Chương 29
Thế kỷ II–V · Dưới lòng đất ngoại ô Rôma
Ngày 31 tháng Năm năm 1578, một nhóm thợ đang đào cát trong một vườn nho cạnh đường Salaria, con đường chạy về hướng bắc ra khỏi thành Rôma, thì mặt đất dưới chân bỗng nhiên sụt xuống. Họ rơi tõm vào bóng tối. Khi đốt đèn lên, họ ngỡ ngàng thấy mình đang đứng giữa một lối đi hẹp đục xuyên qua tầng đá. Dọc hai bên vách hầm, những ô mộ trống xếp chồng lên nhau như những kệ sách trong thư viện, bên trong vẫn còn nguyên hài cốt người. Trên lớp vữa trát tường phía trên là những bức bích họa đã phai màu theo năm tháng: hình một người chăn chiên vác con chiên trên vai, một người phụ nữ dang rộng hai tay cầu nguyện, và hình vẽ một con cá.
Tin tức nhanh chóng lan khắp kinh thành. Dân chúng nô nức đổ ra xem. Một nhà văn đương thời đã ghi nhận rằng Rôma vừa khám phá ra một thành phố thứ hai nằm ngay dưới chân mình.
Đó là những nghĩa trang ngầm của các tín hữu Kitô giáo thuở ban đầu, mà ngày nay chúng ta vẫn quen gọi là các hầm mộ, hay catacomb. Chữ này bắt nguồn từ tên một địa danh trên đường Appia, gần nhà thờ Thánh Sêbastianô, nơi người Rôma xưa gọi là ad catacumbas, nôm na là “ở vùng trũng”, rồi dần dần thành tên gọi chung cho mọi khu mộ ngầm tương tự. Những nơi này đã chìm vào quên lãng suốt nhiều thế kỷ, và những người thợ cầm đèn năm 1578 chính là những người đầu tiên sau bao thế hệ được tận mắt nhìn thấy lại các hầm mộ ấy.
Nơi an giấc ngàn thu
Người Rôma vào thời đầu đế quốc phần lớn có tục hỏa táng người chết rồi cất giữ tro cốt trong những chiếc bình nhỏ. Ngược lại, người Do Thái giữ tục địa táng, và người Kitô hữu cũng chọn cách chôn cất thân xác. Bởi lẽ họ xác tín rằng thân xác con người ngày sau sẽ sống lại giống như Chúa Kitô đã phục sinh, nên họ không đành lòng đem thiêu hủy một thân xác mà một ngày kia Thiên Chúa sẽ cho chỗi dậy, dẫu đó chỉ là thi hài của một người nô lệ nghèo hèn. Bước sang thế kỷ thứ hai, ngay cả nhiều người Rôma ngoại giáo cũng dần chuyển sang tục chôn cất.
Các tín hữu gọi nơi chôn cất bằng một chữ Hy Lạp rất đẹp là koimeterion, nghĩa là “nơi ngủ”. Chữ “nghĩa trang” trong tiếng Anh, cemetery, và tiếng Pháp, cimetière, đều từ chữ này mà ra. Gốc rễ của tên gọi ấy nằm ngay trong các sách Tin Mừng. Khi ông Ladarô qua đời, Chúa Giêsu đã nói với các môn đệ: “Bạn Ladarô của chúng ta đang ngủ, nhưng Thầy đi đánh thức anh ấy đây”. Thánh Phaolô cũng từng nhắn nhủ giáo đoàn Thêxalônica: “Thưa anh em, về những người đã an giấc ngàn thu, chúng tôi không muốn để anh em chẳng hay biết gì, kẻo anh em lại buồn phiền như những người khác, là những kẻ không có niềm hy vọng”. Trong tâm thức người Kitô hữu, người qua đời không hề mất đi vĩnh viễn; họ chỉ đang tạm ngủ yên và chờ ngày được Chúa đánh thức.

