Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 3

Kiểm chứng chương 3: Người thợ mộc lên đường rao giảng

Chương 3 kể những năm Đức Giêsu rao giảng ở Galilê: phép rửa ở sông Giođan, bốn mươi ngày trong hoang địa, những dụ ngôn, những phép lạ, và mười hai người được chọn. Nguồn chính vẫn là bốn sách Tin Mừng. Bên cạnh đó có một nguồn ngoài Kitô giáo rất quý là sử gia Josephus, người đã nhắc đến Gioan Tẩy Giả. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn để tự đọc lại, và nói rõ những chỗ các nhà nghiên cứu còn bàn.

Kinh Thánh trích theo bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ (ktcgkpv.org). “Mc 1,15” là Tin Mừng Máccô, chương 1, câu 15.

“Năm thứ mười lăm” đời hoàng đế Tibêriô

Câu mở đầu chương lấy từ thánh Luca, người cẩn thận ghi mốc thời gian như một sử gia (Lc 3,1-2): “năm thứ mười lăm dưới triều hoàng đế Tibêriô”, rồi lần lượt Philatô, Hêrôđê, Philípphê, Lysania, Anna và Caipha. Những người này được biết đến qua nhiều nguồn khác: Cổ sử Do Thái của Josephus (quyển 18), sử gia Tacitus trong Biên niên sử (quyển 15, đoạn 44, nói về Philatô), và Philo.

Chương viết mỗi người trong danh sách ấy đều là người thật, có tên còn trên tiền đúc, bia đá và trong sử sách. Nói cho đúng thì phải xét từng người. Hêrôđê Antipas và Philípphê có tiền đúc mang tên. Philatô thì năm 1961 người ta tìm thấy ở Xêdarê một tấm đá khắc tên ông. Caipha có một hộp đựng xương đào được ở Giêrusalem năm 1990, khắc tên “Giuse con của Caipha”, và phần đông các nhà nghiên cứu tin đó là chính vị thượng tế. Riêng Lysania thì còn tranh luận: sử sách nhắc một Lysania khác, chết trước đó rất lâu, nhưng có một tấm bia ở vùng Abilên được nhiều người hiểu là nhắc đến ông tiểu vương mà Luca nói. Vì vậy lời “đều là người thật” đúng với phần đông, còn riêng ông Lysania thì các học giả chưa hoàn toàn đồng ý.

Tibêriô lên ngôi năm 14, như Tacitus và Suetonius đều kể, nên năm thứ mười lăm của ông rơi vào khoảng năm 28 hay 29, tùy cách tính. Đó là lý do chương viết “khoảng năm 28”.

Gioan Tẩy Giả

Áo lông lạc đà, châu chấu và mật ong rừng, lời kêu gọi sám hối, những lời ông nói với người thu thuế và lính tráng (câu “Ai có hai áo, thì chia cho người không có” và các câu tiếp theo), đều ở Mt 3,1-12 và Lc 3,1-18. Lời “Có lời Thiên Chúa phán cùng ông Gioan” ở Lc 3,2.

Áo lông và dây lưng da gợi lại ngôn sứ Êlia (2 Vua 1,8). Chuyện Êlia được đưa lên trời trên xe lửa ở 2 Vua 2,11, và lời hứa Êlia sẽ trở lại ở sách Malakhi (3,23). Việc Ítraen đã lâu không có ngôn sứ là niềm tin của người đương thời, phản ánh trong sách Macabê quyển thứ nhất (1 Mcb 9,27; 4,46; 14,41). Chương nói “hơn bốn trăm năm” là cách nói tròn, đừng hiểu như con số đếm từng năm. Chuyện Gioan nhảy lên trong lòng bà Êlisabét ở Lc 1,41 và 44, còn việc hai người là bà con ở Lc 1,36. Luca nói Gioan thuộc gia đình tư tế (Lc 1,5).

