Chương 30
Khoảng năm 150–256 · Rôma, Bắc Phi, Syria
Khoảng năm 155, tại thành Rôma, có một nhà triết học ngồi xuống viết thư gửi cho người nắm quyền lực lớn nhất thế giới lúc bấy giờ. Ông tên là Giustinô. Ông là một người Kitô hữu, và vào thời buổi ấy, một người có đạo nếu bị đem ra tố giác mà nhất quyết không chịu chối bỏ đức tin thì có thể bị đem đi xử tử chỉ vì mang danh là Kitô hữu.

Tác phẩm của ông được đệ trình lên hoàng đế Antôninô Piô, trị vì từ năm 138 đến 161, cùng hai người con nuôi của nhà vua, mà một trong hai người là vị hoàng đế tương lai Marcô Aurêliô. Cuốn sách cũng đồng thời ngỏ lời với Viện Nguyên lão và toàn thể dân chúng Rôma. Điều Giustinô muốn thưa với họ hết sức giản dị: Các ngài đang giết hại chúng tôi chỉ vì nghe theo những lời đồn đại vô căn cứ; vậy xin hãy để tôi kể cho các ngài nghe chúng tôi thực sự làm những gì mỗi khi tụ họp nhau lại.
Lời đồn thời ấy rất độc địa. Hàng xóm xầm xì rằng trong bữa tiệc kín, người có đạo giết trẻ sơ sinh lấy thịt ăn, rồi đánh đổ đèn cho tối để loạn luân. Giustinô biết rõ và chép lại các tội danh ấy: “đánh đổ đèn, giao hợp bừa bãi và ăn thịt người”. Có lẽ lời đồn ăn thịt người đã nảy sinh từ những câu chuyện tam sao thất bản, bóp méo việc người Kitô hữu cử hành nghi thức với bánh và rượu trong phụng vụ. Vì thế, Giustinô quyết định ghi lại sự thật một cách mộc mạc, không chút giấu giếm: những gì diễn ra mỗi ngày Chúa nhật trong các cộng đoàn tín hữu tại Rôma. Đó là bản tường thuật đầy đủ và cổ nhất về một Thánh lễ còn truyền lại cho chúng ta.
Bất cứ người Công giáo nào hôm nay khi đọc lại những trang viết từ thế kỷ thứ hai ấy hẳn cũng sẽ ngỡ ngàng, bởi mọi cử chỉ và lời thưa đều nghe quá đỗi thân quen.
Ngày của mặt trời
Vì viết sách cho người ngoại giáo đọc, Giustinô gọi ngày Chúa nhật bằng tên gọi thông dụng của người Rôma thời bấy giờ: Ngày của Mặt Trời. Người Rôma vốn đặt tên cho bảy ngày trong tuần theo tên của mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh mà họ biết đến; cách gọi cổ xưa ấy ngày nay vẫn còn trong chữ Sunday của tiếng Anh hay Sonntag của tiếng Đức.
Ông viết: “Vào ngày gọi là Ngày của Mặt Trời, tất cả những tín hữu sống ở thành thị cũng như ở miền thôn quê đều quy tụ lại cùng một nơi”.

Đối với xã hội Rôma thời ấy, ngày này vẫn là một ngày đi làm bình thường như bao ngày khác chứ chưa có khái niệm nghỉ cuối tuần. Phải mãi đến ngày 7 tháng Ba năm 321, hoàng đế Constantinô mới ban luật cho phép các tòa án và xưởng thợ trong thành phố được nghỉ làm việc vào ngày Chúa nhật. Trước cột mốc đó, người có đạo phải tự thu xếp giờ giấc đi lễ sao cho không ảnh hưởng đến công việc mưu sinh hằng ngày. Tại Rôma, họ tụ họp trong các ngôi nhà tư gia, tận dụng gian phòng khách rộng rãi nhất của một gia đình tín hữu khá giả làm nơi dâng lễ.
