Chương 3
Khoảng năm 28 đến năm 30 · Bờ sông Giođan, hoang địa Giuđê và quanh Biển Hồ Galilê
- Nơi chốn
- Sông Giođan, hoang địa Giuđê, bờ hồ Galilê, Caphácnaum, Bêtania
- Giáo hoàng
- —
- Hoàng đế Rôma
- Tibêriô
Khi bắt đầu thuật lại biến cố Chúa Giêsu bước ra rao giảng công khai, Thánh sử Luca đã làm công việc của một nhà viết sử cẩn trọng: ngài ghim chặt sự kiện ấy vào những cột mốc thời gian và nhân vật có thật của thời đại bấy giờ. Đó là vào “năm thứ mười lăm dưới triều hoàng đế Tibêriô”, khi Phongxiô Philatô làm tổng trấn miền Giuđê, Hêrôđê làm tiểu vương miền Galilê, người anh em là Philípphê làm tiểu vương miền Iturê và Trakhônít, Lysania làm tiểu vương miền Abilên, dưới thời hai thượng tế Anna và Caipha. Hoàng đế Tibêriô lên ngôi năm 14, nên năm thứ mười lăm của triều đại ông rơi vào khoảng năm 28 hoặc 29 sau Công nguyên. Mỗi cái tên trong danh sách ấy đều là một nhân vật lịch sử bằng xương bằng thịt, có tên tuổi còn khắc rõ trên những đồng tiền đúc, trên các tấm bia đá cổ và trong sử sách của cả Rôma lẫn Do Thái. Câu chuyện cứu độ sắp được kể ra đây không mở đầu mơ hồ bằng bốn chữ “ngày xửa ngày xưa”, mà diễn ra ngay giữa lòng lịch sử nhân loại.
Dạo ấy, từ kinh thành Giêrusalem cho tới các làng quê hẻo lánh, đi đâu người ta cũng xôn xao bàn tán về một con người kỳ lạ xuất hiện nơi vùng hoang địa dọc bờ sông Giođan. Ông khoác trên mình tấm áo dệt bằng lông lạc đà thô ráp, lưng thắt dây da, hằng ngày chỉ ăn châu chấu và mật ong rừng. Bất cứ người Do Thái nào từng nghe đọc Sách Thánh đều lập tức liên tưởng đến vị ngôn sứ vĩ đại Êlia năm xưa, đấng đã được đưa lên trời trên cỗ xe lửa và, theo niềm tin truyền thống của dân tộc, sẽ trở lại để dọn đường cho Đấng Mêsia. Hơn bốn trăm năm đằng đẵng đã trôi qua, mảnh đất Ítraen hoàn toàn vắng bóng tiếng nói của các ngôn sứ.
Người của hoang địa ấy tên là Gioan, chính là thai nhi năm xưa từng nhảy mừng trong lòng bà Êlisabét khi nghe lời chào của Đức Maria gần ba mươi năm về trước, và là người anh họ của Chúa Giêsu. Dù mang dòng máu tư tế của người cha là ông Dacaria, nhưng Gioan không bước lên bậc thềm Đền Thờ để dâng hương tế lễ, cũng chẳng cần xin giấy phép của hội đồng thượng tế. Thánh Luca viết thật trang trọng: “Có lời Thiên Chúa phán cùng ông Gioan, con ông Dacaria, trong hoang địa”. Ông đứng bên bờ sông Giođan và cất tiếng kêu gọi vang vọng:
“Anh em hãy sám hối, vì Nước Trời đã đến gần!”
Những ai nghe lời giảng ấy mà thấy lòng mình thổn thức, muốn thú nhận tội lỗi và làm lại cuộc đời thì bước xuống dòng sông. Ông Gioan dìm họ xuống làn nước rồi đỡ đứng lên, như một cử chỉ chôn vùi con người cũ tội lỗi dưới đáy sông để bước lên bờ làm một con người mới. Trong tiếng Hy Lạp, động từ baptizein có nghĩa là “nhúng, dìm”; chính vì nghi thức dìm xuống nước ấy mà dân chúng gọi ngài là Gioan Tẩy Giả, tức Gioan làm phép rửa. Địa điểm mà vị ngôn sứ chọn cũng mang một ý nghĩa sâu xa: hơn một thiên niên kỷ trước đó, sau bốn mươi năm ròng rã hành trình trong sa mạc, tổ tiên Ítraen dưới sự dẫn dắt của ông Giôsuê đã lội qua chính khúc sông Giođan này để tiến vào Đất Hứa. Nay kêu gọi dân chúng rời bỏ phố thị để lội xuống lại dòng sông lịch sử ấy, Thánh Gioan Tẩy Giả như muốn nhắn nhủ rằng: để thực sự bước vào Đất Hứa thiêng liêng của Thiên Chúa, cả dân tộc cần phải thực hiện một cuộc vượt qua mới ngay trong chính cõi lòng của mình.
Từng đoàn người lũ lượt kéo nhau xuống bờ sông Giođan để nghe ngài giảng dạy: từ những người dân quê bình thường ở Giêrusalem và khắp miền Giuđê, cho đến những người thu thuế vốn bị xã hội khinh miệt coi là phường bán nước, và cả những người lính cầm giáo phục vụ cho chính quyền. Khi họ khiêm tốn hỏi: “Chúng tôi phải làm gì?”, Thánh Gioan không hề đòi hỏi những lễ nghi rườm rà, cũng chẳng bắt họ phải bỏ nhà vào sa mạc ăn châu chấu như mình; ngài chỉ đòi hỏi sự công bằng và lòng bác ái cụ thể ngay trong bổn phận hằng ngày:
- Với dân thường: “Ai có hai áo, thì chia cho người không có; ai có gì ăn, thì cũng làm như vậy.”
- Với những người thu thuế: “Đừng đòi hỏi gì quá mức đã ấn định cho anh em.”
- Với đám binh lính: “Chớ hà hiếp ai, cũng đừng tống tiền người ta, hãy an phận với số lương của mình.”
Trước uy tín lớn lao của Gioan, nhiều người bắt đầu tự hỏi phải chăng ông chính là Đấng Mêsia mà dân tộc hằng mong đợi. Nhưng vị ngôn sứ đã dứt khoát từ chối ngay: “Có Đấng quyền thế hơn tôi đang đến sau tôi, tôi không đáng cúi xuống cởi quai dép cho Người”. Theo phong tục thời bấy giờ, người môn đệ có bổn phận hầu hạ thầy mình trong mọi công việc, ngoại trừ một việc duy nhất là cúi xuống tháo dây dép, vì đó là công việc thấp hèn dành riêng cho kẻ nô lệ. Các bậc thầy dạy Luật từng quy định rõ rằng ngay cả học trò cũng không phải làm việc ấy cho thầy mình; vậy mà vị ngôn sứ lừng lẫy bên sông Giođan lại khiêm nhường nhận rằng mình không xứng đáng làm cả công việc của một người nô lệ cho Đấng sắp đến.
Và rồi một ngày nọ, lẫn giữa đám đông những người tội lỗi đang nối đuôi nhau chờ bước xuống dòng nước đục ngầu phù sa ấy, có bóng dáng người thợ mộc hiền lành từ làng quê Nadarét lặng lẽ đến xếp hàng.
Dòng nước Giođan và tiếng Chúa Cha từ trời
Chúa Giêsu bước xuống bờ sông bình dị như bao người khác và xin ông Gioan làm phép rửa cho mình.
Vừa nhận ra Đấng đang đứng trước mặt mình là ai, Thánh Gioan bối rối tìm cách ngăn cản: “Chính tôi mới cần được Ngài làm phép rửa, thế mà Ngài lại đến với tôi!”. Nhưng Chúa Giêsu ôn tồn đáp: “Bây giờ cứ thế đã. Vì chúng ta nên làm như vậy để giữ trọn đức công chính”. Nghe vậy, Gioan vâng lời, và Chúa Giêsu bước xuống dòng nước.
Phép rửa của ông Gioan vốn dành cho những người mang tội và khao khát làm lại cuộc đời. Thế nhưng Chúa Giêsu, Đấng mà chúng ta xác tín là hoàn toàn vô tội, lại tự nguyện bước xuống cùng một bến nước đục với những người thu thuế, đám lính tráng và dân nghèo. Sứ mạng cứu độ của Người đã mở đầu như thế đó: Người không đứng trên bờ cao ráo để chỉ tay phán xét, nhưng đã lội xuống đứng chung dòng với thân phận yếu đuối của con người.
Tin Mừng thuật lại rằng khi Chúa Giêsu vừa bước lên khỏi mặt nước và đang chắp tay cầu nguyện, bỗng các tầng trời mở ra. Chúa Thánh Thần lấy hình chim bồ câu ngự xuống trên Người, và có tiếng từ trời phán dạy: “Này là Con yêu dấu của Ta, Ta hài lòng về Người”; theo bản văn của Thánh Luca, lời ấy ngỏ trực tiếp với Chúa Giêsu:

“Con là Con yêu dấu của Cha, Cha hài lòng về Con.”
Những người thông thuộc Sách Thánh khi nghe câu nói ấy đều nhận ra âm vang của hai bản văn Cựu Ước quen thuộc. Nửa câu đầu, “Con là Con của Cha”, gợi lại lời Thánh vịnh số 2, bài ca được hát lên trong ngày lễ đăng quang của các vị vua thuộc dòng dõi Đavít. Còn nửa câu sau, “Ta hài lòng về Người”, lại trích từ bài ca thứ nhất về Người Tôi Tớ của Đức Chúa trong sách ngôn sứ Isaia, người tôi tớ hiền lành sẽ âm thầm chịu thương khó để đền tội thay cho muôn dân. Như thế, ngay tại bến sông Giođan, Chúa Giêsu đã được mặc khải là một vị Vua, nhưng là vị Vua giải cứu thần dân bằng con đường khiêm hạ làm Tôi Tớ. Truyền thống đức tin Kitô giáo cũng chiêm ngắm tại biến cố này sự tỏ hiện rạng ngời của mầu nhiệm Một Chúa Ba Ngôi: tiếng Chúa Cha phán dạy từ trời cao, Chúa Con khiêm nhường đứng dưới dòng nước, và Chúa Thánh Thần dịu dàng ngự xuống như chim bồ câu.
Tin Mừng thứ tư của Thánh Gioan Tông đồ còn lưu giữ thêm một ký ức quý giá khác. Qua ngày hôm sau, khi nhìn thấy Chúa Giêsu đang bước tới, Thánh Gioan Tẩy Giả đã chỉ tay giới thiệu Người cho các môn đệ của mình: “Đây là Chiên Thiên Chúa, đây Đấng xóa bỏ tội trần gian”. Lời giới thiệu mang tính ngôn sứ ấy đã nối kết hình ảnh Chúa Giêsu với con chiên Vượt Qua sẽ bị sát tế để cứu mạng dân mình. Tin Mừng Gioan ghi rõ biến cố này diễn ra tại “Bêtania, bên kia sông Giođan, nơi ông Gioan làm phép rửa”. Ngày nay, các đoàn khách hành hương đến Đất Thánh vẫn thường viếng thăm cả hai bên bờ sông lịch sử ấy: bờ phía tây thuộc vùng Bờ Tây, còn bờ phía đông thuộc vương quốc Giođani, nơi có khu khảo cổ Al-Maghtas với nền móng các ngôi nhà thờ cổ và những bể rửa tội xưa, đã được tổ chức UNESCO công nhận là Di sản Thế giới vào năm 2015. Còn lời giới thiệu năm xưa của Thánh Gioan Tẩy Giả thì vẫn vang lên mỗi ngày trong mọi ngôi nhà thờ Công giáo khắp hoàn cầu: ngay trước giây phút trao Mình Thánh Chúa cho giáo dân rước lễ, vị linh mục trang trọng nâng Bánh Thánh lên và xướng: “Đây Chiên Thiên Chúa, đây Đấng xóa bỏ tội trần gian.” Hằng năm, Hội Thánh cử hành lễ Chúa Giêsu Chịu Phép Rửa vào ngày Chúa nhật ngay sau lễ Hiển Linh, để chính thức khép lại mùa Giáng Sinh và bước vào mùa Thường Niên.
Theo truyền thống Ítraen cổ đại, mỗi khi một vị tân vương lên ngôi hay một vị thượng tế nhận chức, người ta thường lấy sừng đựng dầu ô-liu thơm đổ lên đầu người ấy để cử hành nghi thức tấn phong. Chính từ nghi thức xức dầu đó mới sinh ra tước hiệu Mashiah trong tiếng Híp-ri và Christos, tức Kitô, trong tiếng Hy Lạp, có nghĩa là “Đấng được xức dầu”. Bên bờ sông Giođan hôm ấy không hề có chiếc sừng dầu hữu hình nào; thế nhưng, như lời Thánh Phêrô sau này đã giảng giải, chính tại dòng sông ấy, “Thiên Chúa đã dùng Thánh Thần và quyền năng mà xức dầu tấn phong Đức Giêsu Nadarét”.
Bốn mươi ngày đêm trong sa mạc khô cằn
Nhiều người đương thời hẳn sẽ nghĩ rằng sau khi được trời cao tấn phong một cách hiển hách như thế, Chúa Giêsu sẽ lập tức quy tụ đám đông bên bờ sông để kéo thẳng lên kinh thành Giêrusalem. Thế nhưng, Thánh sử Máccô lại dùng một động từ rất mạnh để miêu tả bước chân tiếp theo của Người: “Thần Khí liền đẩy Người vào hoang địa”.
Hoang địa Giuđê không phải là những đồi cát vàng bằng phẳng như người ta thường thấy trong phim ảnh. Đó là một vùng đồi núi đá vôi khô cháy, hiểm trở với những vực sâu dựng đứng, đổ dốc từ dãy núi Giêrusalem tụt thẳng xuống bờ Biển Chết, điểm trũng thấp nhất trên bề mặt lục địa, nằm sâu dưới mực nước biển khoảng bốn trăm ba mươi mét. Nơi đây ban ngày nắng dội xuống gay gắt như đổ lửa, ban đêm gió lạnh cắt da, chỉ có loài bọ cạp, rắn độc và chó rừng sinh sống. Chúa Giêsu đã một mình đi sâu vào vùng đất khắc nghiệt ấy, ăn chay cầu nguyện suốt bốn mươi ngày đêm ròng rã; Thánh Máccô chỉ ghi lại một câu ngắn gọn mà đầy ấn tượng: “Người sống giữa loài dã thú, và có các thiên thần hầu hạ Người”.

