn bàn cãi. Êusêbiô, viết sau khoảng một trăm năm mươi năm, xếp vào khoảng năm 167; đa số học giả ngày nay, đối chiếu nhiệm kỳ tổng trấn Statiô Quađratô, nghiêng về năm 155 hay 156.
Nhà triết học mặc áo choàng
Khoảng mười năm sau cái chết của thánh Pôlycarpô, ngay tại thủ đô Rôma có một người đàn ông khoác chiếc áo choàng đặc trưng của giới triết gia đã mở lớp dạy đạo ngay trên căn gác lầu của một ngôi nhà nằm cạnh khu nhà tắm công cộng. Ông tên là Giustinô, quê ở thành Flavia Nêapôlis thuộc vùng Samaria, đất Palestine, sinh trưởng trong một gia đình cha mẹ đều là người ngoại giáo gốc Hy Lạp. Từ thuở còn thanh niên, vì khao khát đi tìm chân lý tối hậu của cuộc đời, ông đã lặn lội gõ cửa học đạo hết trường phái triết học này sang trường phái khác: đầu tiên ông theo học một ông thầy phái Khắc kỷ, sau đó chuyển sang học với một môn đệ của triết gia Aristốt, rồi tìm đến một thầy phái Pytagô, và cuối cùng dừng chân nơi học thuyết của đại triết gia Platông.
Cuộc hành trình đi tìm chân lý ấy đã rẽ sang một bước ngoặt kỳ diệu như thế nào, chính ông đã kể lại tỉ mỉ trong một tác phẩm của mình. Hôm ấy, khi ông đang tha thẩn đi dạo một mình trên cánh đồng vắng gần bờ biển để suy niệm triết học, thì bất chợt có một cụ già dáng vẻ hiền từ lặng lẽ bước theo sau. Hai người bắt chuyện làm quen và đàm đạo với nhau. Cụ già đặt ra cho chàng thanh niên những câu hỏi hóc búa về bản tính Thiên Chúa và số phận linh hồn con người, hỏi đến đâu là Giustinô nhận ra các bậc thầy triết học lừng danh của mình chưa bao giờ giải đáp thỏa đáng được đến đó. Cuối buổi trò chuyện, cụ già khuyên ông hãy tìm đọc sách của các ngôn sứ Do Thái, những bậc tiền nhân đã loan báo về Đấng Kitô từ trước khi các triết gia Hy Lạp ra đời. Trước khi khuất bóng, cụ già ân cần dặn dò: “Trước hết, anh hãy chăm chỉ cầu nguyện để xin Chúa mở cánh cổng ánh sáng ra cho tâm hồn anh”. Giustinô nhớ lại giây phút ấy và viết: “Ngay lập tức, có một ngọn lửa nóng ấm bùng cháy lên trong sâu thẳm linh hồn tôi”.

Rửa tội rồi, Giustinô vẫn khoác áo triết gia, vì tin đạo Kitô là triết học chân thật duy nhất, và dành cả đời dạy nó. Ông viết sách biện hộ cho người Kitô hữu trước những lời vu khống, dâng thẳng hai cuốn lên hoàng đế. Trong cuốn thứ hai, ông biết mình sẽ phải trả giá. “Chính vì thế mà bản thân tôi cũng đang chờ ngày bị người ta mưu hại và đem trói vào cột gỗ”, ông viết, đồng thời chỉ đích danh kẻ đang ghen ghét muốn hại mình là một gã triết gia đối thủ tên là Crescensô, một kẻ mà ông gọi là “hạng người chỉ thích khoe khoang và huênh hoang rỗng tuếch”. Chương 30 và 33 sẽ trở lại với những trang sách của ông.
Lời tiên đoán của ông chẳng bao lâu đã thành sự thật: vào khoảng năm 165, Giustinô bị kẻ xấu đâm đơn tố giác với nhà cầm quyền, rất có thể do bàn tay gã Crescensô hoặc một kẻ đồng bọn nào đó. Ông cùng với sáu người học trò và bạn đạo khác bị lính bắt giải ra trước tòa án của Rustikô, lúc bấy giờ đang giữ chức Đô trưởng thành Rôma. Biên bản cuộc hỏi cung hôm ấy hiện vẫn còn; lời lẽ ngắn gọn, khô khan, lạnh lùng như bất kỳ văn bản tòa án nào, nhưng chính sự lạnh lùng không chút tô vẽ ấy lại khiến người đọc ngày nay phải rùng mình xúc động.

Quan Đô trưởng Rustikô vốn chẳng phải là người xa lạ gì với giới triết học. Bản thân ông cũng là một nhà triết học phái Khắc kỷ nổi tiếng và từng là thầy dạy học của chính hoàng đế đương triều Marcô Aurêliô. Ngay trong cuốn sổ tay Suy niệm của mình, hoàng đế Marcô Aurêliô đã viết lời tri ân rằng chính nhờ thầy Rustikô chỉ bảo mà ông nhận ra tính khí của mình “cần phải được uốn nắn và rèn luyện lại”, và cũng chính Rustikô là người đầu tiên đã đem các tập bài giảng của triết gia Khắc kỷ Êpictêtô cho nhà vua mượn đọc. Thế mà giờ đây, trên ghế chánh án, người thầy triết học của hoàng đế lại đang ngồi xét xử một người thầy dạy triết học Kitô giáo cũng khoác trên vai tấm áo choàng y hệt như áo của mình.
Rustikô hỏi tín hữu tụ họp ở đâu. Giustinô điềm đạm đáp họ họp bất cứ nơi nào có thể, vì Thiên Chúa của họ “không hề bị giới hạn hay đóng khung trong một nơi chốn cố định nào”. Còn ông thì ở trọ trên gác nhà ông Martinô cạnh nhà tắm Timiôtinô, ai muốn nghe về chân lý cứ đến đó.
Quan hỏi từng người. Anh Hierax, quê Phrygia, nhận mình là Kitô hữu. Hỏi cha mẹ anh đâu, Hierax đáp: “Chúa Kitô mới chính là người Cha đích thực của chúng tôi, và đức tin vào Người là người Mẹ sinh ra chúng tôi. Còn cha mẹ phần xác của tôi ở thế gian này thì đã qua đời cả rồi”.