Sông Giođan là con sông Ítraen đã lội qua dưới thời Giôsuê để vào Đất Hứa (Gs 3). Chữ “tẩy” từ chữ Hy Lạp baptizō, nghĩa là nhúng, dìm. Chuyện Gioan “dìm người ấy xuống nước rồi đỡ lên, như chôn con người cũ” là cách người kể hiểu ý nghĩa của nghi thức. Sách Tin Mừng nói Gioan làm phép rửa “cho được tha tội” (Mc 1,4) nhưng không tả chi tiết cách làm.

Điều đáng quý là Gioan Tẩy Giả không chỉ có trong Tin Mừng. Sử gia Josephus, người Do Thái không theo đạo Kitô, cũng viết về ông (Cổ sử Do Thái, quyển 18, đoạn 116 đến 119). Josephus gọi ông là người tốt, người khuyên dân sống công chính và chịu phép rửa, và kể rằng vua Hêrôđê Antipas giết ông ở pháo đài Machaerus phía đông Biển Chết vì sợ ông có sức lôi cuốn quá lớn trên dân chúng. Chương nói Hêrôđê bắt ông “sợ tài ăn nói của Gioan có thể khiến đám đông nổi dậy” là theo Josephus.

Tin Mừng thì nói một lý do khác: Gioan dám trách nhà vua lấy vợ của anh mình (Mc 6,17-29). Máccô cho biết Hêrôđê vừa giận vừa kính nể, vì biết Gioan là người công chính thánh thiện (Mc 6,20), và chính bà Hêrôđia mới là người căm ghét. Hai lời kể không loại trừ nhau, vì một ông vua có thể có cả hai lý do. Josephus chỉ nói ông bị giam và bị giết ở Machaerus, còn việc “bị chém đầu” là từ Tin Mừng (Mc 6,27).

Lời khiêm tốn của Gioan về quai dép Đấng đến sau ở Lc 3,16. Chuyện tháo dép là việc của nô lệ, và ngay học trò cũng không phải làm cho thầy, là từ sách Talmud (bài Ketubbot, trang 96a). Đó là sách viết sau nhiều thế kỷ, nên hãy coi là gợi ý hay về bức tranh thời ấy hơn là bằng chứng về tập tục đúng thời Gioan.

Bên dòng Giođan

Việc Đức Giêsu chịu phép rửa, lời Gioan can, và tiếng từ trời có ở Mt 3,13-17, Mc 1,9-11 và Lc 3,21-22. Luca nói Người đến khi cả dân đang chịu phép rửa (Lc 3,21). Lời can của Gioan là “Chính tôi mới cần được Ngài làm phép rửa, thế mà Ngài lại đến với tôi!” (Mt 3,14), còn Đức Giêsu đáp để giữ trọn đức công chính (Mt 3,15).

Tiếng từ trời, theo Mátthêu, nói với đám đông: “Này là Con yêu dấu của Ta” (Mt 3,17). Theo Máccô và Luca, tiếng ấy nói thẳng với Đức Giêsu: “Con là Con yêu dấu của Cha” (Mc 1,11; Lc 3,22). Chương nhắc cả hai dạng, và người thuộc Kinh Thánh nghe ra hai bản văn cũ: Thánh vịnh 2,7 (lời nói với vị vua dòng Đavít) và Isaia 42,1 (bài ca thứ nhất về người Tôi Tớ của Đức Chúa). Truyền thống Kitô giáo từ lâu nhìn thấy ở sông Giođan cả Ba Ngôi; Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo nói điều này ở các số 535 và 536.

Các nhà sử học, kể cả những người không có đức tin, đều coi việc Đức Giêsu chịu phép rửa do Gioan là một trong những điều chắc chắn nhất về cuộc đời Người. Lý do khá thú vị: các Kitô hữu đầu tiên thấy chuyện này hơi khó giải thích, vì phép rửa của Gioan dành cho người có tội. Một chuyện làm người kể lúng túng thì hiếm khi là chuyện bịa ra.

