Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 30

Kiểm chứng chương 30: Một Thánh lễ năm 155

Phần lớn chương 30 dựa vào một văn bản duy nhất: cuốn Biện hộ thứ nhất mà thánh Giustinô viết gửi hoàng đế Rôma, nhất là chương 61 và từ chương 65 đến 67. Hầu hết những câu đặt trong ngoặc kép ở chương đều được dịch từ mấy trang ấy. Phần sau của chương thêm vài chứng cứ khác: lời Tertulianô về dấu thánh giá, ngôi nhà thờ ở Dura-Europos, và bia mộ của giám mục Aberciô. Những trang dưới đây cho bạn chỗ tra từng câu, và nói rõ chỗ nào người kể hình dung thêm cho sống động.

Về văn bản. Giustinô viết Biện hộ thứ nhất bằng tiếng Hy Lạp, khoảng năm 150 đến 155. Sách chỉ còn trong một bản chép tay duy nhất, chép năm 1364 và nay giữ ở Paris. Các trang về Thánh lễ ngắn, đọc chừng mười phút. Bạn có thể tìm bản tiếng Anh miễn phí với tựa First Apology ở newadvent.org. Ngay cả sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo cũng trích nguyên đoạn này ở số 1345, nên đó là chỗ dễ tìm nhất.

Dưới đây, “65,3” nghĩa là chương 65, đoạn 3 của Biện hộ thứ nhất.

Kinh Thánh trích theo bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ (ktcgkpv.org). Cv 20,7-8 là sách Công vụ Tông đồ, chương 20, câu 7 và 8.

Người nhận sách

Giustinô gửi sách cho hoàng đế Antôninô Piô, trị vì từ năm 138 đến 161, và hai người con nuôi của ông. Một trong hai người ấy về sau là hoàng đế Marcô Aurêliô. Lời đề tặng nằm ở 1,1, và còn thêm Viện Nguyên lão cùng dân Rôma là người đọc.

Chương nói đây là bản tường thuật đầy đủ sớm nhất về một Thánh lễ còn truyền đến ta. Đúng vậy. Sách Didakhê (chương 25) có các lời tạ ơn nhưng không tả trình tự buổi lễ. Lá thư của Pliniô (chương 26) tả các buổi nhóm họp của Kitô hữu từ bên ngoài. Giustinô là người đầu tiên kể từng bước, từ bên trong.

Vì sao người Kitô hữu bị tố cáo

Chương nói một Kitô hữu bị tố cáo mà không chịu chối đức tin thì có thể bị xử tử chỉ vì cái danh xưng. Đó là hoàn cảnh đằng sau thư của Pliniô gửi hoàng đế Trajanô và thư trả lời của Trajanô (Pliniô, Thư tín, quyển 10, thư 96 và 97). Chính Giustinô cũng than về điều ấy ở chương 4 của Biện hộ thứ nhất.

Những lời đồn về chuyện giết trẻ con và những điều nhục nhã trong bữa ăn của Kitô hữu được ghi lại bởi các tác giả Kitô giáo đã trả lời chúng: Athênagôrát trong Lời cầu xin cho người Kitô hữu (chương 3), Tertulianô trong Biện giải (chương 7 và 8), Minuciô Fêlix trong đối thoại Octaviô (chương 9). Giustinô biết các lời đồn ấy. Ở chương 26 của Biện hộ thứ nhất, ông kể ra trong đúng những chữ mà chương trích: “đổ đèn, giao hợp bừa bãi, và ăn thịt người”. Ở đoạn đó ông đang nói về những nhóm tự xưng là Kitô hữu, như môn đồ của Simon, Mênanđê và Marcion, và ông nói ông không biết họ có làm những điều ấy không. Chương chỉ dùng câu ấy để cho thấy Giustinô nắm cả danh sách lời đồn.