Trong dòng chảy Kinh Thánh, con số bốn mươi luôn gợi nhắc cả một chiều kích lịch sử thiêng liêng: năm xưa, ông Môsê đã ở trên đỉnh núi Sinai bốn mươi ngày đêm không ăn không uống để đón nhận Bia Lề Luật từ tay Chúa; ngôn sứ Êlia cũng từng đi bộ bốn mươi ngày đêm băng qua sa mạc để tìm tới núi thánh Khôrếp; và hơn hết, toàn thể dân tộc Ítraen sau khi ra khỏi đất nô lệ Ai Cập đã phải lang thang bốn mươi năm trời trong sa mạc, nơi họ đã bao lần ngã lòng, kêu trách Thiên Chúa mỗi khi gặp cảnh đói cơm khát nước. Giờ đây, Chúa Giêsu bước đi lại trên chính con đường thử thách mà dân Người từng vấp ngã năm xưa, nhưng lần này Người hoàn toàn chiến thắng. Cả ba câu Kinh Thánh mà Chúa Giêsu trích dẫn để đánh bại tên cám dỗ đều được lấy ra từ chương 6 và chương 8 của sách Đệ Nhị Luật, đúng ngay những trang sách ghi lại bài học xương máu của bốn mươi năm hành trình trong sa mạc.
Khi cơ thể Chúa Giêsu đã đói lả sau bốn mươi ngày nhịn ăn, tên cám dỗ liền tìm đến và đưa ra ba lời đề nghị đầy cạm bẫy, thực chất là ba con đường tắt êm ái để trở thành một vị Cứu Tinh chiều theo ý muốn trần tục của đám đông:
- Dùng cơm bánh để mua chuộc lòng người: chỉ tay vào những hòn đá cuội tròn dẹt nằm rải rác khắp mặt sa mạc, trông giống hệt hình dáng những ổ bánh mì nướng của người phương Đông, tên cám dỗ khích bác: “Nếu ông là Con Thiên Chúa, thì truyền cho những hòn đá này hóa bánh đi!” Giữa một xứ sở mà đại đa số dân nghèo luôn phải sống trong cảnh chạy ăn từng bữa, một Đấng Mêsia cứ dùng phép lạ biến đá thành bánh mì phát không mỗi ngày chắc chắn sẽ khiến cả thiên hạ ùn ùn kéo theo. Nhưng Chúa Giêsu đã điềm tĩnh đáp lại bằng lời sách Đệ Nhị Luật: “Đã có lời chép rằng: Người ta sống không chỉ nhờ cơm bánh, nhưng còn nhờ mọi lời miệng Thiên Chúa phán ra.” Về sau, khi thấy đám đông đi theo mình bị đói lả, chính Chúa sẽ động lòng thương hóa bánh ra nhiều cho họ ăn no nê; nhưng Người kiên quyết không bao giờ dùng miếng ăn làm mồi nhử để mua lấy sự phục tùng của con người.
- Phô trương phép lạ để ép người ta phải tin: ở lần thử thách thứ hai theo trình tự của Tin Mừng Mátthêu, tên cám dỗ đưa Người lên đứng trên đỉnh nóc cao chót vót của Đền Thờ Giêrusalem, nhìn xuống vực thẳm bên dưới, rồi thách thức Người hãy gieo mình xuống, bởi Thánh vịnh 91 từng hứa rằng Thiên Chúa sẽ sai các thiên thần đến nâng đỡ để chân Người khỏi vấp phải đá. Quả thật, nếu một người từ trên nóc Đền Thờ nhảy xuống giữa ban ngày ban mặt mà vẫn bình an vô sự, cả kinh thành Giêrusalem sẽ lập tức sấp mình bái phục ngay. Thế nhưng, một niềm tin bị khuất phục bởi sự choáng ngợp bên ngoài thì không còn là tình yêu tự do và chân thành nữa; Chúa Giêsu dứt khoát trả lời: “Đã có lời chép rằng: Ngươi chớ thử thách Đức Chúa là Thiên Chúa của ngươi.”
- Thỏa hiệp với quyền lực thế gian: cuối cùng, tên cám dỗ đưa Người lên một đỉnh núi rất cao, chỉ cho thấy tất cả các vương quốc trần gian cùng với vinh hoa phú quý của chúng, rồi ngã giá: “Tôi sẽ cho ông tất cả những thứ đó, nếu ông sấp mình bái lạy tôi.” Đây chính là giấc mộng cháy bỏng của biết bao người Do Thái đương thời: một vị lãnh tụ nắm quyền bính trong tay, vung gươm đánh đuổi quân Rôma, khôi phục lại vương triều lẫy lừng như thời vua Đavít. Nhưng muốn thống trị bằng lưỡi gươm thì trước hết phải chấp nhận cúi đầu thờ lạy quy luật của bạo lực; Chúa Giêsu đã thẳng thừng trục xuất nó: “Satan kia, xéo đi! Vì có lời chép rằng: Ngươi phải bái lạy Đức Chúa là Thiên Chúa của ngươi, và phải thờ phượng một mình Người mà thôi.”
Thất bại hoàn toàn sau cả ba lần gài bẫy, tên cám dỗ đành rút lui, và các thiên thần tiến lại hầu hạ Người. Thánh Luca thì đảo ngược thứ tự của cơn cám dỗ thứ hai và thứ ba, để đặt đỉnh điểm cuộc đối đầu ngay tại nóc Đền Thờ Giêrusalem, nơi cuộc chiến quyết định sẽ diễn ra vào cuối đời Chúa. Cứ mỗi độ xuân về, Hội Thánh lại dành trọn bốn mươi ngày Mùa Chay Thánh để mời gọi con cái mình ăn chay, cầu nguyện và làm việc bác ái theo gương bốn mươi ngày trong hoang địa của Chúa; và cứ đến Chúa nhật thứ nhất Mùa Chay hằng năm, bài Tin Mừng về ba cơn cám dỗ lại được long trọng công bố trong các nhà thờ. Ngày bước chân ra khỏi hoang địa để trở về miền quê Galilê, người thợ mộc làng Nadarét không hề mang theo một kho lúa nào để mua chuộc dân chúng, không dùng những trò biểu diễn kỳ dị để gây thanh thế, và bên lưng cũng chẳng dắt theo một tấc sắt nào.

Gieo hạt giống Tin Mừng bên bờ Biển Hồ Galilê
Cũng vào khoảng thời gian ấy, tiểu vương Hêrôđê Antipas đã ra lệnh bắt giam Thánh Gioan Tẩy Giả. Theo các trang Tin Mừng, nguyên nhân là bởi vị ngôn sứ đã can đảm nói thẳng vào mặt nhà vua rằng việc ông ruồng bỏ vợ mình để cưới bà Hêrôđia, vợ của người anh ruột, là điều trái đạo lý: “Ngài không được phép lấy vợ của anh ngài”. Thánh Máccô ghi nhận rằng bản thân Hêrôđê vừa giận lại vừa “sợ ông Gioan, vì biết ông là người công chính thánh thiện”, nên vẫn muốn bảo toàn mạng sống cho ông; duy chỉ có bà Hêrôđia là đem lòng căm thù tận xương tủy và tìm mọi mưu kế để lấy mạng vị ngôn sứ. Sử gia Josephus thì bổ sung thêm một động cơ chính trị: Antipas lo ngại tài hùng biện và ảnh hưởng quá lớn của Gioan có thể châm ngòi cho một cuộc nổi dậy của dân chúng, nên đã ra tay bắt nhốt ông trước để trừ hậu họa. Thánh Gioan Tẩy Giả bị giải về giam cầm trong pháo đài Machaerus nằm cheo leo trên đỉnh núi đá phía đông Biển Chết, và chỉ ít lâu sau, ngài đã chịu trảm quyết anh dũng ngay tại ngục thất này.
Khi nghe tin người anh họ Gioan đã bị nộp, Chúa Giêsu liền rời miền Giuđê để trở về xứ Galilê và chính thức khởi sự sứ vụ rao giảng. Người rời ngôi làng Nadarét nằm khuất trên triền núi để chuyển xuống cư ngụ tại Caphácnaum, một thị trấn chài lưới và giao thương sầm uất nằm ngay bên bờ tây bắc Biển Hồ Galilê, nơi thuận tiện để gặp gỡ người dân từ khắp mọi miền qua lại.
Người dân bản xứ quen miệng gọi đây là “Biển”, Biển Galilê hay Biển Tibêria, nhưng thực chất đó là một hồ nước ngọt lớn mang hình dáng chiếc đàn hạc cổ. Hồ dài khoảng mười ba dặm, tức hai mươi mốt cây số, nơi rộng nhất chừng mười hai cây số, và mặt nước hồ nằm thấp hơn mực nước biển đại dương hơn hai trăm mét. Bao bọc quanh lòng hồ là những dãy đồi núi lửa cổ xưa, bởi thế nhà cửa ở Caphácnaum hầu hết đều được xây dựng bằng loại đá bazan màu đen đặc trưng. Ngày nay, khách hành hương đến Caphácnaum vẫn có thể dạo bước giữa những bức tường đá đen trầm mặc của phố cổ xưa; nổi bật tại đó là một ngôi nhà thờ hiện đại có kiến trúc hình bát giác được nâng cao trên các trụ cột, tọa lạc ngay phía trên nền móng một ngôi nhà ngư dân từ thế kỷ thứ nhất mà các thế hệ Kitô hữu tiên khởi vẫn luôn tôn kính là ngôi nhà của Thánh Simon Phêrô. Vào khoảng năm 380, nữ tín hữu hành hương Egeria từ xứ Tây Ban Nha khi ghé thăm nơi này đã ghi chép lại rằng: người dân địa phương đã cải tạo chính ngôi nhà của vị Tông đồ trưởng thành một ngôi nguyện đường.
Vừa rảo bước dọc theo bờ hồ lộng gió, vừa ghé vào giảng dạy tại các hội đường trong vùng, Chúa Giêsu bắt đầu loan báo Tin Mừng; Thánh sử Máccô đã đúc kết trọn vẹn sứ điệp đầu tiên của Người trong một câu ngắn gọn:
“Thời kỳ đã mãn, và Triều Đại Thiên Chúa đã đến gần. Anh em hãy sám hối và tin vào Tin Mừng.”
Trọng tâm xuyên suốt mọi lời giảng dạy của Chúa Giêsu chính là “Triều Đại Thiên Chúa” hay “Nước Thiên Chúa”. Thánh Mátthêu viết cho độc giả gốc Do Thái, những người vốn tôn kính kiêng đọc thẳng danh thánh Chúa, nên thường dùng cụm từ thân thuộc là “Nước Trời”. Khi nghe nhắc đến chữ “Nước” hay “Vương quốc”, người đương thời rất dễ hình dung đến lãnh thổ địa lý, đường biên giới, ngai vàng thế tục và sức mạnh quân đội. Thế nhưng, Nước mà Chúa Giêsu loan báo lại mang một bản chất hoàn toàn khác hẳn, đúng như lời Người sẽ khẳng định trước mặt tổng trấn Philatô sau này: “Nước tôi không thuộc về thế gian này”.
Nước Thiên Chúa không phải là một vùng đất được vẽ trên bản đồ. Nước ấy hiện diện ở bất cứ nơi nào con người mở lòng ra để tôn nhận Thiên Chúa làm Vua cai trị tâm hồn mình, nơi người ta biết đối xử với nhau bằng tình yêu thương, sự bao dung tha thứ và công lý của Thiên Chúa, thay vì quy luật tàn nhẫn “cá lớn nuốt cá bé” của thế gian. Theo lời dạy của Chúa Giêsu, Nước Trời không phải đợi đến ngày tận thế hay lúc qua đời mới bắt đầu xuất hiện; trái lại, Vương quốc ấy đã chớm nở ngay giữa trần gian từ giây phút Người hiện diện, cúi xuống chữa lành người đau yếu và ngồi đồng bàn với những người tội lỗi. Tuy nhiên, Nước ấy sẽ chỉ đạt tới sự viên mãn trọn vẹn vào ngày sau hết: cũng giống như khi bác nông dân gieo hạt lúa giống xuống mặt ruộng, vụ mùa mới thực sự đã bắt đầu âm thầm nảy mầm trong lòng đất ẩm, nhưng vẫn còn phải chờ đến ngày lúa trổ đòng, chín vàng và gặt hái. Người Kitô hữu chúng ta vẫn luôn sống trong nhịp căng đầy hy vọng giữa hai chữ “đã đến” và “chưa hoàn tất” ấy, để rồi mỗi ngày khi đọc Kinh Lạy Cha, chúng ta lại tha thiết cầu xin: “Nước Cha trị đến.”
Và để bước vào Nước Trời ấy, Chúa Giêsu mời gọi người nghe thực hiện hai bước chuyển biến nội tâm: sám hối và tin. Trong ngôn ngữ đời thường, hai chữ “sám hối” đôi khi chỉ gợi lên hình ảnh một người cúi đầu đấm ngực ân hận vì những lỗi lầm quá khứ; nhưng từ nguyên tiếng Hy Lạp được dùng trong Tin Mừng là metanoia, mang ý nghĩa năng động hơn nhiều: “thay đổi hướng nhìn của tâm trí”. Nó giống như người lái đò đang để mặc con thuyền trôi xuôi theo dòng nước chảy, bỗng quyết liệt ghì chặt mái chèo để quay ngược mũi thuyền lại: ai xưa nay vốn quen lối sống trèo lên trên đầu kẻ khác thì nay tập cúi mình xuống để phục vụ; người vốn quen thói “ăn miếng trả miếng” thì nay tập mở lòng tha thứ. Còn “tin” vào Tin Mừng chính là dám tín thác trọn vẹn cuộc đời mình vào bàn tay yêu thương của Thiên Chúa, hệt như một đứa trẻ hoàn toàn yên tâm gieo mình vào vòng tay vững chãi của người cha.
Những câu chuyện bình dị kể từ mũi thuyền đánh cá
Ngay từ những buổi đầu tiên, cách thức giảng dạy của Chúa Giêsu đã khiến người dân quê Galilê phải ngỡ ngàng thán phục. Các bậc kinh sư khi đứng giảng trong hội đường thường nói năng theo lối sách vở hàn lâm, hễ mở miệng nói câu nào là phải viện dẫn uy tín của các bậc thầy đi trước: “Thầy này dạy thế này, học giả kia giải thích thế kia…” Trái lại, dân chúng nhận thấy Chúa Giêsu giảng dạy “như một Đấng có thẩm quyền, chứ không như các kinh sư”. Người thường xuyên sử dụng các dụ ngôn, những câu chuyện kể ngắn gọn, mộc mạc lấy chất liệu ngay từ nhịp sống thôn dã của vùng quê Galilê, nhiều đến mức Thánh Mátthêu phải ghi nhận rằng: “Người không nói gì với họ mà không dùng dụ ngôn”. Có những hôm bà con từ các làng kéo đến bờ hồ đông nghịt, Người phải bước xuống ngồi trên mũi một chiếc thuyền đánh cá, đẩy ra cách bờ một quãng ngắn để tiếng nói vang trên mặt nước, rồi thong thả kể chuyện cho đám đông đang đứng lắng nghe trên bãi cát.
Chỉ tay lên những sườn đồi thoai thoải quanh bờ hồ, Người kể câu chuyện về một bác nông dân đi gieo hạt giống. Khi vung tay, những hạt giống bay văng ra khắp nơi: có hạt rơi ngay xuống vệ đường đi lối lại, liền bị đàn chim trời sà xuống ăn mất; có hạt rơi nhằm chỗ đất đá sỏi chỉ có một lớp đất mỏng dính, vừa mới nảy mầm gặp nắng gắt đã bị cháy khô vì không đâm rễ sâu được; lại có hạt rơi trúng bụi gai, để rồi khi gai góc mọc lên liền làm cho nghẹt thở. Thế nhưng, có những hạt may mắn rơi vào mảnh đất tốt, âm thầm lớn lên và trổ sinh bông hạt dồi dào: “hạt thì được gấp trăm, hạt thì sáu chục, hạt thì ba chục”. Chẳng cần đến một thuật ngữ thần học cao siêu nào, người nông dân nào đứng nghe hôm ấy cũng hiểu ngay hạt giống chính là Lời Chúa, còn bốn loại đất kia là bốn thái độ của lòng người khi đón nhận Lời hằng sống ấy.