Tin Mừng Gioan còn giữ ký ức về điều Gioan Tẩy Giả nói khi thấy Đức Giêsu đi tới: “Đây là Chiên Thiên Chúa, đây Đấng xóa bỏ tội trần gian.” (Ga 1,29). Gioan nói thế vào “hôm sau”, sau khi trả lời các thầy tư tế từ Giêrusalem, và Tin Mừng ghi nơi ấy là Bêtania bên kia sông Giođan (Ga 1,28). Người Công giáo nghe lại lời này ở mọi Thánh lễ, ngay trước khi rước lễ. Hội Thánh mừng lễ Chúa chịu phép rửa vào đầu tháng Giêng, thường là Chúa nhật sau lễ Hiển Linh, để khép lại mùa Giáng Sinh.

Nơi xảy ra việc ấy là chuyện truyền thống. Ngày nay khách hành hương viếng hai chỗ đối diện nhau qua sông, một bên thuộc Giođani, một bên thuộc Bờ Tây gần Giêricô. Bên Giođani gọi là Al-Maghtas, có nền nhà thờ cổ và các bể rửa tội; bên kia gọi là Qasr al-Yahud. UNESCO công nhận Al-Maghtas là Di sản Thế giới năm 2015.

Nghi thức xức dầu để tấn phong vua và thượng tế có ở 1 Samuel 10,1 và 16,13, Xuất hành 29,7 và Lêvi 8,12. Lời Phêrô, “Thiên Chúa đã xức dầu tấn phong Đức Giêsu Nadarét, ban Thánh Thần và quyền năng cho Người”, ở Công vụ 10,38.

Bốn mươi ngày

Ba cơn cám dỗ (hóa đá thành bánh, gieo mình từ nóc Đền Thờ, được cả thiên hạ nếu bái lạy) và những lời Đức Giêsu đáp ở Mt 4,1-11 và Lc 4,1-13. Luca kể hai cơn sau theo thứ tự ngược lại, kết ở Đền Thờ. Máccô kể rất ngắn (Mc 1,12-13), và chính Máccô viết: “Thần Khí liền đẩy Người vào hoang địa.” Câu “Người sống giữa loài dã thú” cũng của Máccô. Câu “Satan kia, xéo đi!” là Mt 4,10. Mátthêu đưa Người lên “chóp” Đền Thờ (Mt 4,5), nơi cao nhất của quần thể, và kết nhẹ nhàng: các thiên thần đến hầu hạ (Mt 4,11).

Không ai chứng kiến cuộc cám dỗ ngoài chính Đức Giêsu. Các nhà nghiên cứu nghĩ rằng câu chuyện đến từ chính lời Người kể cho các môn đệ. Cách chương hiểu ba cơn cám dỗ như ba lối tắt để làm một Đấng Cứu Thế theo ý đám đông là cách hiểu quen thuộc của nhiều Giáo phụ và nhà chú giải, không phải lời của Tin Mừng. Hình ảnh những hòn đá tròn dẹt nằm đầy sa mạc, trông như ổ bánh của người phương Đông, là người kể hình dung. Tin Mừng chỉ nói “những hòn đá này”.

Con số bốn mươi có cả một lịch sử trong Kinh Thánh. Ông Môsê ở trên núi Sinai bốn mươi ngày (Xh 34,28), ngôn sứ Êlia đi bốn mươi ngày đến núi của Thiên Chúa (1 V 19,8), và Ítraen lang thang bốn mươi năm trong sa mạc. Ba lần đáp, Đức Giêsu trích sách Đệ Nhị Luật (Đnl 8,3; 6,16; 6,13), đúng những trang nhớ lại bốn mươi năm ấy. Thánh vịnh 91 mà kẻ cám dỗ viện dẫn là Tv 91,11-12.

Mùa Chay cũng bốn mươi ngày. Chúa nhật thứ nhất Mùa Chay, Tin Mừng trong Thánh lễ luôn là một trong ba bản kể này (Mt 4,1-11; Mc 1,12-15; Lc 4,1-13), theo chu kỳ ba năm của sách bài đọc.