Giustinô không ghi rõ Thánh lễ diễn ra vào lúc mấy giờ. Tuy nhiên, khoảng bốn mươi năm trước đó tại tỉnh Bithynia, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ, những người bỏ đạo khi bị thẩm vấn đã khai với tổng trấn Pliniô rằng họ thường tụ họp cầu nguyện từ lúc trời chưa sáng. Còn vào thời thánh Phaolô, thánh sử Luca cũng từng miêu tả một buổi họp mặt vào ngày thứ nhất trong tuần tại thành Trôa, diễn ra ban đêm trong một căn phòng trên lầu thắp nhiều đèn dầu. Rất có thể các tín hữu thuở xưa đã họp nhau vào hai đầu của ngày làm việc: lúc tinh mơ trước khi đi làm hoặc lúc tối mịt sau khi tan việc. Một người nô lệ có đạo hẳn phải rón rén lẻn ra khỏi nhà chủ trước khi gà gáy, còn bà con giáo dân ở vùng ngoại ô thì phải lội bộ vào thành trong bóng đêm tĩnh mịch.
Lắng nghe lời Chúa
Khi mọi người đã tề tựu đông đủ, Giustinô kể tiếp: “người ta đọc các tập hồi ký của các Tông đồ hoặc các sách của các vị ngôn sứ, dài ngắn tùy theo thời giờ cho phép”.
Khi dùng chữ “hồi ký của các Tông đồ”, Giustinô muốn nói đến các sách Tin Mừng. Chính ông cũng giải thích rõ ở một đoạn trước đó rằng những tập hồi ký ấy “được gọi là Tin Mừng”. Độc giả có học trong thế giới Hy Lạp vốn rất quen thể loại hồi ký qua tác phẩm nổi tiếng Hồi ký về Sôcrát của sử gia Xênôphôn, nên nhiều học giả cho rằng Giustinô đã cố ý mượn từ này để giới thiệu sách Tin Mừng cho người ngoại dễ hiểu. Còn “các sách của các vị ngôn sứ” là phần Kinh Thánh mà ngày nay chúng ta gọi là Cựu Ước.
Thầy đọc sách đứng lên đọc lớn tiếng cho cả phòng cùng nghe. Vào thời đó, phần đông dân chúng không biết chữ; các sử gia ước tính cứ mười người mới có một người biết đọc. Sách chép tay trên giấy cói hoặc da thú lại rất đắt đỏ, nên cả một cộng đoàn lớn nhiều khi chỉ sắm nổi một bản chép tay duy nhất cho mỗi cuốn sách Thánh.
Chữ “lâu chừng nào thời giờ cho phép” cho thấy có hôm đọc khá lâu. Ở Trôa, theo sách Công vụ, thánh Phaolô giảng đến nửa đêm, cậu Êutykhô ngồi trên bậu cửa sổ ngủ gật ngã từ tầng ba xuống. Phaolô chạy xuống ôm cậu, bảo mọi người cậu còn sống, rồi lên lầu bẻ bánh và trò chuyện tới rạng đông.
Khi người đọc sách vừa dứt lời, Giustinô viết tiếp: “vị chủ tọa dùng lời lẽ mà giảng giải và khuyên nhủ mọi người hãy đem những giáo huấn tốt đẹp vừa nghe ra thực hành trong đời sống”. Đó là bài giảng lễ. Chữ “vị chủ tọa” Giustinô dùng để chỉ người chủ sự buổi cử hành, mà theo các học giả là Đức Giám mục hoặc một vị linh mục. Nghe giảng xong, Giustinô viết: “tất cả chúng tôi cùng đứng lên và dâng lời cầu nguyện”, cầu cho chính cộng đoàn, cầu cho những anh chị em vừa mới lãnh nhận Bí tích Rửa tội, và cầu cho tất cả mọi người ở khắp mọi nơi.
Ta nhận ra ngay phần Phụng vụ Lời Chúa: các bài đọc, bài giảng, rồi đứng lên đọc Lời nguyện tín hữu.

Đón nhận những người mới chịu phép rửa
Có những Chúa nhật, cả cộng đoàn hân hoan đón vài gương mặt mới vừa vào đạo.