Thế nhưng giá đất quanh thành Rôma lúc bấy giờ rất đắt đỏ, hơn nữa một đạo luật có từ thời Bộ Luật Mười Hai Bảng, bộ luật cổ nhất của Rôma, đã nghiêm cấm chôn người chết bên trong tường thành. Các cộng đoàn tín hữu nghèo khó không dễ gì gom đủ tiền để mua những khu đất rộng trên mặt đất. May mắn thay, vùng ngoại ô Rôma có một tầng đá núi lửa mềm gọi là đá tuff: thứ đá này khi còn nằm dưới đất thì khá mềm và dễ đào khoét, nhưng khi tiếp xúc với không khí thì lại trở nên cứng chắc. Thế là người có đạo bắt đầu đào sâu xuống lòng đất.
Những người thợ chuyên đào hầm mộ được gọi là fossores, tiếng Latinh nghĩa là “người đào đất”. Họ đục những hành lang hẹp dưới lòng đất, chỉ vừa đủ chỗ cho hai người đi ngược chiều lách qua nhau. Dọc theo hai bên vách hầm, họ khoét những hốc đá dài nằm ngang giống như các ngăn kệ, mỗi hốc vừa vặn đặt một thi hài, xếp chồng lên nhau từ năm đến sáu tầng; mỗi ô mộ như thế gọi là một loculus. Những gia đình khá giả hơn thì bỏ tiền thuê đục hẳn một căn phòng mộ nhỏ cho gia tộc, hoặc làm một hốc mộ hình mái vòm cong phía trên. Thi hài người mất được tắm rửa, quấn trong vải lanh trắng rồi đặt vào trong hốc đá, sau đó người ta lấy một phiến đá cẩm thạch hoặc vài viên gạch ngói bít kín miệng ô lại rồi trát vữa bên ngoài; tên tuổi người quá cố được khắc lên phiến đá hoặc vạch thẳng lên lớp vữa còn ướt. Khi tầng hầm phía trên đã kín chỗ, những người thợ lại tiếp tục đào sâu xuống mở thêm một tầng hầm khác ngay bên dưới; có những khu hầm mộ ăn sâu xuống lòng đất tới bốn, năm tầng.

Trong hầm mộ Đômitilla hiện vẫn còn lưu giữ được bức bích họa vẽ chân dung một bác thợ đào mộ tên là Điôgênê, tay cầm chim cuốc, tay xách đèn dầu, đúng với dáng vẻ quen thuộc mà ông đã gắn bó suốt những năm tháng làm việc dưới lòng đất.
Trải qua vài thế kỷ, hơn sáu mươi khu nghĩa trang ngầm như thế đã hình thành bao quanh ngoại ô Rôma. Nếu nối tất cả các hành lang ngầm ấy lại với nhau, tổng chiều dài sẽ lên tới khoảng 150 cây số, làm nơi yên nghỉ cho hàng trăm ngàn ngôi mộ. Chỉ tính riêng hầm mộ Đômitilla đã có tới 17 cây số đường hầm, còn hầm mộ Callixtô thì có bốn tầng ăn sâu xuống lòng đất hơn 20 mét.
Người Do Thái ở Rôma cũng có hầm mộ riêng đào theo cách ấy; hai khu Vigna Randanini và dưới dinh thự Villa Torlonia nay vẫn còn. Tertulianô, tả quỹ bác ái của giáo đoàn Carthage, cho biết tiền ấy dùng để “nuôi dưỡng người nghèo khi còn sống và lo chôn cất họ khi qua đời”.
Không phải là nơi trốn chạy
Nhiều bộ phim và tranh vẽ đời sau đã vô tình tạo ra trong trí tưởng tượng của nhiều người một hình ảnh chưa chuẩn xác về lịch sử: rằng suốt thời kỳ cấm đạo, người Kitô hữu phải rủ nhau trốn xuống lòng đất, sinh sống và cử hành phụng vụ ngày đêm dưới các hầm mộ. Những cuốn tiểu thuyết lịch sử ăn khách thế kỷ XIX đã làm cách hiểu lầm ấy lan rộng hơn, tiêu biểu là cuốn Fabiola của Đức Hồng y Nicholas Wiseman, xuất bản năm 1854. Sự thật lịch sử thì giản dị hơn nhiều.