Về hoang địa Giuđê: vùng đồi đá vôi ấy đổ dốc xuống Biển Chết, bờ biển thấp hơn mực nước biển khoảng bốn trăm ba mươi mét (đo ngày nay).

Nước Thiên Chúa đã đến gần

Lời rao giảng đầu tiên là Mc 1,15, và Máccô nói Đức Giêsu bắt đầu rao giảng ở Galilê sau khi Gioan bị bắt (Mc 1,14). Caphácnaum được nêu ở Mt 4,13. Lời Đức Giêsu nói với Philatô, “Nước tôi không thuộc về thế gian này.”, ở Ga 18,36.

Chữ “sám hối” tiếng Hy Lạp là metanoia, nghĩa là đổi cách nghĩ, như chương giải thích. Chữ “nước” là basileia, nghĩa là quyền cai trị, nên Nước Thiên Chúa nói gọn là Thiên Chúa làm Vua. Mátthêu viết cho người Do Thái, quen tránh gọi thẳng danh Thiên Chúa, nên hay nói “Nước Trời”. Lời kinh Lạy Cha, “Nước Cha trị đến”, ở Mt 6,10. Hình ảnh hạt lúa đã gieo mà chưa gặt là người kể mượn từ các dụ ngôn mầm hạt, như Mc 4,26-29. Cách nói “đã” và “chưa” là cách giảng của thần học về Nước Thiên Chúa, không phải chữ của Tin Mừng.

Chương tả Biển Hồ “dài khoảng mười ba dặm (hai mươi mốt cây số), chỗ rộng nhất chừng mười hai cây số”. Các sách khác nêu chiều rộng nhất từ 12 đến 13 cây số tùy cách đo, nên con số chỉ là chừng. Mặt hồ thấp hơn mực nước biển chừng hai trăm mét.

Những chuyện kể từ mũi thuyền

Bạn có thể đọc lại từng dụ ngôn ở đây:

  • Người gieo giống: Mt 13,1-9 (và Mc 4, Lc 8). Có hôm Đức Giêsu ngồi trên thuyền cách bờ một quãng, dân đứng trên bãi nghe (Mt 13,1-2). Câu “hạt thì được gấp trăm” ở Mt 13,8. Việc hạt giống là Lời Chúa và bốn thứ đất là bốn cách đón nhận do chính Đức Giêsu giải thích ở Mt 13,18-23.
  • Viên ngọc quý: Mt 13,45-46.
  • Người cha và hai người con (người con hoang đàng): Lc 15,11-32. Anh con thứ đi chăn heo (Lc 15,15-16), việc hèn nhất đối với người Do Thái vì heo là loài ô uế (Lv 11,7). Lời “chạy ra ôm cổ anh và hôn lấy hôn để” ở Lc 15,20, còn lời “đã chết mà nay sống lại, đã mất mà nay lại tìm thấy” ở Lc 15,24.
  • Người Samari nhân hậu: Lc 10,25-37. Đường từ Giêrusalem xuống Giêricô dài chừng 27 cây số (17 dặm). Josephus tính chiều dài đó là 150 stađi (Chiến tranh Do Thái, quyển 4, đoạn 474). Số đo độ cao trong chương (Giêrusalem hơn bảy trăm mét, Giêricô thấp hơn mực nước biển gần ba trăm mét) là số đo ngày nay, làm tròn. Chuyện chỗ ấy “nổi tiếng là sào huyệt của bọn cướp” là điều người kể thêm cho người đọc hình dung, còn chính dụ ngôn thì tự nó đã nói có cướp. Hai quan tiền là hai đơn vị denarius (Lc 10,35), mỗi đơn vị ngang tiền công một ngày (so Mt 20,2). Việc người Do Thái và người Samari tránh nhau ở Ga 4,9. Gốc rễ mối thù (dân bị lưu đày, pha trộn với dân khác, và thờ trên núi Garizim) có trong 2 Vua 17 và Ga 4,20. Còn lý do thầy tư tế tránh nạn nhân là chương nói “có lẽ”: Luật cấm tư tế chạm vào xác chết, trừ bà con gần (Lv 21,1-3), nhưng Lc 10 không nói lý do.