Giustinô cũng miêu tả kỹ về họ. Đó là những người sau thời gian học đạo đã tin nhận những điều Hội Thánh giảng dạy và cam kết sẽ sống theo lối sống Kitô giáo. Trước ngày lãnh bí tích, họ dành thời gian ăn chay cầu nguyện để chuẩn bị tâm hồn, và cả cộng đoàn cũng ăn chay cầu nguyện đồng hành với họ. Rồi họ được dẫn đến một nơi “có nước” và được dìm xuống nước rửa tội “nhân danh Thiên Chúa là Cha và là Chúa Tể muôn loài, nhân danh Đấng Cứu Độ chúng ta là Đức Giêsu Kitô, và nhân danh Chúa Thánh Thần”. Giustinô còn gọi phép rửa này là phép “Chiếu sáng”, bởi người lãnh nhận được ơn Chúa soi sáng trí lòng để nhận biết chân lý.

Ngay sau khi bước lên khỏi dòng nước tái sinh, các tân tòng được dẫn vào phòng họp nơi cộng đoàn đang quy tụ để cùng hiệp dâng lời cầu nguyện chung. Rồi Giustinô ghi lại: “khi dứt lời nguyện, chúng tôi trao cho nhau cái hôn chào chúc bình an”. Trong thư gửi tín hữu Rôma trước đó một thế kỷ, thánh Phaolô cũng từng căn dặn anh em “hãy chào nhau bằng cái hôn thánh”. Nghi thức chúc bình an ấy vẫn được giữ nguyên trong Thánh lễ hôm nay, dù tùy theo văn hóa từng quốc gia mà giáo dân nay thường bắt tay, gật đầu hoặc chắp tay cúi chào người đứng cạnh mình.

Đêm Canh thức Vọng Phục Sinh tại các giáo xứ ngày nay vẫn diễn ra đúng theo trình tự mà thánh Giustinô đã mô tả từ năm 155: sau nhiều tháng học giáo lý dự tòng, các anh chị em tân tòng được lãnh nhận Bí tích Rửa tội, cùng cộng đoàn đọc lời nguyện tín hữu, và lần đầu tiên trong đời được bước lên hiệp thông bàn tiệc Thánh Thể.
Tấm bánh và chén rượu
Tiếp theo nghi thức chúc bình an, người ta mang bánh và một chén rượu nho có pha chút nước tiến lên trao cho vị chủ tọa. Ngài đón lấy lễ vật rồi dâng “lời ngợi khen và tôn vinh lên Chúa Cha của vũ trụ, nhờ danh Đức Con và Chúa Thánh Thần”, đồng thời đọc một lời nguyện tạ ơn Thiên Chúa “khá dài” vì muôn ơn lành Người đã thương ban. Thời ấy chưa có các sách lễ in sẵn như bây giờ; vị chủ tế dâng lời kinh tạ ơn ứng khẩu “tùy theo khả năng sốt sắng của mình”.

Khi vị chủ tọa vừa kết thúc lời kinh, “toàn thể dân chúng có mặt đều đồng thanh hô vang: Amen!”. Vì sợ hoàng đế Rôma không hiểu chữ này, Giustinô cẩn thận chú thích rằng Amen là một từ tiếng Do Thái, có nghĩa là xin được thực hiện đúng như vậy.
Sau tiếng Amen long trọng ấy, các thầy phó tế tiến lên chia cho mỗi tín hữu có mặt một phần bánh và rượu pha nước đã được dâng lời tạ ơn. Giustinô giải thích cho nhà vua rằng của ăn thiêng liêng này “được chúng tôi gọi là Eucharistia”, một chữ Hy Lạp nghĩa là “Tạ ơn”, mà người Công giáo Việt Nam gọi là Bí tích Thánh Thể hay Phép Mình Thánh Chúa.

Rồi ông viết một câu mà người Rôma ngoại giáo hẳn thấy lạ lắm: “Bởi lẽ chúng tôi đón nhận những thứ này không phải như thứ bánh ăn thường ngày hay thứ thức uống thông thường”. Giustinô giải thích rằng: cũng như Đức Giêsu Kitô, Ngôi Lời, đã thực sự mặc lấy xác thịt và máu huyết để cứu chuộc chúng ta thế nào, thì của ăn thức uống đã được thánh hóa nhờ lời cầu nguyện phát xuất từ chính Chúa Giêsu ấy cũng thực sự “là Thịt và Máu của chính Đức Giêsu nhập thể” như vậy.