Hầm mộ chỉ là nghĩa trang. Dưới đó tối, ẩm, ngột ngạt mùi tử khí, chẳng ai sống lâu được. Tín hữu thời đầu vẫn sống trên mặt đất, làm đủ nghề như mọi người, ngày lễ thì họp nhau ở nhà riêng, về sau ở nhà thờ. Họ chỉ xuống hầm mộ khi chôn người thân hay đi viếng mộ.

Nhà cầm quyền cũng biết rõ các nghĩa trang ấy ở đâu. Luật Rôma coi nơi chôn người chết là chốn bất khả xâm phạm, và chính luật ấy che chở hầm mộ Kitô giáo một thời gian dài. Nhưng khi muốn đàn áp, các hoàng đế biết ngay phải đánh vào đâu. Năm 257 tại Ai Cập, tổng trấn Aemilianô đã thẳng thừng tuyên bố với Đức Giám mục Điônysiô thành Alêxanđria rằng nhà nước “tuyệt đối nghiêm cấm ông hay bất cứ tín hữu nào khác được tụ họp, hoặc bước chân vào những nơi gọi là nghĩa trang”. Đó là sắc lệnh cấm đạo của hoàng đế Valêrianô mà chương 27 đã nhắc tới. Chỉ một năm sau đó, Đức Giáo hoàng Xíttô II đã bị lính triều đình vây bắt ngay trong một khu nghĩa trang ở Rôma và chịu chém đầu tại chỗ khi ngài đang ngồi giảng dạy cho đoàn chiên.

Nghĩa trang chung của toàn Giáo hội
Ban đầu, những gia đình tín hữu giàu chôn người thân trên đất riêng và dành phần bên cạnh cho anh chị em nghèo. Khoảng năm 200, Hội Thánh Rôma có nghĩa trang riêng. Đức Giáo hoàng Zêphyrinô cử thầy phó tế Callixtô trông coi nghĩa trang chung trên đường Appia.

Câu chuyện về cuộc đời thầy Callixtô lại được chúng ta biết đến qua ngòi bút của một đối thủ. Linh mục Hippôlytô ở Rôma, một học giả có tư tưởng khắt khe, vốn không ưa Callixtô và sau này không chịu nhìn nhận ngài làm Giáo hoàng, đã viết rằng Callixtô xuất thân là nô lệ của một tín hữu quyền quý tên là Carpophorô. Được chủ tin tưởng giao vốn cho mở một nhà băng nhận tiền gửi, Callixtô chẳng may làm ăn thua lỗ, làm mất “không ít tiền bạc ký gửi của các bà góa và anh em tín hữu”, đến nỗi sau đó bị kết án khổ sai tại hầm mỏ trên đảo Sardinia. Trong sách của mình, Hippôlytô nặng lời gọi Callixtô là “kẻ dốt nát và gian xảo”, đồng thời ghi lại với thái độ bất bình ra mặt việc Đức Giáo hoàng Zêphyrinô đã tin dùng và “đặt ông ta lên cai quản khu nghĩa trang”. Tất nhiên đây là lời kể một chiều từ phía một nhân chứng có ác cảm, và chúng ta không còn bản ghi chép nào khác để đối chiếu. Chỉ biết rằng về sau, chính thầy phó tế từng đi tù khổ sai ấy đã được bầu lên làm Giáo hoàng, và khu nghĩa trang trên đường Appia vẫn mang tên ngài cho đến tận ngày nay: hầm mộ Thánh Callixtô.
Bên trong hầm mộ này có một căn phòng nhỏ đặc biệt, thường được gọi là Hầm mộ các Giáo hoàng. Đã có chín vị Giáo hoàng của thế kỷ thứ ba được an táng tại đây. Một trong số đó là Đức Pôntianô, vị Giáo hoàng đã qua đời nơi hầm mỏ khổ sai trên chính hòn đảo Sardinia mà Callixtô từng bị giam giữ. Một vị khác là Đức Fabianô, người chịu tử đạo vào năm 250 dưới thời vua Đêciô. Tên của nhiều vị Giáo hoàng hiện vẫn còn đọc được rõ ràng trên các phiến đá cẩm thạch, được khắc bằng chữ Hy Lạp, và phía sau tên của một vài vị có khắc thêm các chữ viết tắt mang nghĩa là Giám mục, Tử đạo.