Việc kể chuyện bằng dụ ngôn là nét nổi bật nhất trong cách Đức Giêsu dạy mà các nhà nghiên cứu đều đồng ý. Dân chúng nhận ra Người dạy “như một Đấng có thẩm quyền, chứ không như các kinh sư” (Mc 1,22), và câu Mátthêu ghi, “Người không nói gì với họ mà không dùng dụ ngôn”, ở Mt 13,34. Chuyện nhà thông luật hỏi, rồi Đức Giêsu hỏi ngược lại, có ở Lc 10,36-37.

Những dấu chỉ

  • Chữa người phong: Mc 1,40-45. Luật Môsê bắt người phong ở ngoài trại, kêu lên “Ô uế! Ô uế!” (Lv 13,45-46). Chữ “phong” trong Kinh Thánh chỉ nhiều bệnh ngoài da, không chỉ bệnh phong ngày nay. Máccô viết Đức Giêsu “chạnh lòng thương” (Mc 1,41), nhưng một số bản chép tay xưa ở chỗ này viết Người “giận”; các nhà nghiên cứu vẫn bàn nên đọc thế nào. Lệnh đi trình diện tư tế ở Mc 1,44, theo Lv 14.
  • Hóa bánh ra nhiều: Ga 6,1-15. Chi tiết em bé có năm chiếc bánh lúa mạch và hai con cá chỉ có trong Tin Mừng Gioan, và người chỉ ra em bé là Anrê, em ông Simon Phêrô (Ga 6,8-9). Ba Tin Mừng kia cũng kể phép lạ này; Máccô đếm năm ngàn đàn ông (Mc 6,44), Mátthêu thêm “chưa kể đàn bà trẻ con” (Mt 14,21). Mười hai thúng bánh vụn ở Ga 6,13. Bốn cử chỉ cầm lấy, tạ ơn, bẻ ra, trao ban có ở Mt 14,19 và lặp lại ở bữa Tiệc Ly (Mt 26,26).
  • Người bại liệt được thả qua mái nhà: Mc 2,1-12. Máccô nói “dỡ mái” (Mc 2,4); mái nhà ở Galilê làm bằng đà gỗ, cành, sậy và đất sét nện là điều các nhà khảo cổ biết về nhà thời ấy, không phải điều Máccô tả. Lời “con đã được tha tội rồi” ở Mc 2,5 và lời “Con Người có quyền tha tội dưới đất” ở Mc 2,10.
  • Ladarô sống lại ở Bêtania: Ga 11,1-44. Gioan nói làng cách Giêrusalem chừng mười lăm stađi (Ga 11,18), tức gần ba cây số. Chữ “Đức Giêsu liền khóc” ở Ga 11,35 là câu ngắn nhất của Tin Mừng này. Du khách được chỉ ngôi mộ ở đó ít nhất từ thế kỷ IV, như cuốn Onomasticon của Eusebius (khoảng năm 330) và bà Egeria cho biết; đó là truyền thống. Tên làng bằng tiếng Ả Rập hiện nay, al-Eizariya, bắt nguồn từ tên Ladarô. Chuyện hồn người chết còn quanh xác ba ngày, sang ngày thứ tư là hết hy vọng, là niềm tin Do Thái được ghi trong các sách giải Kinh Thánh viết sau, như Leviticus Rabbah. Người kể mượn niềm tin ấy để cho người đọc thấy bốn ngày là nặng thế nào; Tin Mừng Gioan chỉ nói “đã bốn ngày” (Ga 11,17 và 39).

