Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 29

Kiểm chứng chương 29: Thành phố của những người đã khuất

Chương 29 kể về các hầm mộ Kitô giáo dưới lòng đất ngoại ô Rôma. Khác với nhiều chương trước, nguồn chính ở đây là những gì bạn có thể tận mắt thấy: các hành lang, hốc mộ, tranh vẽ và chữ khắc vẫn còn nằm đó, và nhiều hầm mộ mở cửa cho khách tham quan. Bên cạnh là các văn bản xưa và công trình của các nhà khảo cổ từ thế kỷ XVI đến nay. Những trang dưới đây chỉ cho bạn từng chi tiết, và sửa lại một vài hình dung phổ biến mà chính chương cũng đã sửa.

Kinh Thánh trích theo bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ (ktcgkpv.org). “Dt 6,19” là thư gửi tín hữu Híp-ri, chương 6, câu 19.

Hiện nay các hầm mộ Kitô giáo ở Rôma do Ủy ban Giáo hoàng về Khảo cổ Thánh trông coi. Ủy ban ấy được lập năm 1852. Trang web của Ủy ban có thông tin về từng hầm mộ và giờ mở cửa.

Ngày 31 tháng Năm năm 1578

Sự kiện này có thật và được các sử gia khảo cổ nhắc như ngày khởi đầu của việc tìm lại các hầm mộ. Thợ đào cát ở một vườn nho cạnh đường Salaria làm sụt xuống một hành lang chôn cất. Người ta lúc đầu tưởng đó là hầm mộ Priscila, về sau mới biết là một hầm mộ nhỏ hơn ở gần đó.

“Nhà văn đương thời” mà chương nhắc là hồng y Cesare Baronio, một sử gia lớn của Hội Thánh. Trong bộ Biên niên sử Giáo hội, Baronio viết rằng Rôma kinh ngạc khi thấy dưới vùng ngoại ô của mình còn có những thành phố khác bị giấu kín.

Người nghiên cứu các hầm mộ một cách có hệ thống đầu tiên là Antonio Bosio. Ông bắt đầu xuống hầm mộ từ năm 1593, và cuốn Rôma dưới lòng đất (Roma Sotterranea) của ông được in năm 1632, sau khi ông mất. Có người gọi ông là Côlômbô của các hầm mộ.

Chữ catacomb ban đầu là tên một chỗ trên đường Appia, gần hầm mộ San Sebastiano. Người Rôma gọi chỗ ấy là ad catacumbas, nghĩa đại khái là ở chỗ trũng, và chương cũng hiểu như thế. Về sau người ta dùng tên ấy cho mọi nghĩa trang ngầm cùng loại.

Chương nói các hầm mộ đã bị quên lãng nhiều thế kỷ. Từ khi hài cốt các thánh được dời vào thành ở thế kỷ VIII và IX cho đến năm 1578 là khoảng bảy trăm năm. Một vài hầm mộ, như San Sebastiano, thì chưa bao giờ bị quên hẳn.

Chôn hay thiêu

Chương nói người Rôma thời đầu đế quốc “phần nhiều thiêu người chết”. Điều này đúng cho thế kỷ I và đầu thế kỷ II. Bạn nên biết rằng từ giữa thế kỷ II trở đi, chính người Rôma ngoại giáo cũng chuyển dần sang chôn, có lẽ vì thói quen và niềm tin đang đổi. Đến thế kỷ III thì chôn đã phổ biến hơn thiêu. Kitô hữu và người Do Thái thì luôn chôn.

Chữ koimeterion. Chữ Hy Lạp này nghĩa là chỗ ngủ, chính là “nơi ngủ” trong chương. Kitô hữu dùng nó cho nơi người chết nằm, theo cách Tân Ước gọi cái chết là “an giấc”. Hai câu chương trích nằm ở Ga 11,11 và 1 Tx 4,13. Ga 11,11 là lời Đức Giêsu nói về Ladarô, 1 Tx 4,13 là thư thứ nhất gửi tín hữu Thêxalônica. Từ chữ Hy Lạp ấy sinh ra coemeterium trong tiếng Latinh, rồi cemetery trong tiếng Anh, cimetière trong tiếng Pháp. Điều này bạn có thể kiểm trong bất cứ từ điển từ nguyên nào.