Năm 1854, nhà khảo cổ học Giovanni Battista de Rossi, người đã dành trọn cuộc đời để tìm kiếm và nghiên cứu các hầm mộ Kitô giáo, đã tìm lại được căn phòng lịch sử ấy. Người ta kể lại rằng khi ông dẫn Đức Giáo hoàng Piô IX bước xuống tận nơi để chiêm ngưỡng mộ phần các bậc tiền nhiệm, vị cha chung đã xúc động rơi nước mắt. Trước đó hai năm, vào năm 1852, chính Đức Piô IX đã lập Ủy ban Giáo hoàng về Khảo cổ Thánh để bảo tồn và khai quật các hầm mộ tại Rôma; ủy ban ấy hiện nay vẫn đang hoạt động.

Bữa cơm tưởng nhớ bên mộ phần
Người Công giáo Việt Nam chúng ta có lẽ sẽ đồng cảm với truyền thống này của Hội Thánh sơ khai dễ dàng hơn nhiều dân tộc khác. Truyền thống Việt Nam mình có ngày cúng giỗ ông bà, có tục đi tảo mộ cuối năm, và cứ đến tháng Mười Một hay ngày lễ Các Đẳng Linh Hồn mùng Hai tháng Mười Một, bà con giáo dân cả xứ đạo lại rủ nhau ra Đất Thánh đọc kinh, thắp nến nghi ngút trên từng phần mộ. Tại đất nước Mexico, các gia đình cũng đem nến, đàn hát và những món ăn người quá cố lúc sinh thời yêu thích ra ngồi quây quần bên mộ suốt đêm. Ở Philippines, cả một thị trấn thậm chí có thể đem đồ ăn ra nghĩa trang cắm trại bên mộ người thân. Người còn sống không bao giờ quên người đã khuất, và người nằm dưới mộ vẫn luôn được coi là một thành viên gắn bó trong đại gia đình.
Tín hữu Rôma xưa cũng thế. Ngày giỗ, cả nhà ra viếng mộ, thắp đèn, đọc kinh, rồi ngồi ăn với nhau chút bánh mì và rượu nho bên mộ, như những người hàng xóm ngoại giáo. Bữa ăn tưởng nhớ ấy gọi là refrigerium, tiếng Latinh nghĩa là “làm mát lại”, như lời cầu chúc mát mẻ bình an cho linh hồn người quá cố.

Tục này kéo dài rất lâu. Hơn một trăm năm sau, tại Milanô, bà thánh Mônica, mẹ Thánh Augustinô, vẫn xách giỏ bánh và rượu đến đền thờ các thánh tử đạo như bà quen làm ở Bắc Phi. Trong Tự thú, Augustinô kể hôm ấy người gác cửa chặn bà lại; nghe nói chính Giám mục Ambrôsiô đã cấm tục này, bà “vâng lời từ bỏ ngay thói quen cũ với một tinh thần hết sức đạo đức và ngoan thảo”. Lý do khiến thánh Ambrôsiô phải cấm là vì ngài nhận thấy tục ăn uống bên mộ rất dễ tạo cớ cho những người mê rượu “lợi dụng dịp đó để chè chén say sưa quá độ”, hơn nữa những bữa tiệc cúng giỗ kiểu ấy nhìn “rất giống với các hủ tục mê tín của dân ngoại”. Kể từ ngày đó, thay vì xách giỏ bánh trái như trước, bà Mônica đến viếng mộ các thánh với một tâm hồn tràn đầy lời kinh tiếng nguyện, và nếu cần làm theo nghi thức cũ thì bà cũng chỉ dùng “một chén rượu nhỏ đã pha thật loãng cho hợp với tính tiết độ của bà”.