Ý rằng chuyện ăn thịt người nảy ra từ những tin đồn méo mó về bánh và rượu là phỏng đoán của giới học giả, và có khá nhiều lẽ đứng sau. Sách The Christians as the Romans Saw Them (Người Kitô hữu qua mắt người Rôma) của Robert Wilken bàn về chuyện này.

Ngày của Mặt Trời

Câu Giustinô viết, theo lời chương: “Vào ngày gọi là Chúa nhật, tất cả những ai sống ở thành thị hay thôn quê đều họp lại ở một nơi.” Đó là 67,3. Ông dùng cái tên mà người Rôma thời ông đã quen, từ cách đặt tên các ngày trong tuần theo các thiên thể. Sử gia Cassius Dio tả tuần bảy ngày đặt tên theo bảy thiên thể trong bộ Lịch sử Rôma (quyển 37, chương 18 và 19). Tên cũ ấy còn lại trong chữ Sunday của tiếng Anh và Sonntag của tiếng Đức.

Chương nói với người Rôma đó là một ngày làm việc như mọi ngày, chưa có cuối tuần. Đúng. Chúa nhật chỉ thành ngày nghỉ chính thức khi hoàng đế Constantinô ra sắc lệnh ngày 7 tháng Ba năm 321, truyền cho tòa án và các xưởng trong thành nghỉ, còn nông dân thì được miễn. Sắc lệnh ấy còn giữ trong Bộ luật Giustinianô (quyển 3, mục 12, luật 2).

Bạn nên biết Giustinô không nói giờ họp. Chi tiết nhóm họp trước rạng đông dựa vào thư của Pliniô, nơi những người đã bỏ đạo ở Bithynia khai với tổng trấn rằng họ từng họp trước khi trời sáng (tư liệu chương 26). Kinh Thánh cũng cho thấy một buổi nhóm ban đêm: ở Trôa, vào ngày thứ nhất trong tuần, Phaolô nói chuyện với các môn đệ đến nửa đêm trong một phòng trên lầu đầy đèn (Cv 20,7-8).

Những hình ảnh người đi bộ từ ngoại ô vào thành trong bóng tối, người nô lệ phải xin phép chủ để lẻn ra khỏi nhà trước khi gà gáy, và buổi nhóm họp trong gian phòng lớn của một tín hữu có của là do người kể hình dung, dựa trên những gì ta biết về đời sống thời ấy. Ở phiên tòa xử Giustinô, ông nói ông ở trên lầu nhà một người tên Martinô (tư liệu chương 28). Điều đó hợp với hình ảnh các buổi nhóm họp ở Rôma diễn ra trong nhà riêng.

Nghe đọc

  • Câu chương trích: “người ta đọc các hồi ký của các tông đồ hoặc các bản văn của các ngôn sứ, lâu chừng nào thời giờ cho phép” (67,3).
  • “Hồi ký của các tông đồ” là các sách Tin Mừng. Giustinô tự giải thích ở 66,3: những hồi ký ấy “được gọi là Tin Mừng”. Độc giả Hy Lạp biết chữ hồi ký từ cuốn Hồi ký về Sôcrát của Xênôphôn, và nhiều học giả nghĩ Giustinô chọn chữ ấy vì thế.
  • Vị chủ tọa dạy dỗ và khuyên nhủ noi theo những điều đã nghe: 67,4. Chương dịch: “vị chủ tọa dùng lời dạy dỗ và khuyên nhủ noi theo những điều tốt đẹp ấy”.
  • Chương dịch: “chúng tôi cùng đứng dậy và cầu nguyện” (67,5). Lời cầu nguyện là cho chính mình, cho người mới chịu phép rửa và cho mọi người ở khắp nơi: 65,1.

Chương nói phần đông người nghe không biết chữ, các sử gia ước chừng mười người mới có một người đọc được, và cả cộng đoàn có thể chỉ có một bản mỗi quyển. Đây là suy luận của người kể, hợp với những gì sử gia biết. William Harris, trong cuốn Ancient Literacy (1989), ước chừng khoảng mười đến mười lăm phần trăm dân cư thế giới Rôma đọc được, và mỗi cuốn sách chép tay đều rất đắt. Giustinô không nói cộng đoàn có mấy bản.