Cuối cùng, Rustikô quay trở lại nhìn thẳng vào mặt Giustinô và hỏi một câu đầy vẻ mỉa mai: “Này ông bạn thông thái, nếu bây giờ ta ra lệnh đem ông đi đánh đòn rồi chém đầu, liệu ông có tưởng rằng mình sẽ được bay lên trời không?”
Nhà triết học Kitô giáo dõng dạc đáp: “Tôi không hề phỏng đoán hay tưởng tượng ra điều ấy đâu. Trái lại, tôi biết rất rõ và hoàn toàn xác tín như vậy!”
Rustikô bắt cả nhóm phải tế các thần. Giustinô đại diện anh em trả lời dứt khoát: “Ngài muốn làm gì thì cứ làm, bởi chúng tôi là người Kitô hữu nên tuyệt đối không bao giờ cúng tế các thần tượng hư không”. Quan tuyên án tử. Bảy người, biên bản ghi tên Giustinô, Chariton, chị Charitô, Euelpistô, Hierax, Paiôn và Liberianô, bị đánh đòn rồi chém đầu. Đêm xuống, vài giáo hữu lén đến nhận thi hài về an táng. Từ đó, Hội Thánh nhớ vị thầy mặc áo choàng ấy là thánh Giustinô Tử Đạo.
Bức thư đẫm nước mắt từ thành Lyon
Mười hai năm sau, vào mùa hè năm 177, tại hai thành phố sầm uất dọc bờ sông Rhône thuộc xứ Gaul, miền nam nước Pháp ngày nay, là Lyon và Vienne, một làn sóng bạo động của đám đông dân ngoại đã bất ngờ nổi lên nhắm vào cộng đoàn người có đạo. Toàn bộ vùng đất này khi ấy nằm dưới quyền cai trị của hoàng đế triết gia Marcô Aurêliô. Như chương 26 đã từng nhắc tới, trong dân gian thời bấy giờ vẫn âm ỉ lưu truyền những lời đồn đại ác độc vu cáo rằng người Kitô hữu thường lén giết trẻ sơ sinh để uống máu trong các buổi lễ kín và sống loạn luân tập thể trong các bữa tiệc huynh đệ; tai hại thay, dân chúng Lyon lúc ấy lại tin sái cổ vào những lời bịa đặt rùng rợn đó. Bức thư của các tín hữu Lyon đã gọi những lời vu khống ấy là “bữa tiệc thịt người của Thyestes và cuộc loạn luân kiểu Oedipus”, mượn hình ảnh từ hai bi kịch ghê tởm nhất trong thần thoại Hy Lạp cổ đại.
Ban đầu người có đạo bị đuổi khỏi nhà tắm và chợ. Rồi họ bị hành hung ngoài phố; bức thư kể dồn dập: người có đạo bị “la ó chửi bới, đánh đập túi bụi, nắm tóc kéo lê trên đường, cướp bóc tài sản, ném đá và bắt nhốt vào tù”. Rồi tổng trấn ra lệnh lùng bắt; đau hơn, vài nô lệ người lương trong nhà tín hữu sợ tra tấn đã khai man cho chủ đúng những tội ác như lời đồn ngoài chợ.
Sau khi cơn bão lửa đi qua, những người còn sống sót của hai giáo đoàn đã cùng nhau viết một bức thư dài đẫm nước mắt gửi về cho anh em tín hữu tại vùng Tiểu Á và Phrygia, quê hương cũ của Thánh Pôlycarpô, nơi nhiều người trong số họ đã ra đi sang đây lập nghiệp. Bức thư mở đầu bằng lời chào khiêm tốn: “Các tôi tớ của Đức Kitô hiện đang cư ngụ tại Vienne và Lyon thuộc xứ Gaul kính gửi anh em có cùng một đức tin và lòng cậy trông vào ơn cứu chuộc trên khắp cõi Tiểu Á và Phrygia”. Về sau, Giám mục sử gia Êusêbiô đã chép lại gần như nguyên vẹn bức thư quý giá này vào bộ Lịch sử Hội Thánh của ngài, và hầu hết những gì chúng ta biết được về cuộc tử đạo anh dũng tại Lyon năm 177 đều nhờ vào bản sao chép đó.
Giám mục Lyon là Pôthinô, một cụ già “đã ngoài chín mươi tuổi”, yếu đến nỗi lính phải khiêng ngài ra tòa. Viên tổng trấn hách dịch hỏi: “Thần linh của bọn Kitô hữu các ngươi là ai?”. Cụ già Pôthinô điềm tĩnh trả lời: “Nếu ông thực lòng xứng đáng được biết, thì rồi ông sẽ biết”. Nghe câu trả lời ấy, đám đông chung quanh liền điên cuồng lao vào đấm đá, dùng bất cứ vật gì vớ được trong tay ném túi bụi vào tấm thân già nua của vị giám mục. Ngài bị quăng vào ngục tối trong tình trạng hấp hối và trút hơi thở cuối cùng chỉ hai ngày sau đó.

Một thầy phó tế của giáo đoàn Vienne tên là Sanctô đã bị bọn lý hình tra tấn hết đợt này đến đợt khác bằng những lá đồng nung đỏ áp chặt vào da thịt. Giữa cơn đau đớn tột cùng, thầy kiên quyết giữ im lặng, không chịu khai ra dù chỉ là tên tuổi của mình, “cũng chẳng nói mình thuộc dân tộc nào hay quê quán ở thành phố nào”. Hỏi gì thầy cũng chỉ đáp một câu bằng tiếng Latinh: “Tôi là người Kitô hữu!”