Để chứng minh, ông dẫn lại lời các sách Tin Mừng kể về Bữa Tiệc Ly. Vào đêm trước khi chịu chết, Chúa Giêsu đã cầm lấy bánh, dâng lời tạ ơn rồi trao cho các môn đệ mà nói: “Đây là Mình Thầy hiến tế vì anh em; anh em hãy làm việc này mà tưởng nhớ đến Thầy”. Rồi Người lại cầm lấy chén rượu và phán: “Chén này là Giao ước mới lập bằng Máu Thầy đổ ra vì anh em”.
Không phải ai có mặt cũng được rước lễ; chỉ người đã tin giáo lý, đã chịu phép rửa tha tội và đang sống theo lời Chúa Kitô dạy.
Cho đến tận hôm nay, trong mỗi Thánh lễ, linh mục vẫn giữ nghi thức nhỏ một chút nước vào chén rượu nho lúc chuẩn bị lễ vật. Cộng đoàn giáo dân vẫn đồng thanh đáp tiếng Amen ở cuối Kinh Nguyện Thánh Thể, sau câu Vinh tụng ca “Chính nhờ Người, với Người và trong Người…”, và lại thưa Amen thêm một lần nữa khi từng người bước lên rước Mình Thánh Chúa. Những lời nguyện tạ ơn ứng khẩu thời Giustinô về sau đã được ghi lại thành văn bản cố định; một trong những bản kinh cổ nhất còn giữ được nằm trong cuốn Truyền Thống Tông Đồ, tác phẩm thường được cho là của Thánh Hippôlytô thành Rôma, soạn vào khoảng năm 215. Chính Kinh Nguyện Thánh Thể thứ hai ngắn gọn mà bà con giáo dân thường nghe các cha đọc trong các Thánh lễ ngày thường hiện nay đã được biên soạn dựa trên bản văn cổ kính từ đầu thế kỷ thứ ba ấy.
Phần Mình Thánh dành cho những người vắng mặt
Trong bản mô tả của thánh Giustinô có một chi tiết nhỏ nhưng làm ấm lòng người đọc suốt bao thế hệ. Sau khi kể việc trao Mình và Máu Chúa cho tất cả những ai hiện diện trong phòng họp, ông viết thêm: “còn đối với những anh chị em vắng mặt, các thầy phó tế sẽ mang một phần Thánh Thể đem đến tận nơi cho họ”.
Ông không nói họ là ai, nhưng dễ hình dung: người liệt giường, cụ già không đi nổi, nô lệ không được chủ cho đi, tín hữu đang mang xiềng trong ngục. Họ không đến được với cộng đoàn, nên cộng đoàn mang Chúa đến cho họ.

Ngay cả một nhà văn ngoại giáo vốn rất thích châm biếm đạo Chúa thời ấy cũng phải công nhận tấm lòng tận tụy mà người Kitô hữu dành cho các tù nhân của mình. Văn sĩ trào phúng Luciânô thành Samosata vốn coi người có đạo là những kẻ nhẹ dạ cả tin; thế nhưng trong một tác phẩm viết ngay sau năm 165, chính ông đã kể lại rằng: hễ có một người Kitô hữu nào bị bắt bỏ tù, lập tức ngay từ sáng sớm tinh mơ người ta đã thấy các bà góa già và trẻ mồ côi đứng chầu chực ngoài cổng nhà giam để thăm nuôi, còn các chức việc trong đạo thì tìm cách đút tiền cho đám lính canh để được phép vào tận trong ngục ngồi an ủi và đọc kinh qua đêm với người tù.
Sứ mạng bác ái thiêng liêng ấy ngày nay vẫn đang được tiếp nối tại khắp các giáo xứ trên toàn thế giới. Sau Thánh lễ Chúa nhật tại nhà thờ, các linh mục, phó tế hoặc các thừa tác viên ngoại thường trao Mình Thánh Chúa vẫn lặng lẽ mang chiếc hộp nhỏ đựng Mình Thánh đi đến từng ngõ xóm, bước vào từng gia đình để trao Chúa cho các cụ già yếu và người bệnh nặng. Họ đang làm lại đúng công việc mà các thầy phó tế thành Rôma đã làm vào năm 155.