Luật cấm chôn trong thành. Có từ Bộ Luật Mười Hai Bảng, bộ luật cổ nhất của Rôma, khoảng giữa thế kỷ V trước Công nguyên. Cicero giữ lại quy định này trong sách Về luật pháp: không ai được chôn hay thiêu người chết trong thành. Vì thế mọi nghĩa trang, cả của người ngoại giáo, đều nằm dọc các con đường dẫn ra khỏi thành.

Đá tuff. Tuff là đá núi lửa có nhiều ở vùng quanh Rôma. Chương tả đúng: lúc còn trong lòng đất thì mềm dễ cắt, gặp không khí thì cứng lại.

Người đào mộ (fossores). Có một bức vẽ trong hầm mộ Đômitilla tả một người đào mộ tên Điôgênê, cầm cuốc và cầm đèn, kèm dòng chữ ghi tên ông. Họ là một nhóm người có vị trí trong cộng đoàn, đôi khi được kể vào hàng những người phục vụ của Hội Thánh.

Hốc mộ. Các hốc dài vừa một thân người gọi là loculus (số nhiều loculi). Nhà có tiền thì trả công làm một phòng mộ nhỏ có tranh, hay một hốc vòm trên ngôi mộ. Chương nói các ô chồng lên nhau “năm sáu tầng”, và có hầm sâu đến “bốn năm tầng”. Có hầm mộ đạt bốn hay năm tầng hành lang. Hầm mộ Callixtô có bốn tầng, đi sâu hơn 20 mét.

Số lượng. Các nhà khảo cổ biết hơn sáu mươi hầm mộ Kitô giáo quanh Rôma, lớn nhỏ khác nhau. Chiều dài tổng cộng của các hành lang thường được ước tính từ 150 đến 170 cây số. Riêng hầm Đômitilla có chừng 17 cây số đường hầm, còn hầm Callixtô chừng 20. Số ngôi mộ được ước tính từ vài trăm ngàn đến gần một triệu. Vậy chương viết “hàng trăm ngàn ngôi mộ” là vững, và con số khoảng 150 cây số là con số hay được nêu nhất.

Hầm mộ Do Thái. Ở Rôma còn những hầm mộ Do Thái, như hầm ở Vigna Randanini bên đường Appia và hầm dưới Villa Torlonia trên đường Nomentana. Trên các bia mộ ở đó có hình cây đèn bảy ngọn, gọi là menorah.

Quỹ chung ở Carthage. Chương trích Tertulianô nói tiền quỹ chung của Hội Thánh dùng “để nuôi và chôn người nghèo”. Nguồn là sách Biện giải của ông, chương 39. Đây là bằng chứng rằng việc lo chôn cất người nghèo đã là một việc của cả cộng đoàn.

Không phải nơi trốn

Đây là điểm mà mọi nhà khảo cổ chuyên về hầm mộ đều nhấn mạnh. Hình ảnh Kitô hữu sống và trốn trong hầm mộ phần lớn đến từ tiểu thuyết và phim ảnh, trong đó có cuốn Fabiola của hồng y Nicholas Wiseman, xuất bản năm 1854. Hầm mộ là nghĩa trang. Các hành lang hẹp và tối, không chứa được nhiều người, cũng không ai sống ở đó lâu được.

Valêrianô cấm vào nghĩa trang. Êusêbiô chép lại biên bản cuộc thẩm vấn giám mục Điônysiô thành Alêxanđria năm 257 (Lịch sử Giáo hội, quyển 7, chương 11, đoạn 10). Tổng trấn Aemilianô nói với ông: “tuyệt đối không cho phép ông hay bất cứ ai khác nhóm họp, hay vào những nơi gọi là nghĩa trang”. Biên bản xử thánh Cyprianô cũng có một lệnh tương tự. Chương dẫn lại đúng như vậy, và nhắc rằng đó là lệnh của hoàng đế Valêrianô mà chương 27 đã kể.

Giáo hoàng Xíttô II bị bắt trong nghĩa trang. Nguồn nằm ở tư liệu chương 27: ngài bị bắt trong một nghĩa trang ở Rôma năm 258 và bị xử tử khi đang giảng dạy. Đó là điều truyền lại, và chương kể nó như thế.