Cảnh buổi đọc kéo dài gần sáng cũng là suy luận, dựa trên đêm của Phaolô ở Trôa. Trong Cv 20,9-12, Luca kể một thanh niên tên Êutykhô ngồi bên cửa sổ, ngủ gục rồi rơi từ tầng ba xuống và được nhấc lên khi đã chết. Phaolô chạy xuống ôm cậu, và cậu được đưa vào còn sống. Rồi ông lên lầu lại, bẻ bánh và tiếp tục nói cho đến rạng sáng. Chuyện ấy là cớ để chương nói “lâu chừng nào thời giờ cho phép” có thể là rất lâu.

Chữ “chủ tọa” (tiếng Hy Lạp proestôs) là cách Giustinô gọi người điều khiển buổi nhóm. Ông chọn chữ mà một độc giả ngoại giáo hiểu được. Các học giả hiểu đó là giám mục hay một vị kỳ mục.

Người mới chịu phép rửa

Chương 61 của Biện hộ thứ nhất kể về phép rửa.

  • Có một thời gian học đạo, ăn chay và cầu nguyện, cộng đoàn ăn chay cầu nguyện cùng người dự tòng: 61,2.
  • Họ được dẫn đến một nơi “có nước” và được sinh lại: 61,3.
  • Công thức rửa chương trích là “nhân danh Thiên Chúa, Cha và Chúa của vũ trụ, và Đấng Cứu Độ chúng ta là Đức Giêsu Kitô, và Chúa Thánh Thần”: 61,3 và 61,10-13.
  • Phép rửa được gọi là “soi sáng” (tiếng Hy Lạp phôtismos), vì người lãnh nhận được soi sáng về trí hiểu: 61,12.

Sau khi rửa, các Kitô hữu mới được dẫn vào phòng nơi anh chị em đang họp, cả cộng đoàn cầu nguyện, và Giustinô viết, theo chương: “chúng tôi chào nhau bằng một cái hôn.” (65,1-2). Phaolô đã bảo người Rôma “hãy chào nhau bằng cái hôn thánh” (Rm 16,16).

Về cái hôn bình an ngày nay: Quy chế Tổng quát Sách Lễ Rôma (số 82) để mỗi Hội đồng Giám mục quyết định cách trao bình an sao cho hợp với văn hóa từng nơi. Ở nhiều nước đó là cái bắt tay, cái gật đầu hay cúi chào, và chương cũng viết “tùy nước”.

Điều chương nói về Đêm Vọng Phục Sinh là nói đến nghi thức rửa tội người lớn, tức Nghi thức Khai tâm Kitô giáo cho người lớn. Trong Đêm Vọng Phục Sinh, người lớn chịu phép rửa, cùng cộng đoàn cầu nguyện và lần đầu rước Mình Thánh Chúa.

Bánh và chén

  • Bánh và một chén rượu pha nước được đem đến cho vị chủ tọa: 65,3. Bạn để ý Giustinô nói nước và rượu cùng ở trong chén. Thói quen đổ một chút nước vào rượu đến nay vẫn còn trong Thánh lễ.
  • Ông dâng “lời ca ngợi và vinh quang lên Cha của vũ trụ”, nhờ Đức Con và Chúa Thánh Thần, và tạ ơn về các ân huệ “khá dài”: 65,3.
  • Vị chủ tọa tạ ơn “tùy theo khả năng của mình”: 67,5. Đó là cơ sở cho câu chương nói không có sách kinh. Các kinh Nguyện Thánh Thể viết thành văn đến sau. Một trong những bản xưa nhất còn lại nằm trong sách Truyền Thống Tông Đồ, thường được cho là của Hippôlytô và theo truyền thống có niên đại khoảng năm 215, dù ai viết và viết khi nào vẫn còn bàn cãi, và có thể đó là một bản văn được thêm dần qua nhiều lớp. Kinh Nguyện Thánh Thể II trong Sách Lễ Rôma ngày nay, soạn trong các năm 1968 và 1969, được soạn theo bản ấy.
  • Chương dịch: “toàn thể dân có mặt đồng thanh đáp Amen”, và Giustinô giải thích Amen là chữ Do Thái nghĩa là xin được như vậy: 65,3-4. Trong Thánh lễ ngày nay dân vẫn đáp Amen cuối kinh tạ ơn lớn, và một lần nữa khi mỗi người rước lễ.
  • Các phó tế trao cho mỗi người có mặt một phần bánh và rượu pha nước: 65,5. Của ăn ấy, chương dịch, “được gọi giữa chúng tôi” là Eucharistia, nghĩa là tạ ơn.