Rồi Người lại ví Nước Trời giống như câu chuyện của một vị thương gia bôn ba đi tìm mua ngọc quý: khi tình cờ phát hiện ra một viên ngọc vô giá, ông lập tức trở về “bán tất cả những gì mình có mà mua viên ngọc ấy”. Một khi con người đã thực sự chạm tới báu vật cao quý nhất của đời mình, người ta sẵn sàng buông bỏ mọi thứ phù vân khác, và buông bỏ với một niềm vui trọn vẹn.
Để diễn tả tấm lòng bao dung đến tận cùng của Thiên Chúa Cha đối với những đứa con lầm lạc, Chúa Giêsu đã kể câu chuyện bất hủ về người cha nhân hậu có hai người con trai. Người con thứ ngỗ ngược đòi cha chia trước phần gia tài, rồi khăn gói đi sang phương xa phung phí chuỗi ngày trong ăn chơi trác táng cho đến khi trắng tay, đúng vào lúc xứ sở ấy rơi vào một nạn đói khủng khiếp. Lâm vào bước đường cùng, anh đành phải đi xin chăn heo thuê cho một người dân ngoại, một chi tiết khiến bất cứ người Do Thái nào nghe kể cũng phải rùng mình ớn lạnh, bởi theo Luật Môsê, con heo là loài vật ô uế; một người con dòng dõi Ápraham mà phải hạ mình đi sống chung với bầy heo nghĩa là đã rơi xuống tận đáy của sự tủi nhục. Thánh Luca tả lại cảnh anh đói khát đến mức “ao ước lấy đậu muồng heo ăn mà nhét cho đầy bụng, nhưng chẳng ai cho”. Chính trong tận cùng sự khốn cùng ấy, anh mới bừng tỉnh hồi tâm, quyết định đứng dậy tìm đường trở về quê cũ, miệng lẩm nhẩm học thuộc lòng câu xin lỗi để mong cha nhận mình làm một người làm công ăn lương trong nhà. Thế nhưng, “anh ta còn ở đằng xa, thì người cha đã trông thấy. Ông chạnh lòng thương, chạy ra ôm cổ anh và hôn lấy hôn để”. Đứa con tội lỗi còn chưa kịp nói hết câu xin lỗi cậu đã chuẩn bị sẵn, người cha già đã vội vã gọi gia nhân mang chiếc áo đẹp nhất trong nhà ra khoác lên người cậu, lấy nhẫn quý đeo vào ngón tay, xỏ dép mới vào đôi bàn chân trần rướm máu, rồi truyền làm thịt con bê béo để mở tiệc ăn mừng:

“Vì con ta đây đã chết mà nay sống lại, đã mất mà nay lại tìm thấy!”
Lại có một lần kia, một nhà thông luật tìm đến đặt câu hỏi nhằm thử tài Chúa Giêsu: Lề Luật dạy ta phải yêu thương người thân cận như chính mình, vậy rốt cuộc “ai là người thân cận của tôi?”. Thay vì đưa ra một định nghĩa lý thuyết để phân ranh giới ai là đồng bào ruột thịt, ai là người dưng nước lã, Chúa Giêsu lại kể một câu chuyện xảy ra trên cung đường từ Giêrusalem đi xuống Giêrikhô. Bất cứ ai từng đi qua miền đất ấy đều biết rõ sự hiểm trở của con đường này: đó là một hẻm núi đá vôi ngoằn ngoèo dài khoảng mười bảy dặm, tương đương hai mươi bảy cây số, đổ dốc dựng đứng từ kinh thành Giêrusalem ở độ cao hơn bảy trăm mét tụt xuống thung lũng Giêrikhô nằm thấp hơn mực nước biển gần ba trăm mét; hai bên vách núi toàn là hang hốc hoang vu, khét tiếng là sào huyệt của các toán cướp đường. Trong câu chuyện Chúa kể, có một người lữ khách không may rơi vào tay bọn cướp; chúng đánh anh nhừ tử, lột sạch cả áo quần lẫn của cải, rồi mặc xác nạn nhân nằm thoi thóp dở sống dở chết bên vệ đường.
Chợt có một vị tư tế tình cờ đi ngang qua con đường ấy; nhìn thấy người bị nạn nằm đó, ông vội vàng lách sang phía bên kia đường rồi đi thẳng, có lẽ vì e ngại rằng nếu chẳng may người kia đã tắt thở mà mình chạm tay vào xác chết thì sẽ bị mắc sự ô uế theo quy định của Lề Luật, làm mất đi đặc quyền cử hành việc tế tự trên Đền Thờ. Ít phút sau, một thầy Lêvi, người chuyên phụ giúp việc phụng vụ trong Đền Thờ, cũng đi tới, nhìn thấy cảnh tượng ấy, rồi cũng lặng lẽ tránh qua một bên mà bước tiếp. Cuối cùng, có một người khách thương hồ xứ Samari đi tới. Xứ Samari vốn là vùng đất nằm kẹp giữa miền Giuđê ở phía nam và miền Galilê ở phía bắc; vì lịch sử lai tạp huyết thống từ thời lưu đày và vì họ lập đền thờ riêng trên núi Garizim chứ không chịu lên Giêrusalem, người Do Thái và người Samari vốn mang mối thâm thù truyền kiếp, đến mức Tin Mừng Gioan phải ghi chú rằng: “Người Do Thái không được giao thiệp với người Samari”. Ấy vậy mà, chính người khách Samari bị coi là ngoại đạo kia khi vừa trông thấy nạn nhân nằm trên vũng máu thì lập tức “chạnh lòng thương”. Ông dừng bước, cúi xuống lấy dầu ô-liu và rượu nho đổ lên rửa sạch các vết thương rồi cẩn thận băng bó lại; tiếp đó, ông đỡ người bị nạn đặt lên lưng con lừa của chính mình, dắt bộ đưa về một quán trọ ven đường và thức suốt đêm để săn sóc. Sáng hôm sau trước lúc lên đường, ông còn rút trong túi ra hai quan tiền đênariô, tương đương hai ngày tiền công lao động lúc bấy giờ, trao tận tay ông chủ quán trọ và dặn dò: “Nhờ bác săn sóc cho người này, tốn kém thêm bao nhiêu, thì khi trở về, chính tôi sẽ hoàn lại bác”.

Kể xong câu chuyện, Chúa Giêsu nhẹ nhàng đảo ngược lại câu hỏi ban đầu của vị học giả: “Vậy theo ông nghĩ, trong ba người đó, ai đã tỏ ra là người thân cận với người đã bị rơi vào tay kẻ cướp?”. Nhà thông luật, có lẽ vì lòng tự ái dân tộc nên vẫn ngượng miệng không muốn phát âm ra hai chữ “người Samari”, đành trả lời vòng vo: “Chính là kẻ đã thực thi lòng thương xót đối với người ấy”. Chúa Giêsu liền kết luận: “Ông hãy đi, và cũng hãy làm như vậy”. Người không hề nặng lời chỉ trích giới tư tế, cũng chẳng lên giọng dạy đời nhà thông luật; Người chỉ kể một câu chuyện rất thật, và để cho lương tâm người nghe tự lên tiếng trả lời.
Đôi bàn tay chạm vào nỗi đau phận người
Nơi Chúa Giêsu, những lời giảng dạy đầy quyền năng luôn đi đôi với những hành động yêu thương cụ thể của đôi bàn tay.
Trong xã hội cổ đại, những người chẳng may mắc bệnh phong cùi bị coi chẳng khác nào những bóng ma biết đi. Trong ngôn ngữ Kinh Thánh, chữ “phong” bao gồm cả bệnh phong hủi thực sự lẫn nhiều chứng bệnh lở loét ngoài da khác. Theo quy định khắc nghiệt trong sách Lêvi, người bệnh phong buộc phải bị cách ly hoàn toàn khỏi làng xóm, phải mặc quần áo rách rưới, để đầu tóc rối bù, lấy vải che kín môi miệng, và hễ thoáng thấy bóng người khỏe mạnh từ đằng xa là phải tự mình la lớn lên: “Ô uế! Ô uế!” để người ta tránh đường. Thế nhưng một hôm kia, có một người bệnh phong đã liều lĩnh vượt qua lằn ranh cấm kỵ nghiệt ngã ấy, chạy đến sấp mình quỳ xuống ngay trước mặt Chúa Giêsu mà van nài: “Nếu Ngài muốn, Ngài có thể làm cho tôi được sạch!”. Thánh Máccô ghi lại rằng lúc ấy Chúa Giêsu “chạnh lòng thương”. Thay vì đứng cách xa một quãng để phán một lời cho an toàn, Người đã đưa thẳng bàn tay ấm áp của mình ra chạm vào làn da lở loét của người bệnh, một cái chạm đầu tiên của tình người sau biết bao năm tháng anh bị xã hội xua đuổi, và hiền từ nói: “Tôi muốn, anh hãy được sạch!”. Ngay tức khắc, chứng bệnh phong biến mất và da thịt anh trở lại lành lặn; sau đó, Chúa ân cần dặn anh hãy đi trình diện các vị tư tế theo đúng quy định của Luật Môsê, để được cấp giấy chứng nhận đã khỏi bệnh và chính thức được trở về đoàn tụ với mái ấm gia đình, làng xóm.

Trên khắp những nẻo đường Người đi qua, người mù được nhìn thấy ánh sáng, người điếc được nghe lại âm thanh, người câm cất tiếng nói cười, và những tâm hồn bị ma quỷ giam hãm được trả lại sự bình an.
Vào một buổi chiều muộn nơi vùng đồi cỏ hoang vắng bên bờ Biển Hồ, có một đám đông khổng lồ gồm khoảng năm ngàn người đàn ông, chưa tính phụ nữ và trẻ nhỏ, đã mải mê đi theo lắng nghe Chúa giảng suốt cả ngày trời đến mức bụng đói lả. Thấy trời đã xế chiều, các môn đệ liền tiến lại thưa với Thầy xin giải tán đám đông, để bà con kịp tản vào các xóm làng lân cận mà tự mua thức ăn. Nhưng Chúa Giêsu lại quay sang bảo các ông: “Chính anh em hãy cho họ ăn!”. Ông Anrê, người em trai của ông Simon Phêrô, bối rối thưa lại: “Ở đây có một em bé mang theo năm chiếc bánh lúa mạch và hai con cá nhỏ, nhưng với ngần ấy con người thì thấm vào đâu?”. Chúa Giêsu liền truyền cho các môn đệ sắp xếp dân chúng ngồi xuống thành từng nhóm trên thảm cỏ xanh. Đoạn, Người cầm lấy năm chiếc bánh và hai con cá, ngước mắt lên trời dâng lời tạ ơn, rồi bẻ ra và trao ban cho các môn đệ đem phân phát cho dân chúng. Hôm ấy, hàng vạn con người đều được ăn uống no nê, đến nỗi phần bánh vụn còn dư thu gom lại cũng đầy tới mười hai thúng lớn. Bất cứ người tín hữu Công giáo nào khi đọc lại đoạn Tin Mừng này đều nhận ra ngay bốn cử chỉ vô cùng thân thuộc của Chúa: cầm lấy, tạ ơn, bẻ ra, và trao ban. Chính Người sẽ lặp lại nguyên vẹn bốn cử chỉ thánh thiêng ấy trong đêm Tiệc Ly trước ngày chịu chết, và suốt hai ngàn năm qua, trong mọi Thánh lễ trên khắp mặt đất, các linh mục vẫn cung kính lặp lại đúng bốn cử chỉ ấy bên bàn thờ.

Một lần khác tại thị trấn Caphácnaum, khi Chúa Giêsu đang giảng dạy trong một ngôi nhà có đám đông chen chúc đứng kín cả lối ra vào, thì có bốn người khiêng một bệnh nhân bại liệt nằm trên chiếc chõng tìm đến. Vì cửa ra vào đã bị bít kín không sao lách qua nổi, bốn người bạn tốt bụng ấy đã nghĩ ra một cách táo bạo: họ khiêng người bệnh trèo theo cầu thang bên ngoài để lên trên sân thượng bằng phẳng, kiểu mái nhà truyền thống của người dân quê Galilê vốn được lợp bằng các thanh đà gỗ, phủ cành cây, lau sậy rồi đắp một lớp đất sét nện chặt lên trên. Thánh Máccô miêu tả lại cảnh tượng ấy thật sống động: “Họ dỡ mái nhà, ngay phía trên chỗ Người đang ngồi, khoét một lỗ hổng lớn, rồi thòng dây thả chiếc chõng có người bại liệt nằm xuống”.