Thế nhưng, nhân vật được bức thư nhắc đến nhiều nhất và làm xúc động nhất lại là Blandina, một chị nữ nô lệ nhỏ bé, gầy gò, yếu ớt. Ngay cả bà chủ của chị, vốn cũng là một tín hữu đạo đức đang bị bắt giam chung trong ngục, lúc đầu cũng phải lo lắng thấp thỏm cho số phận của người tớ gái, sợ rằng tấm thân mảnh mai của Blandina “sẽ không đủ sức chịu đựng đòn roi để tuyên xưng đức tin một cách can đảm”. Thế mà khi bị lôi ra pháp trường, bọn lý hình đã phải thay phiên nhau hành hạ chị suốt từ sáng sớm cho đến tận tối mịt bằng đủ mọi cực hình, cho đến khi chính bọn chúng cũng phải rã rời tay chân, thở dốc và tự thú nhận rằng chúng đã hoàn toàn bất lực trước người con gái ấy. Cứ mỗi lần tỉnh lại sau cơn ngất lịm, chị Blandina “dù nhỏ bé, yếu đuối và bị người đời khinh rẻ” lại tiếp tục nhận được sức mạnh mới khi thều thào lặp đi lặp lại câu nói: “Tôi là người Kitô hữu, và giữa chúng tôi hoàn toàn không hề có làm điều gì xấu xa tội lỗi cả!”
Bất lực trong phòng tra khảo, người ta đem chị ra giữa đấu trường rồi trói treo chị lên một cây cột gỗ thấp để làm mồi cho thú dữ ăn thịt. Nhìn thân hình nhỏ bé của người chị em bị treo lơ lửng với đôi cánh tay dang rộng trên cột gỗ, các tín hữu khác đang chờ chết chung quanh không còn thấy một cô gái nô lệ nữa, mà nhìn thấy ngay nơi tấm thân chị hình ảnh sống động của chính Chúa Kitô đang chịu đóng đinh trên cây thập giá vì họ. Bức thư kể lại rằng “vì lúc ấy chẳng có một con thú dữ nào chịu tiến lại gần đụng đến chị”, nên lính hạ chị xuống, giải về ngục chờ dịp khác.

Đến ngày cuối cùng của đại hội đấu trường, chị Blandina được đưa ra xử tử sau hết. Đi ngay trước chị là một thiếu niên mới chừng mười lăm tuổi tên là Pônticô; như một người mẹ hiền, chị đã tận tình nâng đỡ và khích lệ cậu bé giữ vững lòng tin cho đến hơi thở cuối cùng. Sau khi cậu bé đã qua đời, Blandina hiên ngang bước ra giữa bãi cát đấu trường với gương mặt hân hoan “như thể một cô dâu đang được mời bước vào dự tiệc cưới”. Chị bị đánh rách thịt, bị thú vồ, bị đặt lên ghế sắt nung đỏ, rồi bị cuốn trong lưới ném cho một con bò tót hất tung lên nhiều lần. Bức thư khép lại bằng lời tự hào: chính dân ngoại trên khán đài cũng thú nhận chưa từng thấy người phụ nữ nào chịu được nhiều cực hình và lâu đến thế.
Trước đó, tổng trấn lúng túng vì tù quá đông nên xin ý hoàng đế. Marcô Aurêliô trả lời dứt khoát: ai còn nhận mình là Kitô hữu thì xử tử, ai bỏ đạo thì tha. Theo đó, ai là công dân Rôma bị chém bằng gươm, còn người không có quyền công dân như Blandina thì bị ném cho thú dữ.
Sau khi cuộc tàn sát kết thúc, thi thể đẫm máu của các vị tử đạo bị quăng phơi nắng giữa trời suốt sáu ngày đêm liền và có lính canh gác nghiêm ngặt để không cho giáo dân lén đem đi chôn, sau đó bị gom lại chất củi đốt thành tro, rồi quét sạch xuống dòng sông Rhône cho trôi ra biển. Những kẻ chủ mưu làm việc ấy đã cười ngạo nghễ với nhau rằng: “Bây giờ thì để xem Thiên Chúa của chúng nó có làm cho chúng nó sống lại từ cõi chết được nữa hay không!”

Điều đáng quý là bức thư của giáo đoàn Lyon rất trung thực, thẳng thắn kể cả về những anh chị em yếu đuối. Trong cơn thử thách quá sức chịu đựng, đã có khoảng mười tín hữu không chịu nổi cực hình nên đã mở miệng chối đạo. Trong số đó có một người phụ nữ tên là Biblis; ban đầu chị đã yếu lòng chối Chúa, nhưng khi bị bọn lý hình tiếp tục đem ra tra khảo trên bàn kẹp để ép chị phải khai nhận khống rằng người có đạo hay ăn thịt trẻ con, thì theo lời bức thư mô tả, chị bỗng bừng tỉnh lại “như một người vừa mới giật mình thức dậy sau một giấc ngủ mê mệt”. Chị lớn tiếng phản bác lại đám quan tòa rằng làm sao những người mà luật đạo cấm không được ăn cả tiết canh thú vật lại có thể đi uống máu trẻ thơ được, và “kể từ giây phút ấy, chị dõng dạc tuyên xưng mình là người Kitô hữu” rồi can đảm chịu chết cùng với các anh chị em khác. Các vị trung kiên trong tù không khinh dễ những người đã vấp ngã. Các ngài khiêm nhường, còn ngăn giáo dân gọi mình là “vị tử đạo” khi còn sống: “các ngài không bao giờ tự xưng mình là chứng nhân, và cũng nhất quyết không cho phép chúng tôi gọi các ngài bằng danh xưng cao quý ấy”. Các ngài bảo rằng: “Chúng tôi chỉ là những kẻ tuyên xưng đức tin thấp hèn và yếu đuối mà thôi”, bởi tước hiệu Tử Đạo vinh hiển chỉ thuộc về một mình Đức Kitô và những anh chị em nào đã thực sự đổ máu đào cho đến chết. Chính thái độ khiêm tốn và lòng bác ái bao dung ấy đã mang lại hoa trái kỳ diệu: “Nhờ lời cầu nguyện và tình thương của các vị trung kiên, phần lớn những người từng yếu lòng chối đạo trước đó đã ăn năn thống hối, được tiếp thêm sức mạnh và quay trở lại tuyên xưng đức tin trước tòa án”.
Người được cộng đoàn Lyon tin cậy giao mang bức thư lịch sử này vượt núi sang tận Rôma trao cho Đức Giáo hoàng Êlêutêriô là một linh mục đang phục vụ tại Lyon tên Irênê, người gốc vùng Tiểu Á. Nhờ chuyến đi công tác xa ấy mà ngài thoát khỏi cuộc bắt bớ, và khi trở về Lyon, chính ngài đã được bầu chọn lên kế vị cụ già Pôthinô làm Giám mục giáo phận. Bức thư có nhắc đến tên ngài trong một dòng giới thiệu ngắn gọn ở cuối thư: “Chúng tôi đã nhờ người anh em và là bạn đồng lao cộng tác của chúng tôi là linh mục Irênê mang bức thư này đến trao tận tay anh em”. Vị linh mục đưa thư năm ấy là Thánh Irênê thành Lyon lừng danh mà các chương trước chúng ta đã nhiều lần trích dẫn, người đã ghi chép lại bản danh sách kế vị của các Đức Giáo hoàng tại Rôma.