Trọng thể nhất là ngày giỗ các thánh tử đạo. Như giáo đoàn Smyrna bên mộ Pôlycarpô, tín hữu Rôma quy tụ bên mộ vị tử đạo đúng ngày ngài chết để dâng Thánh lễ tại đó, nhiều khi dùng chính phiến đá đậy mộ làm bàn thờ.

Một truyền thống phụng vụ rất quen thuộc của Hội Thánh Công giáo ngày nay đã bắt nguồn từ chính thói quen cổ xưa ấy. Dưới mặt đá của hầu hết các bàn thờ cố định trong nhà thờ Công giáo đều có đặt thánh tích, thường là những mảnh xương nhỏ của các thánh. Bộ Giáo luật hiện hành vẫn quy định rõ: “Cần duy trì truyền thống cổ xưa của Hội Thánh là đặt thánh tích của các vị tử đạo hay của các thánh khác bên dưới bàn thờ cố định”. Như thế, mỗi Thánh lễ được cử hành trên bàn thờ hôm nay vẫn âm thầm nối kết chúng ta với những Thánh lễ thuở ban đầu được dâng ngay trên nấm mộ của những bậc tiền nhân đã đổ máu vì đức tin.
Các tín hữu đi viếng hầm mộ cũng có thói quen tha thiết xin các thánh tử đạo chuyển cầu cho mình trước tòa Chúa. Ngay bên dưới nền nhà thờ Thánh Sêbastianô trên đường Appia, trên một bức tường vữa có niên đại từ khoảng thế kỷ thứ ba, khách hành hương thời xưa đã dùng vật nhọn khắc lại hàng trăm dòng cầu nguyện ngắn gọn. Một dòng chữ bằng tiếng Latinh viết rất mộc mạc: “Lạy Thánh Phaolô và Thánh Phêrô, xin cầu cho Victor”. Cuốn lịch cổ của giáo đoàn Rôma biên soạn năm 354 cũng ghi nhận rằng vào ngày 29 tháng Sáu hằng năm, giáo dân Rôma mừng kính lễ hai thánh Tông đồ tại địa điểm “ad catacumbas”. Nhiều nhà sử học cho rằng rất có thể trong những năm tháng bách hại gay gắt nhất, các tín hữu đã tạm thời di chuyển hài cốt của hai thánh Phêrô và Phaolô về cất giấu tại khu hầm mộ này một thời gian để được an toàn.

Những bức tranh Kinh Thánh trên vách đá
Các hầm mộ không chỉ toàn là những hốc đá lạnh lẽo. Tại các phòng mộ gia tộc, những gia đình có điều kiện đã thuê thợ vẽ những bức bích họa trang trí lên tường và trần hầm. Đó là những bức họa Kitô giáo cổ nhất còn tồn tại đến ngày nay.

Điều làm người xem hôm nay ngạc nhiên là những gì họ không vẽ. Hầu như không có cảnh chém giết, tra tấn tử đạo, cũng không có cảnh Chúa chịu đóng đinh. Hình vẽ nhiều nhất lại là một chàng mục tử trẻ vác con chiên lạc trên vai, gợi dụ ngôn Chúa Giêsu kể: khi tìm lại được con chiên bị mất, người chăn chiên liền “vác nó lên vai với lòng đầy hoan hỷ”. Ở một đoạn Tin Mừng khác, Người cũng tự nhận: “Tôi là mục tử nhân lành. Mục tử nhân lành hy sinh mạng sống mình cho đoàn chiên”. Dáng người vác cừu không mới, nghệ nhân ngoại giáo đã quen tạc như thế; người Kitô hữu mượn lại và thổi vào đó đức tin mới.