Nhìn thấy đức tin mạnh mẽ và lòng thương bạn của những con người ấy, Chúa Giêsu liền nhìn người bại liệt và nói một câu khiến cả căn phòng sững sờ: “Này con, con đã được tha tội rồi!”. Mấy vị kinh sư đang ngồi dự thính ở đó lập tức khó chịu nghĩ thầm trong bụng: “Sao ông này lại dám ăn nói như vậy? Ông ta nói phạm thượng! Ai có quyền tha tội, ngoài một mình Thiên Chúa?”. Thấu suốt những suy nghĩ thầm kín trong lòng họ, Chúa Giêsu liền đặt câu hỏi: giữa việc nói với người bại liệt rằng “Con đã được tha tội rồi” với việc truyền rằng “Hãy đứng dậy, vác chõng mà đi”, thì nói câu nào dễ hơn? Câu trước là điều vô hình chẳng ai kiểm chứng được, câu sau là phép lạ nhãn tiền ai cũng thấy ngay kết quả. Rồi để chứng minh cho mọi người thấy rằng “Con Người có quyền tha tội ở dưới đất”, Chúa Giêsu quay sang người bại liệt và truyền lệnh: “Tôi truyền cho anh: hãy đứng dậy, vác lấy chõng của anh mà đi về nhà!”. Ngay lập tức, người bệnh liền chỗi dậy, tự tay cuộn chiếc chõng vác lên vai và bước đi khỏe mạnh ngay trước mắt đám đông; tất cả những người chứng kiến đều kinh ngạc tột độ, đồng thanh tôn vinh Thiên Chúa rằng: “Chúng tôi chưa từng thấy chuyện như vậy bao giờ!”.
Tuy nhiên, dấu lạ chấn động nhất trong sứ vụ của Chúa Giêsu đã diễn ra tại Bêtania, một ngôi làng nhỏ nằm bên sườn phía đông núi Ô-liu, cách kinh thành Giêrusalem khoảng mười lăm stađi, tức chỉ chừng ba cây số đường bộ. Làng này khác với địa danh Bêtania bên kia sông Giođan nơi ông Gioan làm phép rửa. Tại ngôi làng nhỏ này có một gia đình ba chị em mà Chúa Giêsu vẫn thường ghé thăm và hết lòng quý mến: cô chị cả Mácta, cô em Maria và người em trai tên là Ladarô. Dạo ấy, anh Ladarô lâm bệnh nặng rồi qua đời; khi Chúa Giêsu đặt chân tới đầu làng Bêtania thì thi hài anh đã được chôn cất trong hang mộ đá suốt bốn ngày đêm. Theo một quan niệm dân gian của người Do Thái được ghi chép lại về sau, linh hồn người mới qua đời vẫn còn lưu luyến bay quanh quẩn bên thi hài trong ba ngày đầu, nhưng bước sang ngày thứ tư, khi xác thịt bắt đầu phân hủy, thì mọi hy vọng hồi sinh đều hoàn toàn chấm dứt.
Đứng trước cửa hang mộ lạnh lẽo, nhìn thấy cô Maria cùng bà con lối xóm đang nức nở khóc thương người quá cố, lòng Chúa Giêsu cũng quặn thắt; Thánh sử Gioan đã ghi lại giây phút đầy tính nhân bản ấy của Con Thiên Chúa bằng một trong những câu văn ngắn nhất của Kinh Thánh: “Đức Giêsu liền khóc”. Sau những giọt nước mắt đồng cảm ấy, Người truyền cho người ta lăn tảng đá lấp cửa mộ ra, bất chấp lời can ngăn thực tế của cô chị Mácta rằng xác em mình nằm đó đã bốn ngày, hẳn đã bốc mùi nặng. Chúa Giêsu ngước mắt lên trời dâng lời cầu nguyện cùng Chúa Cha, rồi dõng dạc hô lớn tiếng:
“Anh Ladarô, hãy bước ra khỏi mồ!”

Kỳ diệu thay, người đã chết suốt bốn ngày liền từ trong bóng tối hang đá bước ra ngoài ánh sáng, “chân tay vẫn còn quấn đầy băng vải, và trên mặt còn phủ chiếc khăn liệm”. Ngày nay, ngôi làng cổ ở ngoại ô Giêrusalem ấy mang tên tiếng Ả Rập là al-Eizariya, bắt nguồn từ chính cái tên Ladarô; và từ thế kỷ thứ IV cho đến tận bây giờ, các đoàn khách hành hương vẫn nối tiếp nhau tìm đến viếng thăm ngôi mộ đá cổ kính nằm sâu dưới lòng đất tại nơi này.
Mười hai con người được gọi từ những bến đời bình dị
Vào một buổi sáng trong lành khi đang rảo bước dọc theo bờ Biển Hồ Galilê, Chúa Giêsu nhìn thấy hai anh em ruột là Simon và Anrê đang quăng lưới xuống mặt nước. Người dừng lại và cất tiếng gọi: “Các anh hãy đi theo tôi, tôi sẽ làm cho các anh trở thành những kẻ lưới người như lưới cá”. Ngay lập tức, hai chàng ngư phủ chất phác ấy bỏ lại chài lưới trên bãi mà bước theo Người. Đi tiếp một quãng ngắn nữa, Chúa lại bắt gặp hai anh em khác là Giacôbê và Gioan đang ngồi trên thuyền cặm cụi vá lưới cùng với người cha là ông Dêbêđê và mấy người làm công; nghe tiếng Người mời gọi, hai anh em cũng lập tức rời bỏ con thuyền và từ giã cha mình để lên đường theo Chúa.

Hình dáng thực tế của những chiếc thuyền đánh cá trên Biển Hồ vào thời Chúa Giêsu trông ra sao, suốt gần hai ngàn năm qua hậu thế chỉ có thể mường tượng qua các bức tranh vẽ. Thế nhưng vào mùa khô năm 1986, một đợt hạn hán kéo dài đã làm cho mực nước Biển Hồ Galilê rút xuống thấp kỷ lục; trong lúc đi dạo trên bãi bùn vừa lộ ra tại nông trang Ginosar ven hồ, hai anh em người địa phương đã tình cờ phát hiện thấy vành gỗ của một chiếc thuyền cổ nhô lên khỏi lớp bùn non. Các nhà khảo cổ học lập tức vào cuộc trục vớt, bảo quản và xác định niên đại bằng phương pháp phóng xạ: đó là một chiếc thuyền đánh cá được đóng ghép từ gỗ tuyết tùng và gỗ sồi vào đúng khoảng thế kỷ thứ nhất, dài chừng tám mét và ngang hơn hai mét, vừa vặn cho một nhóm ngư dân cùng ngồi chèo chống và kéo lưới như các trang Tin Mừng vẫn mô tả.
Vào một ngày khác, khi đi ngang qua trạm thu thuế ở thị trấn Caphácnaum, Chúa Giêsu đã dừng bước trước bàn làm việc của một viên chức thu thuế tên là Lêvi. Sách Tin Mừng thứ nhất kể lại đúng câu chuyện này với nhân vật mang tên là Mátthêu; từ thuở sơ khai, truyền thống Kitô giáo vẫn luôn nhìn nhận Lêvi và Mátthêu chỉ là hai tên gọi của cùng một con người, đồng thời là tác giả của sách Tin Mừng thứ nhất.