Điều kỳ diệu là ký ức của Thánh Irênê vẫn còn giữ hình ảnh sống động của Thánh Pôlycarpô mà ngài từng tận mắt thấy thuở thiếu thời. Nhiều năm về sau, khi viết thư khuyên nhủ một người bạn cũ thời thơ ấu tên là Flôrinô đang có nguy cơ sa vào lạc giáo, Đức Giám mục Irênê đã bồi hồi nhớ lại những năm tháng còn là một cậu bé sống ở Smyrna bên Tiểu Á, được ngồi dưới chân vị giám mục già Pôlycarpô để nghe giảng đạo: “Cho đến tận bây giờ, tôi vẫn có thể chỉ ra chính xác chỗ mà Đức Pôlycarpô khả kính thường hay ngồi mỗi khi ngài giảng giải Lời Chúa”. Một cậu bé từng ngồi khoanh tay nghe thánh Pôlycarpô giảng dạy ở bên bờ biển Tiểu Á, rốt cuộc khi lớn lên lại trở thành vị chủ chăn dẫn dắt một giáo đoàn thấm đẫm máu các vị tử đạo ở tận miền nam nước Pháp xa xôi. Hai câu chuyện tử đạo bi hùng ở đầu và giữa chương sách này, tuy cách xa nhau cả một lục địa mênh mông, hóa ra lại được nối kết liền mạch ngay trong ký ức sống động của một con người.
Nhật ký trong ngục của thánh nữ Perpêtua
Vào ngày 7 tháng Ba năm 203, tại thành phố cảng Carthage sầm uất thuộc miền Bắc Phi, nhà cầm quyền Rôma tổ chức các trò vui chém giết trong đấu trường để chào mừng lễ sinh nhật của hoàng tử Geta, con trai thứ của hoàng đế Septimiô Sêvêrô. Trong toán tù nhân Kitô giáo bị tuyên án ném cho thú dữ xé xác hôm ấy, người ta thấy có mặt hai người phụ nữ tuổi đời còn rất trẻ.
Người thứ nhất là thiếu phụ Vibia Perpêtua, một phụ nữ quý tộc mà bản tường thuật giới thiệu là “sinh trưởng trong một gia đình danh giá, được học hành tử tế và có cuộc sống hôn nhân đàng hoàng”. Khi bị bắt, chị mới khoảng hai mươi hai tuổi, đã lập gia đình và đang bế trên tay một đứa con trai nhỏ còn đang tuổi bú mớm. Người phụ nữ thứ hai là chị Fêlicita, vốn là một người nữ tỳ nô lệ đang mang thai ở tháng thứ tám. Bị bắt chung một đợt với hai chị còn có ba thanh niên: anh Rêvôcatô, cũng là nô lệ, có lẽ là anh em với Fêlicita, anh Saturninô và anh Sêcunđulô. Ít ngày sau lại có thêm người thứ sáu là thầy giáo lý viên Saturô, người đã dạy đạo cho cả nhóm; lúc lính ập tới thầy không có mặt, nhưng sau đó đã “tự nguyện đến nộp mình vào tù để khỏi bỏ rơi chúng tôi”. Khi bị bắt, cả năm người trẻ ấy đều còn là dự tòng.
Điều làm cho thiên ký sự tử đạo tại Carthage năm 203 độc nhất vô nhị giữa mọi tài liệu cổ là chính tay Thánh nữ Perpêtua đã cầm bút viết phần lớn câu chuyện. Trong những ngày nằm chờ án chết nơi ngục tối, người thiếu phụ trẻ ấy đã lặng lẽ viết nhật ký ghi lại từng tâm tư, từng cuộc đối thoại với người cha già và từng giấc mơ của mình, rồi gửi ra ngoài trước khi bước vào đấu trường; sau khi chị qua đời, một người chứng kiến đã trân trọng nối tiếp phần nhật ký ấy bằng đoạn tường thuật lại giờ phút lâm chung của cả nhóm. Tập nhật ký mỏng manh ấy là một trong những trang văn cổ nhất do chính tay một người phụ nữ Kitô giáo viết ra mà nhân loại còn giữ được đến ngày nay.
Với giọng văn hết sức chân thật của một người mẹ trẻ, Perpêtua kể về cái nóng hầm hập ngột ngạt đến nghẹt thở trong ngục tối, về sự thô lỗ của đám lính canh và nhất là nỗi lòng đau như cắt vì thương đứa con thơ ở nhà đang khát sữa mẹ. Chị kể rằng lúc mới bị tống vào ngục, bóng tối âm u làm chị choáng váng, sợ hãi, vì từ nhỏ tới lớn chị chưa từng phải bước chân vào một nơi khủng khiếp như thế. Mãi cho đến khi các thầy phó tế dùng tiền đút lót cho cai ngục để người nhà được phép bế đứa bé vào trao cho mẹ cho bú và ở lại luôn với mẹ trong tù, thì tâm hồn chị mới hoàn toàn thay đổi; chị viết những dòng thật đẹp: “Ngay lập tức, hầm ngục tối tăm bỗng biến thành một cung điện nguy nga đối với tôi, đến nỗi tôi cảm thấy thích được ở trong đó hơn bất cứ nơi nào khác trên đời”.