Bên Chúa Chiên Lành là những chuyện Kinh Thánh về ơn cứu thoát: Nôê bình an trong tàu giữa hồng thủy, Đanien cầu nguyện giữa bầy sư tử, ba thanh niên hát giữa lò lửa, Ladarô bước ra khỏi mồ. Được ưa nhất là chuyện Giôna bị cá nuốt rồi được nhả lên bờ sau ba ngày, vì chính Chúa Giêsu dùng hình ảnh ấy báo trước sự Phục sinh: “Quả thế, ông Giôna đã ở trong bụng cá lớn ba ngày ba đêm thế nào, thì Con Người cũng sẽ ở trong lòng đất ba ngày ba đêm như vậy”. Một hình ảnh khác cũng rất thường gặp trên vách mộ là một người, thường là phụ nữ, đứng thẳng, mắt ngước lên trời, hai tay giơ cao cầu nguyện, gọi là tư thế orans. Người xưa hiểu đó là biểu tượng cho linh hồn của người đã khuất nay đang đứng cầu nguyện trong bình an trước tôn nhan Thiên Chúa.
Tại hầm mộ Priscila nằm trên đường Salaria, có một bức bích họa nhỏ vẽ trên trần đá nay đã phai màu nhiều, có niên đại vào khoảng năm 230 đến năm 250. Bức tranh vẽ một người phụ nữ đang âu yếm bế đứa con thơ trong lòng, còn đứng ngay bên cạnh là một người đàn ông đang giơ tay chỉ lên một ngôi sao trên cao. Phần đông các học giả cho rằng đây là Đức Trinh Nữ Maria bế Chúa Hài Đồng Giêsu, đứng bên cạnh là một ngôn sứ Cựu Ước, rất có thể là Bala-am, người từng tuyên sấm trong sách Dân Số: “Tôi thấy người ấy, nhưng chưa phải lúc này; tôi chiêm ngắm người ấy, nhưng chẳng phải gần đây: một ngôi sao sẽ mọc lên từ nhà Giacóp”. Đây là bức tranh vẽ Đức Mẹ cổ nhất mà nhân loại từng biết.
Ngược lại, hình ảnh Chúa Giêsu chịu đóng đinh trên thập giá thì hầu như chưa xuất hiện trong giai đoạn này. Một trong những tác phẩm chạm khắc cổ xưa nhất còn sót lại miêu tả trực diện cảnh Chúa chịu đóng đinh là bức phù điêu trên cánh cửa gỗ của nhà thờ Thánh nữ Sabina ở Rôma, được chế tác khoảng năm 430 đến 432, rất lâu sau khi các hầm mộ đầu tiên được đào. Giữa thời kỳ còn nhiều thử thách đau thương, các họa sĩ Kitô giáo tiên khởi thích vẽ về niềm hy vọng phục sinh mà họ đang hướng tới hơn là vẽ lại những khổ hình mà Chúa của họ đã phải chịu đựng.
Phần lớn những người nằm yên nghỉ dưới các hành lang đá này là người lao động nghèo, và rất nhiều người trong số họ không biết đọc biết viết. Những bức tranh mộc mạc trên vách hầm mộ là cuốn Kinh Thánh bằng hình của họ.
Những dòng chữ ngắn ngủi và bình đẳng
Chữ khắc trên đá hay gạch bít hốc mộ thường rất ngắn: một cái tên, số tuổi, và thường hai chữ Latinh: in pace, nghĩa là “trong bình an”. Đôi khi người nhà khắc câu: “Hãy sống trong Thiên Chúa”. Hoặc có khi là lời nhắn gửi người dưới mộ: “Xin cầu nguyện cho chúng tôi”. Có một tấm bia nhỏ chỉ khắc tên một bé gái, kèm số tuổi tính chi li từng năm, từng tháng, từng ngày, đúng như cách cha mẹ vẫn nâng niu đếm từng ngày khôn lớn của đứa con thơ.
Bên tên người mất thường có những ký hiệu nhỏ: bồ câu ngậm cành ôliu, mỏ neo, con cá. Bồ câu ngậm ôliu gợi con chim báo tin bình an bay về tàu Nôê: “Vào lúc chiều hôm, con bồ câu bay trở về với ông, và kìa, trong mỏ nó ngậm một chiếc lá ôliu tươi mới hái”. Chiếc mỏ neo là biểu tượng của niềm cậy trông vững chắc, đúng như lời thư gửi tín hữu Do Thái ví niềm hy vọng Kitô giáo như “chiếc neo chắc chắn và kiên cố của linh hồn”. Còn hình con cá lại mang một mật mã đức tin mà chúng ta sẽ tìm hiểu ở chương sau.