Giỏ tiền quyên góp giúp người nghèo
Cuối buổi là phần đóng góp bác ái. Giustinô viết rằng ai khá giả và có lòng thì “tùy theo ý muốn của mỗi người mà đóng góp một khoản tiền hoặc phẩm vật”. Toàn bộ số tiền quyên góp được sẽ “được trao lại cho vị chủ tọa bảo quản; chính ngài sẽ dùng quỹ đó để cưu mang các trẻ mồ côi và các bà góa không nơi nương tựa, giúp đỡ những người lâm cảnh túng thiếu vì bệnh tật hay vì bất cứ tai ương nào khác, thăm nuôi những anh chị em đang bị giam cầm xiềng xích, và tiếp đón những người khách lạ từ phương xa ghé tới lưu trú giữa chúng tôi”. Tóm lại một câu, vị chủ chăn “chăm lo cho tất cả những ai đang rơi vào cảnh ngặt nghèo”.

Việc đóng góp này không ép buộc ai, cũng chẳng có mức thu cố định. Thế nhưng danh sách những mảnh đời được Hội Thánh cưu mang lại trải dài: từ trẻ mồ côi, bà góa, người đau yếu bệnh tật cho đến tù nhân và khách lỡ độ đường.
Khoảng bốn mươi năm sau, vào năm 197 tại thành Carthage bên Bắc Phi, luật sư Tertulianô cũng miêu tả y hệt như vậy về thùng tiền bác ái của giáo đoàn quê ông. Ông tự hào viết rằng ngân quỹ của Hội Thánh “không phải được thu gom bằng khoản tiền mua vé vào cửa như kiểu các hội đoàn tôn giáo làm tiền khác”. Cứ mỗi tháng một lần, hoặc bất cứ lúc nào thấy thuận tiện, ai có lòng thì “bỏ vào thùng một khoản tiền nhỏ tùy sức, bởi không ai ép buộc ai cả, tất cả đều hoàn toàn tự nguyện”. Tiền ấy không dùng cho tiệc tùng, mà trọn vẹn “để nuôi ăn và lo mai táng cho người nghèo”, trợ cấp cho “những bé trai, bé gái mồ côi cả cha mẹ lẫn tài sản”, chăm sóc các gia nhân già yếu không còn sức lao động, và cứu giúp cả những người chẳng may gặp nạn đắm tàu hay bị đày ra đảo hoang, hầm mỏ.
Thực ra, truyền thống quyên góp nuôi người nghèo vốn đã có từ lâu đời trong các hội đường Do Thái giáo, và Hội Thánh sơ khai đã kế thừa trọn vẹn tinh thần liên đới quý báu đó. Nhà nước Rôma thời ấy tuy cũng có chính sách phát lúa mì trợ cấp cho một số người dân ở thủ đô và một vài thị trấn ở Ý cũng có quỹ hỗ trợ trẻ em nghèo, nhưng tất cả các khoản phúc lợi nhà nước ấy chỉ dành riêng cho những người có thẻ công dân Rôma mà thôi; tầng lớp nô lệ, người ngoại kiều và tù nhân tuyệt nhiên không có phần. Trong cả thế giới cổ đại lúc bấy giờ, không có tổ chức nào đứng ra chăm lo cùng lúc cho bà góa, trẻ mồ côi, người bệnh, người nghèo và tù nhân, không phân biệt thân phận như thế; chính các sử gia thế tục ngày nay cũng nhìn nhận mạng lưới bác ái bền bỉ này của Hội Thánh là một điều mới mẻ chưa từng có.
Hội Thánh không chỉ nói bằng lời, mà đã âm thầm làm điều đó mỗi tuần.
Tại sao lại chọn ngày Chúa nhật?
Cuối cùng, Giustinô giải thích vì sao họp vào Ngày của Mặt Trời. Trước hết, đó là ngày thứ nhất, ngày Thiên Chúa khởi sự tạo dựng: “ngày đầu tiên mà Thiên Chúa, sau khi đẩy lui bóng tối và biến đổi vật chất hỗn mang, đã dựng nên thế giới”. Lý do thứ hai còn trọng đại hơn: “chính Đức Giêsu Kitô, Đấng Cứu Độ của chúng ta, cũng vào đúng ngày ấy đã từ cõi chết sống lại”. Theo cách gọi của người Rôma, Chúa Giêsu bị đóng đinh “vào ngày ngay trước ngày thần Saturn”, tức ngày thứ Sáu, và “vào ngày ngay sau ngày thần Saturn, tức là Ngày của Mặt Trời”, Người đã sống lại, hiện ra với các Tông đồ cùng các môn đệ và giảng dạy cho các ông.