Không như bánh thường và thức uống thường. Câu chương trích là “Vì chúng tôi lãnh nhận những thứ này không như bánh thường và thức uống thường.” Cả đoạn nằm ở 66,1-2. Giustinô viết rằng, như Đức Giêsu Kitô đã mặc lấy xương thịt và máu để cứu chúng ta, thì của ăn đã được đọc lời tạ ơn bằng lời cầu nguyện của Người “là thịt và máu của chính Đức Giêsu đã làm người”. Chỉ những ai tin, đã chịu phép rửa và sống như Đức Kitô dạy mới được lãnh: 66,1. Ông còn nhắc lời Đức Giêsu trong bữa Tiệc Ly, theo hồi ký của các tông đồ: 66,3. Chương trích đúng theo Lc 22,19-20: “Đây là Mình Thầy, hiến tế vì anh em. Anh em hãy làm điều này để tưởng nhớ đến Thầy.” Và về chén: “Chén này là giao ước mới, lập bằng máu Thầy, đổ ra cho anh em.”

Phần cho người vắng mặt

Câu chương trích: “cho những người vắng mặt thì các phó tế gửi đến một phần.” Nguồn: 65,5 và 67,5. Giustinô không nói người vắng mặt là ai. Điều chương đoán, người bệnh, người già không đi nổi, và tù nhân, là hợp lý, và hợp với danh sách những người được giúp ở 67,6. Cũng thời ấy, nhiều bản tường thuật tử đạo kể các tín hữu vào thăm và mang của ăn cho người trong tù.

Về nhà trào phúng Luciânô: ông cho rằng Kitô hữu cả tin, nhưng trong sách Cái chết của Peregrinus (chương 12 và 13), viết ngay sau năm 165, ông kể lại rằng khi một người Kitô hữu bị giam, các bà góa già và trẻ mồ côi chờ ở cửa ngục từ lúc rạng sáng, và người Kitô hữu hối lộ lính canh để các vị lãnh đạo được ở trong ngục qua đêm.

Đoạn chương nói thừa tác viên Thánh Thể mang Mình Thánh đã truyền phép đến thăm người già và người bệnh sau Thánh lễ Chúa nhật thuộc về các nghi thức Hội Thánh dành cho việc rước lễ ngoài Thánh lễ, được ghi trong sách Chăm sóc mục vụ người bệnh và Sách Lễ Rôma.

Giỏ tiền cho người nghèo

Đoạn chương trích từ lúc nói những người khá giả và sẵn lòng “cho tùy ý mỗi người” đến lúc ông “lo cho mọi người đang cần” là 67,6, dịch khá sát. Theo lời Giustinô, số thu được “gửi cho vị chủ tọa”, người lo cho trẻ mồ côi, bà góa, người bệnh, tù nhân và khách lạ.