Dưới lòng đất sâu thẳm ấy, ngôi mộ của một người nô lệ nằm ngay sát vách với ngôi mộ của một bậc quý tộc, và hài cốt của một người dân nghèo vô danh được đặt nằm cạnh bên mộ phần của một vị Giáo hoàng. Ở trên mặt đất kia, xã hội Rôma chia giai cấp khắc nghiệt đến từng nấc địa vị nhỏ nhất. Nhưng khi bước xuống dưới lòng đất này, mọi người con của Chúa đều bình đẳng như nhau trong một hốc đá vừa thân người, với một cái tên gọi và hai chữ vẹn nguyên: trong bình an.
Nhiều thế kỷ chìm vào tĩnh lặng
Sau khi Hội Thánh được hưởng tự do tôn giáo vào năm 313, người Kitô hữu tại Rôma vẫn tiếp tục chôn cất người thân trong các hầm mộ thêm một thời gian nữa rồi mới chuyển hẳn sang chôn ở các nghĩa trang trên mặt đất quanh các nhà thờ. Tuy không còn dùng để chôn mới, các hầm mộ lại trở thành những trung tâm hành hương sầm uất. Nửa sau thế kỷ thứ tư, Đức Giáo hoàng Đamasô, trị vì từ năm 366 đến 384, cho trùng tu mộ các thánh tử đạo, đục rộng các lối đi, mở giếng trời đưa ánh sáng xuống hầm, và tự tay làm những bài thơ tưởng niệm rồi nhờ nghệ nhân thư pháp danh tiếng Philôcalô khắc lên những tấm bia cẩm thạch đặt trước các ngôi mộ. Tương truyền rằng bản thân Đức Đamasô khi qua đời cũng rất ước ao được chôn cất chung trong Hầm mộ các Giáo hoàng tại nghĩa trang Callixtô, nhưng ngài đã từ bỏ ý định ấy vì lòng khiêm nhường không dám làm kinh động đến hài cốt của các vị thánh tử đạo đang yên nghỉ tại đó. Suốt thời kỳ này, từng đoàn khách hành hương từ khắp châu Âu vẫn nườm nượp kéo về Rôma để bước xuống hầm mộ cầu nguyện.
Một người trong số ấy là cậu học trò Giêrônimô. Nhiều năm sau, chú giải sách Êdêkien, ngài nhớ lại: “Thuở tôi còn là một thiếu niên trọ học các môn văn chương tại Rôma, cứ mỗi ngày Chúa nhật tôi lại thường cùng với đám bạn bè đồng trang lứa rủ nhau đi dạo một vòng viếng mộ của các thánh Tông đồ và các vị tử đạo. Tôi rất hay bước xuống các khu hầm mộ được đào sâu dưới lòng đất, nơi có hai bên vách lối đi xếp đầy thi hài người chết. Không gian dưới đó tối tăm tịch mịch đến mức làm tôi có cảm giác lời của vị ngôn sứ trong Thánh Vịnh gần như đang ứng nghiệm ngay trước mắt mình: ‘Hãy để chúng bước xuống cõi âm ty ngay khi còn đang sống’”. Cậu học trò Giêrônimô năm ấy về sau là người dịch trọn bộ Kinh Thánh sang tiếng Latinh, bản Phổ thông, và suốt đời ngài không bao giờ quên được những hành lang ngầm le lói ánh đèn dầu thuở thiếu thời.