Đọc lại toàn bộ những dòng thánh Giustinô viết năm 155, người tín hữu Công giáo hôm nay nhận ra gần như trọn vẹn cấu trúc của một Thánh lễ hiện đại: từ phần đọc Sách Thánh, bài giảng của linh mục, lời nguyện tín hữu cầu cho mọi người, nghi thức chúc bình an, cho đến việc dâng bánh rượu, đọc Kinh Nguyện Thánh Thể kết thúc bằng tiếng Amen vang dội của cộng đoàn, nghi thức rước lễ, việc đem Mình Thánh Chúa cho người bệnh tại nhà và phần quyên góp bác ái giúp người nghèo. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, ở số 1345, trích lại đoạn văn này của Thánh Giustinô và khẳng định: “Những nét cơ bản của trình tự cử hành Thánh Thể từ thế kỷ thứ hai ấy vẫn được giữ nguyên không thay đổi cho đến tận ngày nay trong tất cả mọi truyền thống phụng vụ lớn của Giáo hội”.
Gần hai ngàn năm lịch sử đã trôi qua, và tất cả kho tàng ấy vẫn còn nguyên vẹn nơi bàn thờ mỗi giáo xứ hôm nay.
Trở về với nhịp sống đời thường
Khi Thánh lễ kết thúc, anh chị em tín hữu lại lặng lẽ tỏa ra trở về với công việc mưu sinh thường nhật. Bác thợ làm bánh trở về bên lò nướng nóng rực, người nô lệ vội vã quay về dinh thự của chủ, chị tiểu thương ra chợ dọn sạp hàng. Nhìn bề ngoài, chẳng ai biết được họ vừa mới tham dự một mầu nhiệm trọng đại đến dường nào.
Nhưng họ mang theo một cử chỉ nhỏ. Khoảng năm 211, Tertulianô ở Carthage, nay thuộc Tunisia, ghi lại thói quen ấy và kể ra những lúc người có đạo làm: “Trong mỗi bước chân đi tới hay mỗi khi di chuyển, mỗi lần bước vào nhà hay đi ra ngoài, khi mặc quần áo và lúc xỏ giày dép, khi tắm rửa, khi ngồi vào bàn ăn cơm, khi thắp ngọn đèn dầu lúc trời tối, khi ngả lưng lên giường ngủ hay khi ngồi xuống ghế”. Trong tất cả mọi sinh hoạt nhỏ nhặt nhất của đời thường, ông viết, người Kitô hữu đều đưa tay lên “vạch trên vầng trán mình dấu hiệu thánh giá”.

Cử chỉ mà Tertulianô mô tả thời ấy là việc dùng ngón tay cái vạch một hình chữ thập nhỏ ngay trên trán. Bà con Công giáo Việt Nam mình ngày nay có thói quen rất đẹp là làm dấu Thánh giá trước và sau bữa cơm gia đình, trước khi đi ngủ, lúc mới thức dậy hay mỗi khi đi ngang qua trước cổng một ngôi nhà thờ; anh chị em đồng đạo ở Manila, Lagos hay Dublin cũng làm y như thế. Cách làm dấu Thánh giá lớn như chúng ta làm hiện nay, đưa bàn tay từ trán xuống ngực rồi chạm qua hai bên vai, phải nhiều thế kỷ sau mới định hình, nhưng nó đã nảy ra từ chính dấu Thánh giá nhỏ vạch trên trán mà ông Tertulianô nhắc tới, một thói quen đạo đức đã gắn bó với người con Chúa ít nhất mười tám thế kỷ.
Ngôi nhà thờ bên bờ sông Êuphrát
Những buổi cử hành Thánh lễ ngày Chúa nhật thuở ấy diễn ra ở đâu? Suốt cả thế kỷ thứ hai và phần lớn thế kỷ thứ ba, câu trả lời là ở ngay trong các ngôi nhà dân bình thường. Thế nhưng, có một ngôi nhà nguyện gia đình như thế đã may mắn được bảo tồn để chúng ta hôm nay được tận mắt chiêm ngưỡng, và ngôi nhà ấy lại nằm ở một vùng biên viễn rất xa kinh đô Rôma.