Chữ “dấu chỉ” chương dùng là chữ của chính Gioan (tiếng Hy Lạp sēmeion). Ông nói vì sao ông chép lại chúng: để người đọc tin Đức Giêsu là Đức Kitô, Con Thiên Chúa (Ga 20,31).

Về phép lạ, người đọc nên biết các nhà sử học nói gì. Một nhà sử học, với những công cụ của mình, không thể chứng minh hay bác bỏ một phép lạ. Điều họ có thể nói là: ngay từ những nguồn xưa nhất, Đức Giêsu đã được biết đến như người chữa bệnh và trừ quỷ. Ngay cả những người chống đối Người, theo chính Tin Mừng (Mc 3,22) và theo các văn bản Do Thái về sau, cũng không chối Người làm những việc lạ; họ chỉ nói Người làm bằng quyền của ma quỷ.

Những người được gọi

  • Simon và Anrê, Giacôbê và Gioan bỏ lưới theo Người: Mc 1,16-20. Máccô nói rõ Simon và Anrê làm nghề chài lưới (Mc 1,16), và cha ông Giacôbê, Gioan là Dêbêđê cùng mấy người làm công (Mc 1,20). Lời gọi “thành những kẻ lưới người như lưới cá” ở Mc 1,17.
  • Gọi Lêvi ở trạm thu thuế và bữa tiệc với người tội lỗi: Mc 2,13-17. Lời người Pharisêu hỏi ở Mc 2,16, lời đáp “người khỏe mạnh không cần thầy thuốc” ở Mc 2,17. Lời “những người thu thuế và những người khác” trong chương là của Luca, ở Lc 5,29.
  • Đêm cầu nguyện trên núi và việc chọn mười hai người: Lc 6,12-16. Danh sách Nhóm Mười Hai còn ở Mc 3,13-19 và Mt 10,1-4. Chính Luca nói Đức Giêsu đặt tên cho họ là tông đồ (Lc 6,13). Chữ apostoloi nghĩa là những người được sai đi.
  • Giacôbê và Gioan được gọi là Boanerges, “Con của Sấm Sét”: Mc 3,17. Chuyện hai ông xin lửa từ trời đốt làng Samari ở Lc 9,52-54. Nói tên ấy chỉ tính nóng là suy đoán hợp lý, không chắc chắn.
  • Gửi đi từng đôi: Mc 6,7-13 và Lc 9,1-6. Chương dùng lời Luca, “Anh em đừng mang gì đi đường, đừng mang gậy, bao bị, lương thực, tiền bạc.” Máccô thì cho phép mang một cây gậy (Mc 6,8).
  • Simon được đặt tên mới: Kêpha, nghĩa là “Tảng Đá”, ở Ga 1,42 và Mc 3,16.

Việc Mátthêu và Lêvi là một người được các Kitô hữu coi là chắc, dựa trên so sánh Mc 2,14 với Mt 9,9. Truyền thống xưa, do Papias kể (Eusebius đã giữ lại trong Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, đoạn 39), nói ông là tác giả sách Tin Mừng thứ nhất. Trạm của Lêvi nhiều khả năng thu thuế hàng hóa qua thị trấn, vì biên giới đất của Philípphê ở gần đó. Đó là suy luận hợp lý. Cách chương mô tả chuyện người thu thuế thu của dân hơn mức nhà nước quy định để bỏ túi, và việc dân nhìn họ như kẻ bán mình cho ngoại bang, là bức tranh chung về những người thu thuế cho kẻ cai trị. Lời Gioan dặn họ “đừng đòi hỏi gì quá mức đã ấn định” (Lc 3,13) và chuyện ông Giakêu trả gấp bốn (Lc 19,8) cho thấy tệ nạn ấy có thật.