Trong cả gia đình Perpêtua, chỉ có mình người cha già của chị là người ngoại giáo không cùng niềm tin với các con. Thương con gái đứt ruột, ông cụ tìm mọi cách vào tận nơi giam giữ để van nài con hãy nghĩ lại mà bỏ đạo. Trong lần gặp gỡ đầu tiên ấy, Perpêtua đã nhẹ nhàng chỉ tay vào một chiếc bình gốm đựng nước đặt dưới nền nhà rồi hỏi cha: “Thưa cha, cha nhìn chiếc bình kia xem, liệu người ta có thể gọi nó bằng một cái tên nào khác ngoài đúng tên gọi của nó là cái bình được không ạ?”. Ông cụ đáp: “Dĩ nhiên là không thể gọi khác được”. Chị liền thưa tiếp: “Vậy thì con đây cũng thế, con không thể nào tự gọi mình bằng một cái tên nào khác ngoài đúng bản chất con người thật của con: con là một người Kitô hữu!”. Nghe câu trả lời dứt khoát ấy, người cha già tức giận đến mất khôn, lao thẳng vào con gái như thể muốn móc mắt chị ra rồi đùng đùng bỏ về.

Mấy ngày cha không đến, Perpêtua và các bạn tù kịp được rửa tội ngay trong trại giam. Chị ghi rằng vừa lên khỏi nước, Chúa Thánh Thần bảo chị đừng xin gì khác ngoài sức chịu đựng cho thân xác. Ít ngày sau, nghe sắp xử án, người cha lại tất tả vào ngục, tiều tụy, đầm đìa nước mắt. Ông quỳ ôm chân con, hôn tay con mà van lơn; Perpêtua xót xa viết: “Cha tôi không còn gọi tôi là con gái nữa, mà gọi tôi là ‘bà chủ của cha’”, rồi ông cụ nức nở xin chị hãy rủ lòng thương đến người mẹ già, đến các em trai và nhất là đứa con thơ đỏ hỏn chắc chắn sẽ không thể nào sống nổi nếu mất mẹ. Đến ngày mở phiên tòa công khai giữa quảng trường, khi người cha già lại bế đứa cháu ngoại chen đám đông tiến lên trước vành móng ngựa để níu áo con gái, thì ngay cả vị quan tòa xét xử là ông Hilarianô, người đang tạm quyền tổng trấn, cũng phải mủi lòng nói với chị: “Cô hãy thương lấy mái tóc bạc của cha già, hãy thương lấy tuổi thơ ấu của đứa con nhỏ trên tay mà bước lên thắp một nén hương cầu an cho các vị hoàng đế đi!”. Perpêtua điềm tĩnh đáp: “Tôi sẽ không làm điều đó”. Quan hỏi gằn: “Vậy cô nhất quyết nhận mình là người Kitô hữu phải không?”. Chị trả lời dõng dạc: “Vâng, tôi là người Kitô hữu!”. Thấy người cha vẫn khóc lóc kéo con xuống, Hilarianô sai lính xô ông ngã rồi lấy gậy đánh đuổi. Perpêtua viết: “Nhìn cha bị đánh, lòng tôi đau đớn như chính thân mình bị đòn vậy, tôi thương xót quá đỗi cho tuổi già khốn khổ của cha tôi”.
Trong những đêm nằm trong ngục tối chờ ngày ra đấu trường, Thiên Chúa đã an ủi Perpêtua bằng những thị kiến kỳ diệu trong giấc mơ. Trong thị kiến đầu tiên, chị nhìn thấy một chiếc thang bằng đồng hẹp và dài vút, bắc thẳng từ mặt đất lên tới tận tầng trời xanh. Hai bên thành thang gắn tua tủa đủ mọi thứ vũ khí sắc nhọn bằng sắt như gươm giáo, câu liêm và dao nhọn, hễ ai leo lên mà bất cẩn ngước nhìn ngang ngửa sẽ bị cứa nát thịt da; đã thế, ngay dưới chân thang lại có một con rồng, hay một con rắn khổng lồ, đang nằm phục sẵn để hù dọa không cho ai dám bước lên. Perpêtua kể rằng thầy giáo lý viên Saturô đã leo lên tới đỉnh thang trước rồi quay xuống gọi chị; chị liền nhân danh Chúa Giêsu tiến tới, “con rắn như thể khiếp sợ trước mặt tôi nên từ từ ngóc đầu lên, và khi bước chân lên nấc thang đầu tiên, tôi đã đặt bàn chân mình giẫm thẳng lên đầu nó mà bước lên”. Lên tới đỉnh thang, chị bước vào một khu vườn mênh mông ánh sáng, ở giữa vườn có một vị Mục Tử cao lớn tóc bạc trắng như tuyết đang ngồi vắt sữa chiên; Ngài mỉm cười đón chị và trao vào tay chị một miếng phô-mai nhỏ làm từ sữa chiên ấy; chị chắp hai tay lại nâng lên ăn, và tất cả muôn vàn người mặc áo trắng đứng chung quanh đều đồng thanh hô vang: “Amen!”.
Một đêm khác, chị lại được ơn thấy hai thị kiến về đứa em trai ruột tên là Đinôcratê, cậu bé đã qua đời lúc mới lên bảy vì một chứng lở loét ghê sợ trên gương mặt. Trong giấc mơ thứ nhất, Perpêtua thấy em trai mình đang bước ra từ một chốn tối tăm u ám, quần áo dơ bẩn, gương mặt vẫn còn nguyên vết lở loét lúc chết, người nóng bức và khát nước đến cháy cổ; trước mặt cậu bé có một hồ nước đầy nhưng thành hồ lại xây cao quá đầu một đứa trẻ nên cậu bé cứ kiễng chân mãi mà không sao vốc nước uống được. Tỉnh dậy, hiểu rằng linh hồn đứa em nhỏ của mình đang phải chịu thanh luyện, suốt nhiều ngày đêm liên tục Perpêtua đã khóc lóc dâng lời cầu nguyện tha thiết lên Chúa để xin ơn giải thoát cho em. Ít ngày sau, khi cả nhóm tù nhân được chuyển sang giam tại trại lính gần đấu trường, chị lại mơ thấy em trai mình một lần nữa: lần này nơi em đứng đã tràn ngập ánh sáng, cậu bé mặc áo quần sạch đẹp, vết thương ghê sợ trên mặt đã lành lặn chỉ còn lại một vết sẹo nhỏ, còn thành hồ nước kia nay đã hạ xuống thấp ngang tầm thắt lưng của đứa trẻ; Đinôcratê vui vẻ dùng một chiếc chén vàng múc nước uống thỏa thích rồi chạy nhảy nô đùa hồn nhiên như bao đứa trẻ khác. Tỉnh giấc, Perpêtua tràn ngập niềm vui vì biết chắc rằng nhờ lời cầu nguyện của mình, linh hồn đứa em thơ đã “được giải thoát khỏi nơi chịu hình phạt”. Đó là một chứng từ cổ rất quý về niềm tin của Hội Thánh đối với Luyện ngục và việc cầu nguyện cho các tín hữu đã qua đời.