Nghĩa trang của cả Hội Thánh

Chuyện đời Callixtô đến từ một nguồn rất đặc biệt: sách Bác bỏ mọi lạc giáo của linh mục Hippôlytô ở Rôma, quyển 9. Bản dịch tiếng Anh cũ ghi là quyển 9, chương 7, còn các bản in tiếng Hy Lạp hiện đại ghi là chương 12. Hippôlytô kể Callixtô là nô lệ của một Kitô hữu tên Carpôphôrô, được chủ giao tiền mở ngân hàng. Callixtô mất “không ít tiền gửi của các bà góa và anh em”, bỏ trốn, bị bắt lại, gây rối ở một hội đường Do Thái, rồi bị đày đi làm mỏ ở Sardinia. Sau khi được thả, Giáo hoàng Zêphyrinô “đặt ông coi nghĩa trang”. Chữ của chính Hippôlytô gọi ông là “gã ngu muội và lọc lừa”.

Bạn nên biết Hippôlytô là kẻ thù của Callixtô. Khi Callixtô được bầu làm giáo hoàng, Hippôlytô không chịu nhận, và có lẽ đã được một nhóm bầu làm giám mục đối lập. Vì thế lời kể của ông có những phần cố ý làm xấu Callixtô. Phần sự kiện, như chuyện từng là nô lệ, từng bị đày, từng được giao lo nghĩa trang, thì các sử gia vẫn nhận. Chương kể phần sự kiện, bỏ phần chê bai, và nói rõ ta chỉ có lời của một nhân chứng thù địch, không có bản kể nào khác.

Hippôlytô và Giáo hoàng Pontianô về sau cùng bị đày ra Sardinia và hòa giải với nhau ở đó (tư liệu chương 27). Hội Thánh mừng kính cả hai vào cùng ngày 13 tháng Tám.

Zêphyrinô làm giáo hoàng khoảng từ năm 199 đến 217. Callixtô làm giáo hoàng khoảng từ năm 217 đến 222. Ông không được chôn ở hầm mộ mang tên mình mà ở hầm mộ Calepodiô trên đường Aurelia.

Chương nói Hội Thánh Rôma có nơi chôn cất riêng “khoảng năm 200”. Bằng chứng là chính đoạn của Hippôlytô: nghĩa trang Callixtô được giao trông coi nằm cạnh đường Appia, và là nghĩa trang của Hội Thánh.

Hầm các Giáo hoàng

Hầm các Giáo hoàng nằm trong hầm mộ Callixtô. Ở đó người ta tìm được phiến đá mộ của năm giáo hoàng thế kỷ III còn đọc được tên: Pontianô, Antêrô, Fabianô, Luxiô và Êutykhianô. Theo các tài liệu xưa, hầm này chôn chín giáo hoàng và vài giám mục khác. Tên được khắc bằng chữ Hy Lạp, vì Hội Thánh Rôma thời ấy còn dùng tiếng Hy Lạp nhiều hơn tiếng Latinh. Trên phiến đá của Fabianô và Pontianô, chữ tử đạo được khắc thêm sau tên. Chương cũng nhắc đúng hai vị này: Pontianô chết trong mỏ ở Sardinia, Fabianô bị giết năm 250.

Người tìm lại hầm ấy là Giovanni Battista de Rossi, năm 1854. Ông sinh năm 1822, mất năm 1894, và được coi là cha đẻ của ngành khảo cổ Kitô giáo hiện đại. Bộ sách nhiều tập Rôma Kitô giáo dưới lòng đất (Roma Sotterranea Cristiana) của ông, xuất bản từ năm 1864 đến 1877, đến nay vẫn là tài liệu nền tảng.

Chuyện De Rossi khóc khi dẫn Đức Piô IX xuống xem là chuyện được kể lại trong các tiểu sử. Có bản kể rằng Đức Piô IX hỏi ông đây có thật là mộ các vị tiền nhiệm của ngài không, rồi cả hai cùng xúc động. Chương mở bằng “Người ta kể rằng”, như thế là đúng mức chắc chắn. Việc Đức Piô IX lập Ủy ban Giáo hoàng về Khảo cổ Thánh năm 1852 thì là sự kiện ghi rõ.

Bữa ăn bên mộ

Đoạn mở đầu của mục này, với ngày giỗ, tảo mộ, lễ Các Linh Hồn mùng Hai tháng Mười Một, rồi Mexico và Philippines, là lời so sánh riêng của người kể. Mục đích là giúp người đọc hôm nay thấy tục lệ của người Rôma gần gũi thế nào. Ở Mexico, ngày của người chết rơi vào mùng Một và mùng Hai tháng Mười Một, còn ở Philippines những ngày ấy gọi là Undas.