Con số mười hai nhắc mười hai chi tộc Ítraen, từ mười hai người con của tổ phụ Giacóp (St 35,22-26 và 49). Mười chi tộc miền bắc tan lạc khi người Átsua chiếm vương quốc phía bắc, theo 2 Vua 17. Lời hứa “ngồi trên mười hai ngai xét xử mười hai chi tộc Ítraen” ở Mt 19,28 (và Lc 22,30). Mỗi Chúa nhật người Công giáo đọc Kinh Tin Kính tuyên xưng Hội Thánh “tông truyền”.

Thuyền đánh cá thời ấy vẫn còn thấy được. Năm 1986, trong một đợt hạn hán, hai anh em ở nông trang Ginosar thấy vành một chiếc thuyền gỗ nhô lên khỏi bùn ven hồ. Thuyền có từ khoảng thời Đức Giêsu, dài chừng 8 mét. Gỗ đóng thuyền gồm nhiều loại, trong đó có tuyết tùng và sồi, điều các nhà khảo cổ xác nhận. Hiện nó được trưng bày ở Ginosar bên bờ hồ, và cho ta biết thuyền của Phêrô và Anrê có lẽ trông ra sao. Không ai nói đó là thuyền của họ.

Ở Caphácnaum nhà xây bằng đá bazan đen. Các nhà khảo cổ Virgilio Corbo và Stanislao Loffreda đã đào thấy nền một hội đường cổ và một ngôi nhà có thể là nhà của Phêrô. Nhà thờ hiện đại hình bát giác dựng ngay phía trên. Khoảng năm 380, bà Egeria, người hành hương, viết rằng nhà thánh Phêrô đã được sửa thành nhà thờ (Itinerarium, đoạn 16). Chuyện ngôi nhà đã được các Kitô hữu đầu tiên tôn kính là kết luận của các nhà khảo cổ Ý, chưa phải ai cũng đồng ý.

Simon “Nhiệt Thành”

Chương viết Simon có thể từng thuộc nhóm sẵn lòng cầm gươm chống Rôma, hoặc chữ ấy chỉ nói ông là người sốt sắng giữ Luật. Chương nói rõ chỗ này có hai cách hiểu, đúng như các nhà nghiên cứu còn bàn. Chữ Hy Lạp zēlōtēs nghĩa là “người nhiệt thành”. Đến năm 66 có hẳn một nhóm vũ trang mang tên Nhiệt Thành, nhưng các nhà sử học không chắc vào thời Đức Giêsu nhóm ấy đã thành hình chưa. Simon được nêu ở Lc 6,15 và Cv 1,13.

Con đường lên Giêrusalem

Dân Nadarét không tin: Mc 6,1-6. Lời dân làng, “Ông ta chẳng phải là bác thợ, con bà Maria sao?”, ở Mc 6,3, còn câu “đã không thể làm được phép lạ nào tại đó” ở Mc 6,5. Chuyện Người đọc sách Isaia ở hội đường làng, muốn bị xô xuống vực rồi “băng qua giữa họ mà đi” là của Luca (Lc 4,16-30), và Luca đặt chuyện này ngay lúc Người bắt đầu rao giảng, còn Máccô kể chuyện dân làng không tin ở giữa sứ vụ. Chương đặt cả hai vào lúc vòng vây siết dần, nên đã gộp hai bản kể lại theo cách của người kể, không theo trình tự riêng của từng sách.

Người Pharisêu: Đức Giêsu tranh luận với họ và cũng ngồi vào bàn ăn nhà họ (Lc 7,36). Chuyện chữa bệnh ngày Sabát làm họ giận ở Mc 3,1-6. Lời kinh sư từ Giêrusalem cho rằng Người bị quỷ vương Bêenzêbun ám ở Mc 3,22.

Phản ứng của các thượng tế sau chuyện Ladarô ở Ga 11,47-50, và Caipha là thượng tế năm ấy (Ga 11,49). Chương nối nỗi sợ của họ với khói Sepphoris và hai ngàn cây thập giá, như đã nói ở chương 1: đó là cách nối của người kể, nhưng nó hợp với lời họ ở Ga 11,48 (“người Rôma sẽ đến phá hủy”).