Tertulianô tả cùng một việc ở Carthage năm 197, trong sách Biện giải (chương 39). Chương trích ông nói rương của cải của họ “không được tạo nên bằng tiền mua, như của một tôn giáo có giá”. Mỗi tháng một ngày, ai muốn thì “bỏ vào một khoản nhỏ”, “vì không có ép buộc, tất cả đều tự nguyện”. Tiền ấy dùng “để nuôi và chôn người nghèo”, để giúp “các bé trai bé gái không còn của cải lẫn cha mẹ”, và cả giúp “những người bị đắm tàu”.

Các cộng đoàn Do Thái từ lâu đã nuôi người nghèo của mình, và người Kitô hữu thừa hưởng bổn phận ấy. Sách Công vụ Tông đồ (6,1) nhắc việc phát của ăn hằng ngày cho các bà góa, và bộ luật Do Thái gọi là Mishnah có hẳn một thiên về của dâng cho người nghèo, tên là Peah.

Chương nói không định chế Rôma nào lo cùng lúc cho bà góa, trẻ mồ côi, người bệnh và người bị giam. Câu ấy cần nói rõ hơn một chút. Nhà nước Rôma có phát lúa mì miễn phí cho một số công dân ở thành Rôma, gọi là annona, và có những quỹ nuôi trẻ nghèo ở vài thị trấn Ý, gọi là alimenta, bắt đầu từ thời Trajanô (Pliniô nhắc một quỹ như thế trong Thư tín, quyển 7, thư 18). Nhưng các chương trình ấy dành cho công dân, không phải cho người nghèo nói chung, và không lo cho nô lệ, khách lạ hay tù nhân. Không có tổ chức thường xuyên nào lo cho bà góa, trẻ mồ côi, người bệnh, người bị giam và khách lạ cùng một lúc như Hội Thánh. Các sử gia thường coi đó là điều mới. Sách Poverty and Leadership in the Later Roman Empire của Peter Brown và Medicine and Health Care in Early Christianity của Gary Ferngren bàn về điều này.

Vì sao là Chúa nhật

Lý do Giustinô đưa ra: đó là ngày đầu tuần, ngày Thiên Chúa biến đổi bóng tối và vật chất để làm nên thế giới, và ngày Đức Giêsu Kitô sống lại: 67,7. Ngày đầu tiên của sáng tạo được tả ở sách Sáng Thế, chương 1, câu 3 đến 5. Chương trích: “ngày đầu tiên Thiên Chúa, sau khi biến đổi bóng tối và vật chất, đã làm nên thế giới”, và “Đức Giêsu Kitô, Đấng Cứu Độ chúng ta, cũng vào ngày ấy đã từ cõi chết sống lại”. Người bị đóng đinh, chương dịch lời Giustinô, “vào ngày trước ngày của Saturn”, và “vào ngày sau ngày của Saturn, tức là ngày của Mặt Trời”, Người hiện ra với các tông đồ và môn đệ.

Chương kết phần này bằng sách Giáo Lý của Hội Thánh Công Giáo, số 1345, nói rằng “những nét cơ bản của trình tự cử hành Thánh Thể” ta thấy nơi Giustinô “vẫn không đổi cho đến ngày nay, trong mọi truyền thống phụng vụ lớn”.

Dấu thánh giá

Câu của Tertulianô nằm trong sách Về vòng hoa (De corona), chương 3, đoạn 4. Các học giả định niên đại khoảng năm 211, và chương cũng ghi khoảng năm 211. Câu liệt kê các lúc trong ngày: “Mỗi bước tiến, mỗi cử động, mỗi lần ra vào, khi mặc áo và mang giày, khi tắm, khi ngồi vào bàn ăn, khi thắp đèn.” Rồi kết bằng việc người Kitô hữu “vạch trên trán dấu hiệu”.

Tertulianô chỉ nói “trên trán”, không nêu ngón nào, nên chương nói dấu thánh giá nhiều phần được vạch bằng ngón tay. Dấu thánh giá nhỏ trên trán vẫn còn trong nghi thức rửa tội, và được làm lại thành ba dấu nhỏ trên trán, môi và ngực trước khi đọc Tin Mừng trong Thánh lễ.