Bữa ăn bên mộ của người Rôma có tên là refrigerium, tiếng Latinh nghĩa là “sự giải khát”. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy ở các nghĩa trang những bàn đá, ghế đá, và cả những ống đất dẫn xuống mộ để rót rượu cho người chết. Kitô hữu giữ thói quen ấy một thời gian, và đã đổi ý nghĩa của nó.

Bà Mônica và thánh Ambrôsiô. Nguồn: Tự thú của thánh Augustinô, quyển 6, chương 2. Augustinô kể mẹ ông mang bánh ngọt, bánh mì và rượu đến mộ các thánh theo thói quen ở châu Phi, người giữ cửa không cho vào vì giám mục Ambrôsiô đã cấm, và bà vâng lời ngay. Lời của Augustinô là bà “vâng theo ngay một cách hết sức đạo đức và ngoan ngoãn”. Augustinô giải thích lý do của Ambrôsiô: thói ấy có thể cho những người hay uống “dịp say sưa quá độ”, và những buổi lễ kính người chết, ngài nói, “rất giống mê tín của dân ngoại”. Sau đó bà chỉ cho phép mình “một chén rượu nhỏ pha loãng theo khẩu vị điều độ của bà”. Chuyện xảy ra khoảng năm 385, tức “hơn một trăm năm sau” so với thời các hầm mộ thế kỷ III. Bản dịch Tự thú sang tiếng Anh đọc miễn phí được ở newadvent.org.

Thánh Thể bên mộ các vị tử đạo. Về việc mừng ngày sinh nhật của Pôlycarpô, xem tư liệu chương 28.

Thánh tích dưới bàn thờ. Bộ Giáo luật năm 1983, điều 1237, khoản 2, viết: “Phải giữ truyền thống xưa là đặt thánh tích của các vị tử đạo hay các thánh khác dưới bàn thờ cố định.” Nghi thức cung hiến nhà thờ và bàn thờ cũng có phần đặt thánh tích. Chương viết “Nhiều bàn thờ Công giáo có thánh tích” là đúng, vì đây là điều được khuyến khích, không bắt buộc ở mọi nơi.

Những dòng khắc ở San Sebastiano. Dưới nhà thờ có một khu gọi là Memoria Apostolorum, với một bức tường đầy những dòng chữ Latinh và Hy Lạp khắc vội từ khoảng năm 260. Dòng “Phaolô và Phêrô, cầu cho Victor” (Paule et Petre petite pro Victore) là một trong số đó. Có những dòng khác ghi rằng người ta đã làm bữa ăn tưởng nhớ tại đây để kính hai tông đồ. Chương nói bức tường có từ “khoảng thế kỷ III”, khớp với năm 260 ấy.

Ý rằng hài cốt hai tông đồ có thể đã được giữ ở đó một thời gian, nhất là trong cuộc bách hại của Valêrianô năm 258, đến từ cuốn lịch Rôma năm 354. Lịch ghi lễ Phêrô ngày 29 tháng Sáu “ad catacumbas”. Các nhà nghiên cứu còn bàn cãi, và chương viết “Có thể” là đúng mức.

Tranh trên vách

Chương nói các bức vẽ trong hầm mộ là “những bức tranh Kitô giáo xưa nhất còn lại trên thế giới”. Bạn nên biết có một nơi khác cũng cổ như thế: nhà thờ tại gia ở Dura-Europos, bên Syria, với phòng rửa tội có tranh vẽ người Mục tử Nhân lành, được xác định có trước năm 256. Những bức vẽ xưa nhất trong hầm mộ Rôma có từ đầu thế kỷ III. Vì thế nói chính xác hơn thì tranh hầm mộ Rôma và tranh Dura-Europos là những tranh Kitô giáo xưa nhất còn lại.

Người Mục tử Nhân lành là hình được vẽ nhiều nhất, cùng với Giôna. Bạn có thể đối chiếu với Tin Mừng: Lc 15,4-7, chỗ chương trích “vác lên vai và mừng rỡ” (Lc 15,5), và Ga 10,11, chỗ có lời “Tôi là mục tử nhân lành. Mục tử nhân lành hy sinh mạng sống mình cho đoàn chiên.” Dáng một người vác con vật trên vai, tiếng Hy Lạp gọi là kriophoros, người vác cừu đực, đã quen thuộc trong nghệ thuật ngoại giáo. Người Kitô hữu mượn dáng ấy và cho nó một ý nghĩa khác, như chương nói.