Bất cứ dân tộc nào từng trải qua cảnh bị ngoại bang đô hộ đều thấu hiểu ánh mắt khinh bỉ mà người dân dành cho những kẻ đứng ra thu thuế phục vụ chính quyền cai trị. Vào thời Rôma, quyền thu các loại thuế cầu đường và thuế bến bãi thường được đem đấu thầu giao khoán cho người bản xứ: những người nhận thầu chỉ cần nộp đủ một khoản tiền cố định cho nhà cầm quyền, còn lại họ tìm cách vơ vét, thu trội của dân lành được bao nhiêu thì tự do bỏ túi riêng bấy nhiêu. Trạm gác của ông Lêvi ở Caphácnaum có lẽ chuyên thu thuế các kiện hàng hóa và cá tôm vận chuyển qua lại thị trấn; trong con mắt của những người Do Thái đạo đức, ông là kẻ phản bội bán mình cho ngoại bang, một kẻ tội lỗi công khai mà chẳng người lương thiện nào muốn bước chân qua bậc cửa nhà. Ấy thế mà Chúa Giêsu lại dừng chân ngay trước bàn đếm tiền của ông, nhìn thẳng vào mắt ông với trọn lòng tôn trọng và chỉ nói vỏn vẹn ba tiếng: “Hãy theo tôi!”. Không một chút đắn đo, Lêvi liền đứng phắt dậy, bỏ lại sau lưng cả bàn tiền lẫn công việc béo bở để đi theo làm môn đệ Người.
Mừng vì hồng ân đổi đời ấy, ông Lêvi đã mở một bữa tiệc lớn tại nhà mình để thết đãi Chúa Giêsu, và khách khứa ngồi chật kín quanh bàn ăn hôm đó toàn là “những người thu thuế và những người tội lỗi khác”. Nhìn thấy cảnh tượng chướng mắt ấy, mấy người thuộc nhóm Pharisêu, những người vốn giữ Luật Môsê nghiêm ngặt đến từng ly từng tí, liền đứng bên ngoài xầm xì trách móc các môn đệ: “Tại sao Thầy các ông lại ngồi ăn uống chung với bọn thu thuế và quân tội lỗi như thế?”. Nghe được lời bàn tán đó, Chúa Giêsu đã mỉm cười đáp lại:
“Người khỏe mạnh thì không cần đến thầy thuốc, người đau ốm mới cần. Tôi không đến để kêu gọi người công chính, mà để kêu gọi người tội lỗi sám hối ăn năn.”
Rồi một buổi chiều nọ, Chúa Giêsu một mình đi lên đỉnh núi vắng; Thánh Luca ghi lại rằng: “Người đã thức suốt đêm ấy để cầu nguyện cùng Thiên Chúa”. Khi ánh bình minh vừa ló rạng, Người gọi tất cả các môn đệ lại quanh mình và chính thức tuyển chọn từ trong số họ lấy Mười Hai người.
Bản thân con số Mười Hai đã là một lời tuyên ngôn âm thầm nhưng đầy sức nặng đối với người Do Thái: dân tộc Ítraen thuở ban đầu được hình thành từ mười hai chi tộc, bắt nguồn từ mười hai người con trai của tổ phụ Giacóp, nhưng trải qua các cuộc xâm lăng và lưu đày, mười chi tộc ở vương quốc miền bắc đã bị phân tán và thất lạc từ lâu. Việc Chúa Giêsu tuyển chọn đúng mười hai người đồng nghĩa với lời loan báo rằng Thiên Chúa đang bắt đầu công cuộc tái thiết và quy tụ lại một Dân Mới của Người ngay từ gốc rễ. Chính Chúa Giêsu sau này cũng hứa rằng các ông sẽ được “ngồi trên mười hai ngai để xét xử mười hai chi tộc Ítraen”.
Nhìn vào thành phần của Nhóm Mười Hai ấy, người đời không khỏi ngạc nhiên vì sự bình dân đến lạ lùng của họ: trong nhóm hoàn toàn không có lấy một học giả kinh sư, không có một vị tư tế dòng dõi thượng lưu, cũng chẳng có ai giàu sang hay nắm quyền chức trong xã hội. Có tới bốn người xuất thân là dân chài lưới quanh năm chân trần trên mặt hồ: đó là ông Simon, người được Chúa Giêsu ưu ái đặt cho tên mới là Phêrô, tiếng Aram là Kêpha, có nghĩa là “Đá Tảng”, cùng người em trai là Anrê, và hai anh em ông Giacôbê và Gioan. Riêng hai anh em ông Giacôbê và Gioan còn được Chúa đặt cho biệt danh vui là Bôanerghê, nghĩa là “Con của Sấm Sét”, có lẽ vì bản tính nóng nảy bộc trực của các ông. Có lần đi qua một làng người Samari không được đón tiếp, hai anh em đã nóng mặt xin Chúa cho gọi lửa từ trời xuống thiêu rụi cả làng. Tiếp đến trong danh sách là các ông Philípphê, Batôlômêô, Tôma, Giacôbê con ông Anphê, Tađêô, Simon Nhiệt Thành, và đứng cuối danh sách là Giuđa Ítcariốt, kẻ sau này sẽ phản bội nộp Thầy mình.

Kỳ lạ hơn cả trong tập thể nhỏ bé ấy là sự hiện diện của hai con người vốn đứng ở hai chiến tuyến đối nghịch nhau như nước với lửa: một bên là ông Mátthêu, người mới hôm qua còn ngồi ở trạm gác thu tiền thuế phục vụ cho Đế quốc Rôma; còn bên kia là ông Simon mang biệt danh “Nhiệt Thành”, tiếng Hy Lạp là Zêlôtê. Có học giả cho rằng trước khi theo Chúa, ông từng là thành viên của đảng Nhiệt Thành chuyên rút gươm ám sát quân Rôma và những kẻ cộng tác với giặc, lại có ý kiến hiểu chữ ấy đơn giản là người nhiệt tâm giữ Luật cha ông; nhưng dù hiểu theo nghĩa nào đi nữa, thì việc một viên chức từng làm tay sai cho ngoại bang và một người yêu nước cực đoan sẵn sàng tiêu diệt quân ngoại xâm nay lại có thể ngồi ăn chung một mâm cơm, bước đi chung trên một con đường… quả là một phép lạ của tình huynh đệ: duy chỉ có tình yêu và uy quyền của Chúa Giêsu mới đủ sức gắn kết những mảnh ghép trái ngược ấy thành một gia đình.
Thuở ban đầu, các ông đi theo Chúa với tư cách là những môn đệ, nghĩa là học trò: ngày ngày bước theo chân Thầy, lắng nghe Thầy giảng, quan sát cách Thầy sống và tập cư xử giống như Thầy. Để rồi đến một ngày kia, Chúa bắt đầu sai các ông đi thực tập sứ vụ từng đôi một vào các làng mạc quanh vùng để rao giảng và chữa lành bệnh tật, dặn dò các ông: “Anh em đừng mang gì theo đi đường: đừng mang gậy, bao bị, lương thực hay tiền bạc”. Hành trang duy nhất các ông mang theo bên mình là lời loan báo Nước Trời đã đến gần. Thánh Luca cho biết chính Chúa Giêsu đã đặt tên cho Nhóm Mười Hai là các Tông đồ, dịch từ chữ Hy Lạp apostoloi, có nghĩa là “những người được sai đi”. Bởi thế, cứ mỗi sáng Chúa nhật khi đứng đọc Kinh Tin Kính trong Thánh lễ, người tín hữu Công giáo chúng ta lại tuyên xưng Hội Thánh của Chúa là Hội Thánh “tông truyền”, nghĩa là được xây dựng vững chắc trên nền tảng chứng từ của Mười Hai vị Tông đồ từng được Chúa sai đi từ bến thuyền Galilê năm xưa.
Bước chân kiên quyết hướng về thành Giêrusalem
Danh tiếng của Chúa Giêsu chẳng mấy chốc đã vang dội khắp xứ Galilê, vượt biên giới sang tận miền Syria và lan truyền xuống khắp vùng Giuđê; từ bốn phương tám hướng, người ta lũ lượt khiêng những người đau yếu bệnh tật đến đặt dưới chân Người. Thế nhưng, lẫn trong đám đông ngưỡng mộ ấy đã bắt đầu xuất hiện những ánh mắt dò xét và thù địch.
Trước hết là sự phản ứng của một số người thuộc nhóm Pharisêu và các bậc kinh sư. Công bằng mà nói, phần đông họ là những người có lòng đạo đức nghiêm túc và hết lòng tôn kính Luật Chúa, chứ không phải là những kẻ gian ác. Chính Chúa Giêsu cũng thường xuyên đối thoại thẳng thắn với họ, và nhiều lần vui vẻ nhận lời đến dùng bữa tại nhà các người Pharisêu. Tuy nhiên, khuôn khổ giữ luật khắt khe khiến họ không sao chấp nhận nổi nhiều việc Chúa Giêsu làm: Người thản nhiên chữa lành bệnh nhân ngay trong ngày nghỉ lễ Sabát, Người ngồi ăn uống thân mật với đám người tội lỗi, và đặc biệt nhất, Người dám tuyên bố tha tội, điều mà theo họ chỉ một mình Thiên Chúa tối cao mới có quyền thực hiện. Thậm chí, một số kinh sư từ thủ đô Giêrusalem đi xuống quan sát còn buông lời vu khống độc địa rằng Người “bị quỷ vương Bêenzêbun ám” và dựa vào thế lực đầu sỏ ma quỷ để trừ quỷ.
Tuy nhiên, mối đe dọa nguy hiểm nhất đối với mạng sống của Chúa Giêsu lại xuất phát từ nỗi lo sợ của giới thượng tế tại Giêrusalem, những người đang nắm quyền điều hành Đền Thờ. Ngay sau biến cố chấn động khi Chúa Giêsu gọi anh Ladarô sống lại bước ra khỏi mồ ngay tại làng Bêtania sát vách kinh thành, Thượng Hội Đồng Do Thái đã tức tốc triệu tập một phiên họp khẩn cấp. Thánh sử Gioan đã ghi lại nguyên văn nỗi hoang mang của họ: “Chúng ta phải làm gì đây? Người này làm nhiều dấu lạ quá! Nếu chúng ta cứ để mặc ông ấy tiếp tục như thế, tất cả mọi người sẽ tin theo ông ấy, rồi người Rôma sẽ kéo quân đến phá hủy cả Nơi Thánh của ta lẫn dân tộc ta mất”. Giữa lúc hội đồng đang bối rối, vị đương kim thượng tế năm ấy là Caipha đã lạnh lùng đứng lên phán quyết: “Các ông không hiểu gì cả, các ông cũng chẳng nghĩ đến điều lợi cho các ông là: thà để một người chết thay cho dân, còn hơn là để toàn dân bị tiêu diệt!”. Xét về mặt chính trị thực dụng, nỗi sợ hãi của Caipha không phải là không có lý do: cột khói đen ngòm thiêu rụi thành Sepphoris cùng rừng thập giá đóng đinh hai ngàn người quanh Giêrusalem thuở nào vẫn còn in đậm trong ký ức kinh hoàng của họ.
Đau lòng hơn cả, ngay chính những người bà con hàng xóm ở làng Nadarét, những người từng nhìn thấy Chúa Giêsu lớn lên từng ngày bên xưởng mộc nghèo của ông Giuse, cũng khép kín tâm hồn không chịu tin nhận Người. Vào một ngày lễ Sabát nọ, khi trở về thăm quê và bước vào hội đường làng, Chúa Giêsu đã đứng lên mở cuộn sách ngôn sứ Isaia và đọc lớn tiếng đoạn văn: “Thần Khí Chúa ngự trên tôi, vì Chúa đã xức dầu tấn phong tôi, để tôi loan báo Tin Mừng cho người nghèo hèn…”. Đọc xong, Người cẩn thận cuộn sách lại, trao trả cho viên giúp việc hội đường rồi ngồi xuống và tuyên bố: “Hôm nay đã ứng nghiệm lời Kinh Thánh quý vị vừa tai nghe”. Thoạt đầu, bà con trong làng ai nấy đều tấm tắc khen ngợi những lời ân sủng phát ra từ miệng Người, nhưng rồi họ lập tức quay sang bấm bụng hỏi nhau: “Ủa, ông này chẳng phải là con trai bác Giuse đó sao?”. Và đến khi Chúa Giêsu nhắc lại chuyện lịch sử năm xưa, rằng vào thời ngôn sứ Êlia và Êlisa, Thiên Chúa đã không làm phép lạ cho người trong xứ mà lại ban ơn cứu giúp những người dân ngoại ở đất khách, thì tất cả những người ngồi trong hội đường đều “đầy lòng phẫn nộ”. Họ đùng đùng đứng dậy, lôi xốc Người ra khỏi cổng làng, kéo lên tận mép vách đá dựng đứng của ngọn đồi nơi làng họ tọa lạc để tìm cách xô Người xuống vực thẳm; thế nhưng, bằng một uy quyền tĩnh lặng, Chúa Giêsu đã “băng qua giữa họ mà đi”. Thánh Máccô ghi lại lời bàn tán đầy định kiến của dân làng Nadarét hôm ấy: “Ông ta chẳng phải là bác thợ mộc, con trai bà Maria đó sao?”, rồi kết luận bằng một câu đượm buồn: tại chính quê hương mình, Chúa Giêsu “đã không thể làm được phép lạ nào tại đó; Người chỉ đặt tay trên một vài bệnh nhân và chữa lành họ. Người lấy làm lạ vì sự cứng lòng không tin của họ”.