Chương nói dấu lớn từ trán xuống ngực rồi hai vai đến nhiều thế kỷ sau mới có, và lớn lên từ dấu nhỏ Tertulianô tả. Đó là cách hiểu thông thường của các sử gia. Bài viết về dấu thánh giá (Sign of the Cross) của Herbert Thurston trong Catholic Encyclopedia kể lịch sử ấy. Từ khoảng thế kỷ V dấu lớn thấy phổ biến hơn. Từ thời Tertulianô đến nay là hơn mười tám thế kỷ.

Câu về người Việt mình làm dấu trước bữa cơm, trước khi đi ngủ, khi đi ngang nhà thờ, và về người Công giáo ở Manila, Lagos hay Dublin, là hình ảnh người kể vẽ ra về thói quen hôm nay.

Ngôi nhà bên sông Êuphrát

Cuộc khai quật do Đại học Yale và Viện Hàn lâm Văn khắc và Văn chương Pháp thực hiện từ năm 1928 đến 1937. Ngôi nhà thờ được tìm ra trong mùa khai quật 1931 và 1932. Dura-Europos là một thị trấn có tường thành, một đồn trú ở bờ tây sông Êuphrát, biên giới phía đông của đế quốc. Những người khai quật cũng tìm thấy các đền thờ ngoại giáo của thị trấn, một điện thờ thần Mithra và một hội đường có những bức tranh tường rất đáng chú ý.

Mọi chi tiết chương kể đều có trong báo cáo khai quật.

  • Thành rơi vào tay quân Ba Tư nhà Sassanid năm 256. Trước đó, lính Rôma đã lấp đất đầy một dãy nhà sát tường phía tây để làm tường dày thêm, chống quân địch đào hầm. Nhờ thế dãy nhà còn nguyên, bị niêm kín dưới cát.
  • Ngôi nhà được sửa lại làm nơi nhóm họp. Một ngày tháng khắc trong lớp vữa của một phòng, tính theo kỷ nguyên đang dùng khi ấy, ra năm 232 hay 233. Các học giả nghĩ ngôi nhà được biến thành nhà thờ vào khoảng năm 240.
  • Đại sảnh làm bằng cách đập thông hai phòng, rộng chừng mười ba mét nhân năm mét. Các học giả ước chừng sáu mươi đến bảy mươi người, còn chương viết “chừng bảy mươi người”.
  • Một phòng nhỏ hơn có bồn nước dưới mái vòm, nhiều khả năng để rửa tội, với trần xanh thẫm vẽ sao. Có học giả gần đây còn đặt câu hỏi đó có phải phòng rửa tội không, nên chương viết “nhiều khả năng”. Trên tường là Người Mục Tử Nhân Lành, người bại liệt vác giường, những người phụ nữ dường như đang trên đường ra mộ, và Đức Giêsu đi trên mặt nước nâng Phêrô lên. Còn có Ađam và Evà, người phụ nữ Samari bên giếng, Đavít và Gôliát. Các phụ nữ cũng có thể là các trinh nữ khôn và dại trong dụ ngôn, nên chương viết “dường như”.

Tranh và bồn rửa đã được tháo ra đem sang Hoa Kỳ, hiện trưng bày tại Phòng Tranh Nghệ thuật Đại học Yale ở New Haven, bang Connecticut. Bạn có thể xem ảnh trên trang web của phòng tranh. Khu di tích ở Syria bị cướp phá nặng nề trong những năm chiến tranh gần đây.

Có phải đây là “nhà thờ Kitô giáo xưa nhất”? Chương nói đó là tòa nhà thờ xưa nhất mà các nhà khảo cổ xác định chắc chắn được. Năm 2005, ở Megiddo, Israel, trong khuôn viên một nhà tù, người ta tìm thấy nền một sảnh cầu nguyện Kitô giáo có dòng chữ khảm dâng lên Thiên Chúa Giêsu Kitô. Nhóm khai quật định niên đại khoảng năm 230, và niên đại ấy còn bị bàn cãi. Vì vậy câu cẩn thận là: Dura-Europos là một trong hai nơi thờ phượng Kitô giáo xưa nhất được biết, và là nơi có niên đại chắc chắn nhất. Chương nói Megiddo có thể cũng xưa như thế nhưng các học giả còn tranh luận, và nói thế là đúng mức.