Rồi những thế kỷ loạn lạc ập tới. Quân Goth vây Rôma năm 537, quân Lombard năm 756, cả hai đều cướp phá ngoại ô. Để giữ hài cốt các thánh, các Giáo hoàng thế kỷ tám và chín cho dời hàng loạt thánh tích vào các nhà thờ trong tường thành. Ở vương cung thánh đường Thánh nữ Praxêđê còn tấm bia ghi rằng riêng Đức Pascalê I đã rước về đây hài cốt khoảng 2.300 vị tử đạo. Hài cốt đi rồi, dân chúng thôi xuống hầm mộ. Đất lở lấp cửa hầm, cỏ dại bụi gai mọc trùm lên. Qua hàng trăm năm, người Rôma chỉ còn nhớ mang máng vài lối vào, còn lại chìm vào quên lãng.
Sự im lặng ấy kéo dài mãi cho đến buổi sáng tháng Năm năm 1578, khi mấy người thợ đào cát bất ngờ sụt chân rơi qua một hố đất để bước vào một hành lang tối tăm dưới vườn nho.
Ngày nay, khách hành hương khi đặt chân đến Rôma vẫn có thể bước xuống thăm lại các hầm mộ nổi tiếng như Callixtô, Thánh Sêbastianô, Priscila, Đômitilla hay hầm mộ Thánh nữ Anê. Họ chậm rãi bước đi qua những hành lang đá hẹp, đi ngang qua hàng ngàn ô mộ trống không, và dừng lại đọc những dòng chữ khắc mộc mạc từ ngàn xưa. Rồi họ bước theo những bậc thang đi lên, trở lại với ánh nắng ấm áp trên mặt đất.

Còn những tín hữu thuở đầu, những người đã đào nên các lối đi ấy và đem người thân xuống chôn nơi đó, khi đến ngày Chúa nhật gặp nhau trên mặt đất thì họ đã cử hành lễ nghi và thờ phượng Chúa ra sao? May mắn thay, có một người trong số họ đã ghi chép lại mọi sự một cách hết sức giản dị và chân thực, để gửi lên cho chính hoàng đế Rôma đọc.
May mắn thay, có một người trong số họ đã ghi chép lại mọi sự một cách hết sức giản dị và chân thực, để gửi lên cho chính hoàng đế Rôma đọc.
Chương 29 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Lạy Thánh Phaolô và Thánh Phêrô, xin cầu cho Victor.”
Những người trong chương
- Callixtô · Từ nô lệ thành phó tế, rồi giáo hoàng. Hầm mộ mang tên ngài trên đường Appia có bốn tầng, sâu hơn 20 mét.
- Đamasô · Giáo hoàng thế kỷ IV cho khắc những bài thơ tưởng niệm các vị tử đạo bằng chữ đẹp của Philôcalô. Nhiều phiến vẫn còn.
- Giovanni Battista de Rossi · Năm 1854, ông tìm lại Hầm các Giáo hoàng. Ủy ban Giáo hoàng về Khảo cổ Thánh, lập năm 1852, nay vẫn làm việc.
Nơi ấy hôm nay
- Hầm mộ Đômitilla có tới 17 cây số đường hầm. Trên tường còn bức vẽ bác thợ đào mộ Điôgênê.
- Hầm mộ Priscila, trên đường Salaria, còn bức vẽ Đức Mẹ bế Chúa Hài Đồng, vẽ khoảng năm 230 đến 250, bức tranh Đức Mẹ xưa nhất mà ta biết.
- Thánh Sêbastianô, trên đường Appia. Trên một bức tường thế kỷ III, khách hành hương xưa khắc lại hàng trăm dòng cầu nguyện ngắn.
Muốn đọc thêm
Ga 11,11-14 · 1 Tx 4,13-14 · Lc 15,4-7
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Callixtô
- Zêphyrinô
- Hippôlytô
- Pôntianô
- Fabianô
- Xíttô II
- Mônica
- Ambrôsiô
- Đamasô
- Cesare Baronio
- Antonio Bosio
- Giovanni Battista de Rossi
- Piô IX
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 30
Một Thánh lễ năm 155
Một Thánh lễ năm 155 ở Rôma giống Thánh lễ Chúa nhật hôm nay đến mức nào?
Khoảng 29 phút đọc