Chuyện Giôna nằm trong sách Giôna. Lời Đức Giêsu về dấu lạ ông Giôna ở Mt 12,40, chỗ chương trích: “Quả thế, ông Giôna đã ở trong bụng cá lớn ba ngày ba đêm, thì Con Người cũng sẽ ở trong lòng đất ba ngày ba đêm như vậy.”

Những cảnh khác của chương có thể đối chiếu như sau.

  • Nôê trong tàu giữa trận hồng thủy: sách Sáng Thế, chương 6 đến 8.
  • Đanien giữa bầy sư tử: sách Đanien, chương 6.
  • Ba thanh niên trong lò lửa: sách Đanien, chương 3.
  • Ladarô bước ra khỏi mồ: Tin Mừng Gioan, chương 11.

Người đứng dang tay cầu nguyện (gọi là orans). Cách hiểu đó là linh hồn người đã khuất đang cầu nguyện trước nhan Thiên Chúa, như chương viết, là cách hiểu phổ biến, nhưng có người hiểu đó là hình ảnh Hội Thánh hay lòng đạo đức nói chung.

Chương nói “Hầu như không có cảnh đổ máu, không cảnh tử đạo, không cảnh đóng đinh”. Điều này đúng: hình Chúa chịu đóng đinh hầu như không xuất hiện trong nghệ thuật Kitô giáo trước thế kỷ V (tư liệu chương 26). Chương nêu một hình khắc xưa trên cánh cửa gỗ nhà thờ Santa Sabina ở Rôma, làm khoảng năm 430 đến 432.

Đức Maria ở hầm mộ Priscila. Bức bích họa có thật và thường được xác định khoảng năm 230 đến 250. Một người đàn ông đứng bên người phụ nữ ẵm con, chỉ tay về phía một ngôi sao. Phần đông các nhà nghiên cứu hiểu ông là ngôn sứ Bala-am, người đã nói trong sách Dân Số (Ds 24,17): “Tôi thấy ông, nhưng không phải bây giờ. Tôi nhìn ông, nhưng không phải gần đây. Một ngôi sao từ Giacóp xuất hiện.” Có người đề nghị đó là Isaia. Đây thường được coi là hình Đức Maria xưa nhất còn lại. Chương viết “Nhiều học giả cho rằng”, cách nói ấy đúng vì bức vẽ không có chữ ghi tên ai.

Câu “Các bức tranh là Kinh Thánh của họ” là lời bình của người kể. Chương nói phần lớn người được chôn ở đây “là người nghèo, và nhiều người không biết chữ”. Các phòng có tranh vẽ thường thuộc các gia đình khá giả, còn người nghèo chủ yếu nằm ở các hốc dọc hành lang. Nhưng ai đi ngang cũng nhìn thấy tranh.

Những dòng chữ ngắn

Các câu chương nhắc đều là công thức rất thường gặp trên bia hầm mộ: in pace (trong bình an), vivas in Deo (hãy sống trong Thiên Chúa), pete pro nobis (xin cầu cho chúng tôi). Cách ghi tuổi đến từng năm, tháng, ngày cũng rất phổ biến, nhất là trên mộ trẻ em. Bạn có thể xem hàng trăm bia như vậy ở Bảo tàng Pio Cristiano, một phần của các Bảo tàng Vatican.

Mỏ neo. Chương trích thư gửi tín hữu Do Thái: “chiếc neo của linh hồn, một niềm hy vọng chắc chắn và vững vàng” (Dt 6,19). Mỏ neo có thanh ngang còn gợi hình thập giá một cách kín đáo. Chim bồ câu ngậm cành ôliu gợi chuyện Nôê (St 8,11): “Đến chiều, bồ câu bay về, và kìa, trong mỏ nó ngậm một lá ôliu mới hái.” Con cá: xem chương 30.

Câu về mộ nô lệ cạnh mộ quý tộc, người lạ vô danh bên một giáo hoàng, đúng với những gì khách thấy trong các hầm mộ. Trên một số bia, người nằm đó được ghi rõ là nô lệ hay người được giải phóng. Bạn nên biết các gia đình giàu vẫn có phòng mộ riêng có tranh vẽ, nên sự bình đẳng ở dưới đó không trọn vẹn. Nhưng so với nghĩa trang ngoại giáo, nơi nô lệ thường không có mộ riêng, thì khác biệt rất rõ.