Con cá

ICHTHYS. Năm chữ Hy Lạp Iêsous Khristos Theou Hyios Sôtêr có chữ cái đầu ghép lại đúng thành ichthys, nghĩa là con cá. Chương dịch năm chữ ấy là “Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, Đấng Cứu Độ.” Một bài thơ cổ bằng tiếng Hy Lạp trong bộ Sấm ngôn Sibylla (quyển 8) xếp các dòng theo lối chữ đầu dòng này, và thánh Augustinô kể lại, giải thích nó trong sách Thành đô Thiên Chúa (quyển 18, chương 23).

Câu đùa của Tertulianô. Câu chương trích, “chúng ta, những chú cá nhỏ, theo gương ICHTHYS là Đức Giêsu Kitô của chúng ta, được sinh ra trong nước”, nằm trong sách Về phép rửa (De baptismo), chương 1, viết khoảng năm 200.

Bia mộ Aberciô. Chương viết ngài là giám mục ở Hiêrapôli xứ Phrygia, nhưng đây là chỗ cần nói rõ. Aberciô là giám mục của Hiêrôpôli, một thị trấn nhỏ ở miền Phrygia gần làng Koçhisar ngày nay, không phải giám mục của Hiêrapôli bên cạnh Pamukkale. Hai tên rất giống nhau nên ngay cả người xưa cũng lẫn.

Năm 1883, nhà khảo cổ người Scotland William Ramsay tìm thấy hai mảnh của tấm bia ở đó, xây lẫn trong tường một nhà tắm công cộng. Ông tặng chúng cho Đức Lêô XIII, và nay chúng ở Bảo tàng Pio Cristiano trong các Bảo tàng Vatican. Toàn văn bia được biết nhờ bản chép trong một tiểu sử Aberciô về sau. Niên đại khoảng năm 190 là vững: một bia mộ khác, năm 216, chép lại vài dòng của bia này, nên bia của Aberciô phải xưa hơn.

Các dòng chương trích, “Đức tin dẫn tôi đi khắp nơi”, con cá “cực lớn và trọn vẹn, mà một trinh nữ thánh đã dùng tay kéo lên từ một nguồn nước”, và “có thứ rượu rất ngon, và dâng nó pha với bánh”, theo đúng ý văn bia. Bia còn gọi Aberciô là môn đệ của người Mục Tử tinh tuyền, và nói ngài đã đến Rôma, đi khắp Syria, qua sông Êuphrát, nơi nào cũng gặp bạn hữu. Phần đông các học giả hiểu con cá là Đức Kitô và bữa ăn là Thánh Thể.

Chuyện vạch con cá trên cát. Chương nói không tác giả cổ nào được biết là đã ghi lại chuyện hai người lạ vạch hai nét cong thành hình con cá. Đúng vậy. Chuyện ấy xuất hiện trong sách vở thế kỷ XX.

Bàn thờ bên mộ

Về Thánh lễ trong ngày an táng và ngày giỗ các vị tử đạo, xem tư liệu chương 28 và 29. Chương nói “như chương trước đã kể”, tức chương 29.

Đám tang Rôma có người khóc mướn, gọi là praeficae, và người thổi sáo, thổi kèn. Điều này có trong nhiều tác giả Rôma và trên các phù điêu mộ.