Thị kiến cuối cùng đến với chị vào đúng đêm hôm trước ngày ra pháp trường. Trong mơ, Perpêtua thấy mình được dẫn ra giữa đấu trường, nhưng lạ thay, thay vì phải đối mặt với thú dữ như bản án đã tuyên, chị lại thấy mình được cởi bỏ y phục phụ nữ, thân hình biến thành một tráng sĩ nam nhi vạm vỡ và phải bước vào sới vật để quyết đấu tay đôi với một gã khổng lồ người Ai Cập mặt mày đen đúa dữ tợn đang lăn lộn dưới cát. Sau một hồi giao đấu kịch liệt, chị đã tung người lên không trung, quật ngã gã Ai Cập xuống đất và giẫm gót chân lên đầu hắn trong tiếng reo hò vang dậy của khán giả. Chị khép lại trang nhật ký của đời mình bằng những dòng đầy xác tín: “Tôi bừng tỉnh giấc và hiểu ngay rằng ngày mai bước ra đấu trường, thực chất tôi sẽ không phải chiến đấu với đàn thú dữ, mà là chiến đấu trực diện với tên Ác Quỷ. Nhưng tôi biết chắc chắn rằng phần chiến thắng vinh quang đã chờ sẵn tôi rồi”. Tới đây thì những dòng chữ tự tay thánh nữ viết dừng lại. Những gì diễn ra ngoài bãi cát đấu trường vào sáng hôm sau, chị nhường bút lại cho người anh em đứng xem kể tiếp cho hậu thế.
Chị nô lệ Fêlicita và cái hôn bình an cuối cùng
Trong khi Perpêtua phải chiến đấu với tình phụ tử của người cha già, thì người bạn tù của chị là chị nữ nô lệ Fêlicita lại đang mang trong lòng một nỗi âu lo hoàn toàn khác. Luật Rôma cấm hành quyết phụ nữ có thai. Ngày lễ đã cận mà thai mới tám tháng, Fêlicita lo lắm: chưa sinh kịp thì chị sẽ bị giữ lại chờ sinh, rồi phải ra đấu trường một mình giữa đám tội phạm, chứ không được đổ máu cùng ngày với anh chị em mình.
Ba ngày trước buổi đấu, các bạn tù quây quần cầu nguyện cho chị. Vừa dứt lời kinh, Fêlicita trở dạ. Đau đẻ trong ngục thiếu thốn, chị không cầm được tiếng rên; một tên lính ngoài song sắt chế giễu: “Này cô kia, mới chỉ đau đẻ thôi mà cô đã kêu la thảm thiết thế này, thử hỏi ngày kia khi bị quăng ra cho thú dữ xé xác thì cô còn chịu đựng làm sao nổi?”
Giữa cơn đau thắt ruột, người nữ nô lệ trẻ tuổi đã ngước lên trả lời tên lính bằng một câu nói hàm chứa trọn vẹn thần học về sự tử đạo Kitô giáo: “Hôm nay, chính bản thân tôi đang một mình chịu đựng nỗi đau đớn của thân phận làm người. Nhưng đến ngày kia ở ngoài đấu trường, sẽ có một Đấng khác hiện diện ở ngay trong lòng tôi, và chính Đấng ấy sẽ chịu đau khổ thay cho tôi, bởi vì tôi chịu chết là chịu vì lòng yêu mến Đấng ấy!”
Fêlicita sinh một bé gái. Một chị tín hữu bên ngoài nhận về nuôi như con ruột.

Đoạn kể ngày cuối cùng bi tráng của nhóm tử đạo do người biên tập vô danh chép lại, không còn là nét chữ của Perpêtua nữa. Tác giả kể lại rằng vào buổi sáng ngày 7 tháng Ba ấy, đoàn tù nhân trẻ tuổi bước đi từ nhà lao tiến vào sân vận động với dáng vẻ hiên ngang và gương mặt rạng rỡ hân hoan như thể họ đang bước thẳng lên thiên đàng chứ không phải đi ra pháp trường. Thiếu phụ quý tộc Perpêtua bước đi sau cùng với phong thái ung dung tự tại, đôi mắt sáng ngời và kiên nghị đúng tư cách một “hiền thê của Đức Kitô”, ánh mắt ấy uy nghiêm đến mức đám đông khán giả hiếu kỳ đang nhìn chằm chằm vào chị cũng phải bối rối cụp mắt nhìn xuống đất. Còn thầy giáo lý viên Saturô khi đi ngang qua mặt viên quan cai ngục Pudens và đám khán giả đang hò hét đã nghiêm giọng cảnh báo họ: “Các người hãy nhìn cho thật kỹ gương mặt của chúng tôi hôm nay đi, để mai sau trong ngày Thiên Chúa phán xét thế gian, các người còn nhận ra được chúng tôi là ai!”