Giữa lúc bóng tối của sự khước từ và vòng vây thù địch đang ngày một siết chặt lại quanh Thầy mình, thì trớ trêu thay, chính các môn đệ thân tín đi bên cạnh vẫn còn đang mải mê mơ tưởng đến một vương quốc trần thế với những chiếc ghế quyền lực. Dọc đường đi, các ông vẫn thường lén cãi nhau xem ai trong nhóm sẽ là người lớn nhất; thậm chí, hai anh em ông Giacôbê và Gioan còn mạnh dạn tiến lại gần xin Thầy một đặc ân: “Thưa Thầy, khi Thầy vào trong vinh quang của Thầy, xin cho hai anh em chúng con một người được ngồi bên hữu, một người được ngồi bên tả Thầy!”.
Để giúp các môn đệ tỉnh mộng và chuẩn bị tâm hồn cho cơn thử thách sắp tới, tới ba lần khác nhau trên đường đi, Chúa Giêsu đã thẳng thắn báo trước cho các ông biết vận mạng bi thương đang chờ đợi Người ở phía trước. Trong những lời tiên báo ấy, Người tự gọi mình bằng tước hiệu “Con Người”, một danh xưng vừa gói ghém thân phận con người mỏng giòn yếu đuối, lại vừa gợi nhắc đến vị Thẩm Phán uy quyền ngự đến trên đám mây trời trong thị kiến của sách ngôn sứ Đaniel. Ở lần báo trước thứ ba, lời của Chúa Giêsu rõ ràng và chi tiết đến từng nét đau đớn: “Này chúng ta đang đi lên Giêrusalem, và Con Người sẽ bị nộp cho các thượng tế và kinh sư. Họ sẽ lên án xử tử Người và sẽ nộp Người cho dân ngoại. Họ sẽ nhạo báng Người, khạc nhổ vào Người, đánh đòn và giết chết Người. Nhưng ba ngày sau, Người sẽ sống lại”. Và đứng trước chuyện tranh giành ngôi thứ của các môn đệ, Vị Thầy nhân lành đã định nghĩa lại cho muôn thế hệ thế nào là sự cao cả đích thực trong Nước Trời:
“Con Người đến không phải để được người ta phục vụ, nhưng là để phục vụ, và hiến dâng mạng sống mình làm giá chuộc muôn người.”
Thánh sử Luca đã khắc họa bước ngoặt quyết định ấy của cuộc đời Chúa Giêsu bằng một câu văn ngắn gọn nhưng rắn rỏi như đá tạc: khi đã tới ngày được rước lên trời, Đức Giêsu “nhất quyết đi lên Giêrusalem”.
Mùa xuân năm 30 ấy, khi tiết lễ Vượt Qua của dân tộc đang đến rất gần, người thợ mộc xứ Galilê lặng lẽ rảo bước đi trước đám môn đệ đang bàng hoàng lo sợ, kiên cường hướng thẳng về phía thành thánh Giêrusalem, nơi cây thập giá đang chờ đợi Người.

Mùa xuân năm 30 ấy, khi tiết lễ Vượt Qua của dân tộc đang đến rất gần, người thợ mộc xứ Galilê lặng lẽ rảo bước đi trước đám môn đệ đang bàng hoàng lo sợ, kiên cường hướng thẳng về phía thành thánh Giêrusalem, nơi cây thập giá đang chờ đợi Người.
Chương 3 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Thời kỳ đã mãn, và Triều Đại Thiên Chúa đã đến gần. Anh em hãy sám hối và tin vào Tin Mừng.”
Những người trong chương
- Gioan Tẩy Giả · Sử gia Josephus, người ngoài Kitô giáo, cũng kể về ông trong Cổ sử Do Thái, quyển 18.
- Mátthêu · Truyền thống đầu tiên, qua ông Papias mà Êusêbiô giữ lại, gọi ông là tác giả Tin Mừng thứ nhất.
- Ladarô · Từ ít nhất thế kỷ IV, khách hành hương được chỉ một ngôi mộ ở Bêtania. Tên Ả Rập của làng, al-Eizariya, bắt nguồn từ tên ông.
Nơi ấy hôm nay
- Caphácnaum xây bằng đá bazan đen. Người ta đào ra nền hội đường cổ và một ngôi nhà có thể là nhà ông Phêrô; khoảng năm 380, nữ hành hương Egeria ghi nhà ấy đã thành nhà thờ.
- Biển Hồ Galilê · Năm 1986, trời hạn, hai anh em ở Ginosar thấy chiếc thuyền gỗ lộ ra trong bùn. Thuyền dài chừng tám mét, có từ thời Chúa Giêsu, nay trưng bày bên bờ hồ.
- Sông Giođan · Nơi chịu phép rửa là truyền thống. Hai chỗ hành hương đối diện nhau qua sông: Al-Maghtas bên nước Jordan (UNESCO công nhận năm 2015) và Qasr al-Yahud gần Giêricô.
Muốn đọc thêm
Mc 1 · Lc 10,25-37 · Lc 15,11-32 · Josephus, Cổ sử Do Thái, quyển 18, chương 5 · ktcgkpv.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Đọc thêm · Chương 2Những năm tháng lặng lẽ ở Nadarét: mầu nhiệm Nhập Thể giữa đời thường
Đọc thêm · Chương 4Tuần lễ cuối cùng ở Giêrusalem: tình yêu đến tận cùng và chiến thắng trên thập giá
Đọc thêm · Chương 5Bốn mươi ngày sau ngôi mộ trống: bình minh Phục Sinh và sứ mạng lên đường
Đọc thêm · Chương 6Gió và lửa trong căn phòng trên lầu: ngày sinh nhật của Hội ThánhHình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 4
Tuần lễ cuối cùng ở Giêrusalem: tình yêu đến tận cùng và chiến thắng trên thập giá
Trong lời cầu nguyện ở vườn ép dầu Ghếtsêmani, chữ nào là chữ quan trọng nhất?
Khoảng 42 phút đọc