Ba lần Đức Giêsu báo trước: Mc 8,31; 9,31; 10,33-34. Chuyện các môn đệ cãi nhau ai lớn nhất ở Mc 9,34. Giacôbê và Gioan xin ngồi bên hữu bên tả ở Mc 10,35-45 (Mátthêu 20,20 kể là bà mẹ của hai ông xin). Lời “Con Người đến không phải để được người ta phục vụ, nhưng là để phục vụ và hiến dâng mạng sống làm giá chuộc muôn người.” ở Mc 10,45. Danh hiệu “Con Người” lấy từ thị kiến sách Đaniel (Đn 7,13-14); các nhà nghiên cứu ít chắc Đức Giêsu hiểu danh hiệu ấy đến đâu. Chữ “nhất quyết đi lên Giêrusalem” là của Luca, ở Lc 9,51.

Sứ vụ kéo dài bao lâu?

Đây là câu hỏi mà chương không đi vào, nhưng nhiều người thắc mắc. Đọc ba sách Tin Mừng đầu (Mátthêu, Máccô, Luca), người ta có cảm tưởng mọi việc diễn ra trong khoảng một năm. Tin Mừng Gioan thì nhắc ba lễ Vượt Qua, nên sứ vụ kéo dài hai đến ba năm. Phần đông các nhà nghiên cứu nghiêng về khoảng hai đến ba năm, và đặt cái chết của Đức Giêsu vào năm 30 hoặc năm 33.

Những người trong chương

Gioan Tẩy Giả, con ông Dacaria và bà Êlisabét, bị Hêrôđê Antipas giết khoảng năm 28-29.

Nhóm Mười Hai: Simon Phêrô, Anrê, Giacôbê và Gioan (con ông Dêbêđê), Philípphê, Batôlômêô, Mátthêu, Tôma, Giacôbê con ông Anphê, Tađêô, Simon Nhiệt Thành, Giuđa Ítcariốt. Danh sách hơi khác nhau giữa các Tin Mừng ở một hai tên (Tađêô ở Máccô và Mátthêu được Luca gọi là Giuđa con ông Giacôbê).

Ladarô, Mácta và Maria, ba chị em ở Bêtania (Ga 11; Lc 10,38-42).

Hêrôđê Antipas, vua chư hầu cai trị Galilê, đã giới thiệu ở tư liệu chương 2.

Những nơi trong chương

Sông Giođan, nơi rửa tội, ở gần Giêricô. Hoang địa Giuđê, vùng đồi đá khô giữa Giêrusalem và Biển Chết, bờ biển ấy thấp hơn mực nước biển khoảng bốn trăm ba mươi mét. Caphácnaum, thị trấn bên bờ tây bắc Biển Hồ Galilê, nay còn nền hội đường cổ và một ngôi nhà mà các nhà khảo cổ cho là có thể là nhà của Phêrô. Biển Hồ Galilê dài khoảng 21 cây số, chỗ rộng nhất chừng 13 cây số, mặt nước thấp hơn mực nước biển chừng 210 mét. Bêtania là một làng cách Giêrusalem chừng ba cây số. Chương lưu ý đây không phải Bêtania bên kia sông Giođan.

Đọc thêm

Đọc liền một mạch Tin Mừng Máccô, sách ngắn nhất, chỉ mất khoảng hai giờ, là cách hay nhất để thấy những năm rao giảng của Đức Giêsu. Ai muốn đọc lời Josephus về Gioan Tẩy Giả có thể tìm bản tiếng Anh Antiquities of the Jews, quyển 18, chương 5; bản dịch của William Whiston có miễn phí ở nhiều thư viện sách số.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 2 (Nadarét), chương 4 (tuần lễ cuối cùng ở Giêrusalem), chương 5 (Phục Sinh), chương 6 (lễ Ngũ Tuần), và chương 20 (các tông đồ đi về những miền xa).

Trở lại chương 3