Theo kịch bản tàn độc của ban tổ chức, riêng hai người phụ nữ là Perpêtua và Fêlicita bị lính lột sạch quần áo, trói bỏ vào trong những tấm lưới đánh cá rồi dẫn ra giữa sân để cho một con bò cái hoang hung dữ lao vào húc. Thế nhưng, vừa thấy hai người phụ nữ trần trụi bước ra, một bên là cô tiểu thư mảnh mai xinh đẹp, một bên là chị nô lệ vừa sinh con, bầu ngực vẫn còn rỉ sữa từng giọt, thì ngay cả đám đông khán giả Rôma vốn quen xem cảnh máu me cũng phải rùng mình cảm thấy bất nhẫn và la ó phản đối; vì thế, viên chủ trò đành phải cho lính kéo hai chị vào trong mặc lại một chiếc áo dài rộng rồi mới đẩy ra sân trở lại. Con bò điên lập tức lao tới húc văng Perpêtua lên cao khiến chị ngã quật lưng xuống mặt đất. Vừa chạm đất, phản xạ đầu tiên của người thiếu phụ trẻ là lập tức ngồi dậy, đưa tay kéo vạt áo vừa bị sừng bò xé rách bên đùi để che kín lại thân thể vì lòng trọng kính sự nết na trinh khiết, rồi chị điềm nhiên tìm chiếc trâm cài tóc bị rơi trên cát để búi gọn lại mái tóc dài đang bị xổ tung. Người viết tường thuật giải thích rằng chị làm như vậy là bởi theo phong tục thời ấy, để tóc xõa rũ rượi là dấu hiệu của người đang chịu tang đau buồn, trong khi hôm nay đối với chị lại là ngày đại lễ mừng chiến thắng khải hoàn nên không thể để đầu tóc rối bù như người tang chế được! Búi tóc xong, chị đứng lên bước tới chỗ Fêlicita cũng vừa bị húc ngã, đưa tay kéo người nữ tỳ dậy. Ngay giữa trung tâm đấu trường đẫm máu của đế quốc Rôma, bà chủ quý tộc và người nữ nô lệ thấp hèn đã nắm chặt tay nhau đứng thẳng dậy bên nhau như hai người chị em ruột thịt.

Cuối cùng, khi các màn thú dữ đã kết thúc mà các vị tử đạo vẫn chưa tắt thở, ban tổ chức cho gọi tất cả các ngài tập trung ra khu vực giữa sân để đám đấu sĩ tập sự dùng gươm đâm chết. Trước khi đón nhận nhát gươm kết liễu, các anh chị em tín hữu đã tự động bước lại gần nhau và trao cho nhau cái hôn huynh đệ cuối cùng, “ngõ hầu hoàn tất hy lễ tử đạo của mình bằng nghi thức trao ban bình an” giống như trong Thánh lễ. Tất cả các vị khác đều đón nhận lưỡi gươm trong thinh lặng bất động; riêng đến lượt Perpêtua, tên đấu sĩ trẻ tuổi được phân công hành quyết chị vì quá run sợ trước phong thái oai nghiêm của người thiếu phụ nên đã cầm gươm đâm lệch vào xương sườn khiến chị buột miệng kêu lên một tiếng vì đau đớn. Thế rồi, người chứng kiến đã ghi lại một cử chỉ làm chấn động tâm can muôn thế hệ: thấy bàn tay cầm gươm của gã đao phủ trẻ vẫn đang run lẩy bẩy không dám đâm tiếp nhát thứ hai, “chính tay chị Perpêtua đã đưa lên nắm lấy bàn tay đang run rẩy của tên đấu sĩ trẻ ấy mà đặt mũi gươm của hắn vào đúng cổ họng của mình”. Tác giả bản tường thuật xúc động viết thêm ở cuối bài: có lẽ một người phụ nữ phi thường đến nhường ấy “sẽ không một kẻ nào có thể giết hại nổi nếu như chính bản thân chị không tự nguyện cho phép, bởi ngay cả tà thần ma quỷ cũng phải khiếp sợ trước mặt chị”.
Chỉ vài phút trước khi trút hơi thở cuối cùng ấy, người mẹ trẻ hai mươi hai tuổi vẫn còn kịp quay về phía người em trai ruột của mình và các anh chị em dự tòng đang đứng xem trên khán đài để nhắn nhủ lời trăn trối cuối cùng: “Anh chị em tất cả hãy đứng cho thật vững vàng trong đức tin, hãy hết lòng yêu thương đùm bọc lẫn nhau, và xin đừng ai vì nhìn thấy những nỗi đau khổ hôm nay của chúng tôi mà đâm ra vấp ngã lòng tin!”
Máu các thánh tử đạo là hạt giống sinh người Kitô hữu
Pôlycarpô, Giustinô, Blandina, Perpêtua và Fêlicita chỉ là vài gương mặt trong muôn vàn chứng nhân của ba thế kỷ đầu. Phần lớn đã ngã xuống không để lại tên hay biên bản nào. Số ít là giám mục hay triết gia; đại đa số là người bình thường, bé nhỏ: những người nô lệ thấp cổ bé họng, những bác thợ thủ công nghèo khổ, những bà mẹ trẻ đang nuôi con mọn và cả những thiếu niên mới mười lăm tuổi đầu.
Đọc lại từ hai ngàn năm sau, ta dễ tưởng các thánh tử đạo là những siêu nhân không biết sợ, không biết đau. Nhưng chính các bản tường thuật cổ không tô vẽ các ngài như thế. Pôlycarpô cũng nghe lời anh em tạm lánh ra trang trại. Perpêtua cũng hoảng sợ bóng tối ngục tù, đứt ruột vì con khát sữa, khóc vì cha bị đánh. Fêlicita cũng rên la khi trở dạ như mọi người phụ nữ. Các ngài biết sợ, biết đau, nặng lòng với gia đình, nhưng vẫn bước tới vì mến Chúa. Và không ai cho rằng can đảm ấy do sức mình; các ngài tin có một Đấng khác đang cùng chịu đau trong thân xác yếu hèn của mình, đúng như lời Fêlicita đáp tên lính.
Một điểm quan trọng nữa là ngay từ thuở ban đầu, Hội Thánh đã tỉnh táo phân biệt rạch ròi giữa việc “can đảm làm chứng cho Chúa khi bị bắt” với thái độ “liều lĩnh tự đi tìm cái chết một cách kiêu ngạo”. Ngay trong bức thư kể về cuộc tử đạo của thánh Pôlycarpô, giáo đoàn Smyrna đã cố ý kể xen vào câu chuyện đáng buồn của một giáo hữu người xứ Phrygia tên là Quintô: anh này vì quá khích nên đã tự ý đến nộp mình cho quan quân rồi còn lớn tiếng rủ rê những người khác làm theo mình. Thế nhưng đến khi bị dẫn ra sân vận động và tận mắt nhìn thấy đàn thú dữ gầm thét, anh chàng Quintô lập tức hồn siêu phách lạc, mất sạch hết vẻ hùng hổ ban đầu để rồi cuối cùng lại ngoan ngoãn bước lên thắp hương thề bỏ đạo theo lệnh quan tổng trấn! Bức thư của giáo đoàn Smyrna hoàn toàn không khen ngợi hành động liều lĩnh ban đầu của anh ta, mà trái lại còn thẳng thắn nhắc nhở cộng đoàn rằng: Tin Mừng của Chúa Giêsu không bao giờ dạy chúng ta tự ý đi nộp mình cho kẻ bách hại. Tấm gương mà Hội Thánh nêu cao là cách hành xử khôn ngoan, khiêm tốn của Đức Giám mục Pôlycarpô: cẩn thận tạm lánh đi khi còn có thể lánh được để bảo toàn mạng sống cho đoàn chiên, nhưng một khi ý Chúa đã định và kẻ thù đã tìm tới tận nơi thì bình thản bước ra đón nhận thập giá mà không hề trốn chạy.