Từ thế kỷ IV đến lúc bị quên

Giáo hoàng Đamasô (366 đến 384) cho sửa sang các mộ tử đạo và cho khắc những bài thơ ngắn bằng tiếng Latinh. Các bài thơ do một thợ khắc chữ tên Furiô Điônysiô Philôcalô khắc, bằng một kiểu chữ rất đẹp mà người ta gọi là chữ Philôcalô. Nhiều phiến đá thơ của Đamasô vẫn còn, có phiến nằm ngay trong Hầm các Giáo hoàng. Chuyện Đamasô muốn được chôn giữa các giáo hoàng nhưng không dám quấy rầy hài cốt các thánh là chuyện truyền lại, không phải sự kiện có văn bản ghi, và chương mở bằng “Người ta kể rằng”.

Cậu học trò Giêrônimô. Đoạn chương trích, bắt đầu “Khi còn là cậu bé ở Rôma, học các môn tự do”, nằm trong bản chú giải sách ngôn sứ Êdêkien của ngài, ở lời tựa quyển 40. Bản tiếng Việt trong chương là bản dịch làm riêng cho sách này.

Dời hài cốt vào thành. Các cuộc vây hãm và cướp phá vùng quê quanh Rôma là cuộc vây của quân Goth năm 537, dưới thời vua Vitigès, và của quân Lombard năm 756. Các giáo hoàng Phaolô I (757 đến 767) và Pascalê I (817 đến 824) cho dời rất nhiều hài cốt vào các nhà thờ trong thành. Trong nhà thờ Santa Prassede ở Rôma còn một tấm bia ghi rằng Pascalê I đã đưa về đó hài cốt của khoảng 2.300 vị tử đạo. Bạn có thể tận mắt đọc tấm bia ấy.

Những hầm mộ mở cửa ngày nay. Callixtô và San Sebastiano trên đường Appia, Đômitilla trên đường Ardeatina, Priscila trên đường Salaria, Sant’Agnese trên đường Nomentana. Khách phải đi theo người hướng dẫn, vì hành lang rất dễ lạc.

Những người trong chương

Callixtô, phó tế trông coi nghĩa trang của Hội Thánh, sau là giáo hoàng (khoảng 217 đến 222).

Zêphyrinô, giáo hoàng (khoảng 199 đến 217).

Hippôlytô, linh mục Rôma, người kể đời Callixtô (tư liệu chương 27).

Pontianô và Fabianô, hai giáo hoàng được chôn trong Hầm các Giáo hoàng.

Xíttô II, giáo hoàng, tử đạo năm 258.

Mônica, mẹ thánh Augustinô. Ambrôsiô, giám mục Milanô.

Đamasô, giáo hoàng thế kỷ IV.

Cesare Baronio, hồng y, sử gia. Antonio Bosio, người nghiên cứu hầm mộ đầu tiên. Giovanni Battista de Rossi, nhà khảo cổ thế kỷ XIX.

Piô IX, giáo hoàng từ năm 1846 đến 1878.

Những nơi trong chương

Đường Salaria, đường Appia, đường Ardeatina, đường Nomentana là những con đường cổ dẫn ra khỏi Rôma, dọc theo đó là các hầm mộ. Các hầm mộ Callixtô, Priscila, Đômitilla, và nhà thờ San Sebastiano. Milanô ở miền bắc nước Ý. Dura-Europos bên sông Euphrates, miền đông Syria.

Đọc thêm

Nếu có dịp đến Rôma, một buổi sáng ở hầm mộ Callixtô hay Priscila nói nhiều hơn mọi trang sách. Nếu không, trang web của các hầm mộ có nhiều ảnh các bức vẽ và bia đá. Chương 2 quyển 6 sách Tự thú của Augustinô kể chuyện bà Mônica, đọc chừng năm phút, và có bản dịch tiếng Anh miễn phí ở newadvent.org. Về sách, cuốn Understanding Early Christian Art của Robin Jensen (tiếng Anh) là lời giới thiệu rõ ràng về các bức vẽ trong hầm mộ.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 22 (Sau Phêrô: năm 70, Đền Thờ sụp đổ và những Caesar; hầm mộ Đômitilla), chương 27 (Những cơn sóng lửa, từ Nêrô đến Điôclêtianô; Valêrianô, Xíttô II, Fabianô, Pontianô), chương 28 (Pôlycarpô, Perpêtua và những người không chối Chúa; mừng lễ bên mộ Pôlycarpô) và chương 30 (Một Thánh lễ năm 155; con cá và Thánh lễ năm 155).

Trở lại chương 29