Đám tang người phụ nữ quý tộc mà thánh Giêrônimô tả là đám tang bà Fabiola ở Rôma năm 399, trong thư số 77 của ngài, đoạn 11. Ngài nói thánh vịnh và tiếng Alleluia vang lớn đến mức rung cả trần dát vàng của các đền thờ. Trong thư số 108, ngài cũng tả đám tang bà Paula ở Bêlem, với thánh vịnh hát bằng tiếng Hy Lạp, Latinh và Syria. Chương nói “gần hai thế kỷ rưỡi sau Giustinô”, tính từ năm 155 đến 399.

Cảnh giàu nghèo, nô lệ và tự do cùng ăn một ổ bánh là lời bình của người kể, dựa vào hai đoạn của Phaolô. Trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô (11,17-34), ông xử lý những lạm dụng ở Bữa Tiệc của Chúa, và ở các câu 20 đến 22 ông quở họ vì mỗi người ăn bữa riêng của mình trước, còn ai không có gì thì bị xấu hổ. Và trong thư gửi tín hữu Galát (3,28) có câu chương trích: “Không còn Do Thái hay Hy Lạp, không còn nô lệ hay tự do, không còn đàn ông hay đàn bà, vì tất cả anh em là một trong Đức Kitô Giêsu.”

Điều Giustinô không kể

Chương nói hoàng đế có đọc sách hay không, ta không biết. Đúng vậy. Không có dấu hiệu nào cho thấy Antôninô Piô đã đọc hay trả lời. Về cái chết của Giustinô khoảng năm 165, xem tư liệu chương 28. Chương nói “Mười năm sau”, tính từ khoảng năm 155 đến 165.

Chương nói bản văn đến với ta qua một bản chép tay thời Trung cổ duy nhất, chép vào những năm 1360 và giữ ở Paris. Năm chép chính xác là 1364, khớp với “những năm 1360”.

Những người trong chương

Giustinô, triết gia, tác giả Biện hộ thứ nhất (chương 28 và 33).

Antôninô Piô, hoàng đế từ năm 138 đến 161.

Marcô Aurêliô, con nuôi của Antôninô, hoàng đế từ năm 161 đến 180.

Tertulianô, tác giả ở Carthage.

Aberciô, giám mục Hiêrôpôli miền Phrygia, cuối thế kỷ II.

William Ramsay, nhà khảo cổ người Scotland.

Giêrônimô, người dịch Kinh Thánh sang tiếng Latinh. Fabiola và Paula, hai phụ nữ quý tộc Rôma.

Những nơi trong chương

Rôma. Carthage, nay là ngoại ô Tunis. Dura-Europos, bên sông Êuphrát, gần làng Salhiyeh ở miền đông Syria. Megiddo, miền bắc Israel. Hiêrôpôli ở Phrygia, gần Koçhisar, Thổ Nhĩ Kỳ.

Đọc thêm

Đọc chương 65 đến 67 của Biện hộ thứ nhất, chỉ chừng hai trang, rồi đọc các số 1345 đến 1355 của sách Giáo Lý của Hội Thánh Công Giáo (đọc miễn phí ở vatican.va) để thấy Hội Thánh hôm nay đặt đoạn văn ấy cạnh Thánh lễ ra sao. Bản văn của Giustinô đọc miễn phí bằng tiếng Anh ở newadvent.org. Để hiểu thế giới đã nhìn người Kitô hữu, cuốn The Christians as the Romans Saw Them của Robert Wilken rõ ràng và dễ đọc. Nếu thích tranh ảnh, bạn tìm ảnh phòng rửa tội Dura-Europos trên trang web của Phòng Tranh Nghệ thuật Đại học Yale.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 25 (Ignatiô trên đường đến Rôma và sách Didakhê), chương 26 (Vì sao Rôma ghét người Kitô hữu?), chương 28 (Pôlycarpô, Perpêtua và những người không chối Chúa; cái chết của Giustinô), chương 29 (Thành phố của những người đã khuất), chương 31 (Những người bảo chúng tôi biết bí mật: Ngộ đạo và Marcion) và chương 33 (Những luật sư của người Kitô hữu).

Trở lại chương 30