Khoảng năm 197, vài năm trước ngày Perpêtua và Fêlicita vào đấu trường, cũng tại Carthage, văn sĩ Tertulianô viết một cuốn biện hộ gửi các tổng trấn Rôma. Cuối sách, ông tuyên bố: “Thưa các ngài, các ngài càng ra tay cắt hạ chúng tôi bao nhiêu, thì số lượng chúng tôi lại càng nảy nở đông đúc thêm bấy nhiêu; bởi vì máu của người Kitô hữu chính là hạt giống!”. Ông còn đưa ra một lời cảnh báo đầy thách thức trước mặt bạo quyền: “Mọi sự tàn nhẫn độc ác của các ngài, dù có được tính toán tinh vi đến mức nào đi chăng nữa, rốt cuộc cũng chẳng đem lại lợi ích gì cho các ngài đâu; trái lại, sự tàn bạo ấy chỉ càng trở thành một sức hút hấp dẫn lôi kéo thêm nhiều người tìm đến với đạo của chúng tôi hơn mà thôi!”. Sở dĩ các tín hữu thời sơ khai có thể sống và chết hiên ngang như thế là bởi họ luôn khắc ghi trong tim lời hứa trang trọng của chính Chúa Giêsu trong Tin Mừng: “Phàm ai tuyên bố nhận Thầy trước mặt người đời, thì Thầy cũng sẽ tuyên bố nhận người ấy trước mặt Cha của Thầy là Đấng ngự trên trời; còn ai chối Thầy trước mặt người đời, thì Thầy cũng sẽ chối người ấy trước mặt Cha của Thầy là Đấng ngự trên trời”. Các vị tử đạo đã tin lời hứa ấy đúng từng chữ.
Và về phần mình, Hội Thánh hoàn vũ qua suốt hai thiên niên kỷ cũng không bao giờ quên ơn các ngài. Trong số những nhân vật anh dũng vừa được nhắc đến trong chương sách này, có tới ba cái tên được Hội Thánh đọc lên ngay trong Kinh Nguyện Thánh Thể thứ nhất của Thánh lễ, tức Lễ quy Rôma cổ kính, từ thế kỷ thứ tư cho đến ngày hôm nay: đó là thánh Giám mục Ignatiô, cùng với đôi bạn tử đạo Fêlicita và Perpêtua.
Và quả thực, hạt giống máu đào ấy đã nảy mầm và làm cho cộng đoàn Kitô hữu lớn mạnh lên từng ngày đúng như lời ông Tertulianô tuyên bố. Khi số lượng tín hữu tại thủ đô ngày một đông đúc hơn, họ chưa có những ngôi nhà thờ công khai nhưng lại cần có những khu đất riêng để chôn cất anh chị em mình theo đúng niềm tin vào sự sống lại của thân xác. Chính vì thế, ở vùng ngoại ô dọc theo các con đường lớn dẫn ra khỏi thành Rôma, ngay bên dưới những vườn nho xanh mát, người có đạo bắt đầu lặng lẽ đào sâu xuống lòng đất những khu nghĩa trang ngầm dài bất tận, những hầm mộ mà một ngày kia cả thế giới đều sẽ biết đến tên.

Chính vì thế, ở vùng ngoại ô dọc theo các con đường lớn dẫn ra khỏi thành Rôma, ngay bên dưới những vườn nho xanh mát, người có đạo bắt đầu lặng lẽ đào sâu xuống lòng đất những khu nghĩa trang ngầm dài bất tận, những hầm mộ mà một ngày kia cả thế giới đều sẽ biết đến tên.
Chương 28 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Suốt tám mươi sáu năm qua tôi làm tôi tớ phụng sự Người, và Người chưa hề xử tệ với tôi một điều gì.”
Những người trong chương
- Pôlycarpô · Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 23 tháng Hai. Thư của giáo đoàn Smyrna kể ngày ngài chết vẫn còn, là tường thuật cổ nhất về một vị tử đạo ngoài Sách Thánh.
- Blandina · Giữa tàn tích Đấu trường Ba xứ Gaul ở Lyon, nơi các vị tử đạo năm 177 chịu chết, có một cột tưởng niệm thánh nữ.
- Perpêtua và Fêlicita · Tên hai chị vẫn được đọc trong Kinh Nguyện Thánh Thể I. Nhật ký trong ngục của Perpêtua còn lại, và Hội Thánh mừng hai chị chung ngày 7 tháng Ba.
Nơi ấy hôm nay
- Carthage nay thuộc vùng ngoại ô Tunis. Tàn tích đấu trường Rôma vẫn còn đó.
- Smyrna nay là thành phố cảng Izmir. Hí trường cổ trên sườn núi Pagos nay gần như không còn dấu vết.
Muốn đọc thêm
Cuộc tử đạo của Pôlycarpô (chừng mười trang) · Cuộc khổ nạn của Perpêtua và Fêlicita · Biên bản xử Giustinô · Thư của giáo đoàn Lyon và Vienne, Êusêbiô chép lại trong Giáo sử · Ga 12,24 · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Pôlycarpô
- Hêrôđê
- Statiô Quađratô
- Giustinô
- Rustikô
- Crescensô
- Pôthinô
- Sanctô
- Blandina
- Pônticô
- Biblis
- Irênê
- Vibia Perpêtua
- Fêlicita
- Tertulianô
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 29
Thành phố của những người đã khuất
Các hầm mộ dưới lòng đất Rôma có thật là nơi tín hữu trốn tránh cuộc bách hại không?
Khoảng 23 phút đọc