Đó là thị trấn cổ Dura-Europos, một thành trì có tường cao bao bọc bên bờ tây sông Êuphrát, nay thuộc Syria, vốn là một tiền đồn quân sự trấn giữ biên giới phía đông của đế quốc Rôma. Cư dân trong thị trấn biên thùy này thờ cúng đủ mọi thứ tôn giáo khác nhau; khi tiến hành khai quật tại đây, các nhà khảo cổ đã tìm thấy các đền thờ đa thần giáo, một điện thờ thần Mithra của binh lính, một hội đường Do Thái giáo được vẽ tranh tuyệt đẹp, và nằm chung trên cùng một con phố ấy là một ngôi nhà thờ Kitô giáo. Phái đoàn khảo cổ hỗn hợp Mỹ và Pháp, của Đại học Yale và Viện Hàn lâm Văn khắc và Văn chương Pháp, bắt đầu khai quật khu di tích này từ năm 1928, và đến mùa khảo cổ năm 1931–1932 thì họ đào phát lộ ra ngôi nhà thờ cổ kính ấy.
Ngôi nhà còn nhờ một biến cố năm 256: quân Ba Tư kéo đến vây, quân Rôma trong thành phá bớt rồi đổ đất lấp đầy dãy nhà sát tường thành phía tây, làm một bờ đê dày chống máy công thành. Thành vẫn thất thủ và bị bỏ hoang, nhưng chính lớp đất ấy đã niêm phong các phòng tầng trệt dưới cát gần một ngàn bảy trăm năm.

Nằm trong dãy nhà bị lấp đất đó có một ngôi nhà dân bình thường được xây quay quanh một khoảng sân nhỏ ở giữa. Dựa vào một dòng chữ khắc năm tháng trên lớp vữa tường tính ra là năm 232 hoặc 233, các học giả xác định ngôi nhà này được xây dựng vào đầu thập niên 230, rồi đến khoảng năm 240 thì được cộng đoàn tín hữu địa phương sửa chữa, cải tạo lại để dùng làm nơi thờ phượng. Thợ xây đã đập bỏ bức tường ngăn giữa hai căn phòng, nối thông thành một hội trường dài chừng mười ba mét, rộng năm mét, vừa đủ chỗ cho sáu bảy chục giáo dân dự lễ. Còn ở một căn phòng nhỏ hơn bên kia sân, họ xây một bồn nước có mái vòm che phía trên làm giếng rửa tội, với vòm trần được sơn màu xanh thẫm điểm xuyết những ngôi sao trắng tượng trưng cho bầu trời.
Trên các bức tường của phòng rửa tội vẫn còn lưu giữ những bức bích họa mộc mạc vẽ cảnh Chúa Chiên Lành vác chiên trên vai, cảnh người bại liệt được Chúa chữa lành đang vác chõng đi về, cảnh các phụ nữ cầm đuốc tiến ra mộ Chúa lúc rạng đông, và cảnh Chúa Giêsu đi trên mặt nước đưa tay nắm lấy tay thánh Phêrô đang chìm xuống biển.
Các nhà khảo cổ bóc các mảng tường có tranh đem về Hoa Kỳ; nay phòng rửa tội phục dựng nằm ở Phòng Tranh Đại học Yale, New Haven, bang Connecticut. Hóa ra lại là may, vì phế tích ở Syria đã bị tàn phá, cướp bóc nặng trong những năm nội chiến.
Ngôi nhà ở Dura-Europos là ngôi nhà thờ tại gia cổ nhất thế giới mà khảo cổ học xác định được niên đại chắc chắn. Năm 2005, các nhà khảo cổ ở Israel cũng tìm thấy nền một phòng cầu nguyện Kitô giáo có sàn khảm cổ trong khuôn viên nhà tù Megiddo, có thể cũng vào khoảng thế kỷ thứ ba, nhưng giới chuyên môn hiện vẫn còn đang tranh luận về năm xây dựng chính xác của di tích này.
Nhìn từ bên ngoài con phố ở Dura-Europos năm xưa, nơi cử hành Thánh lễ ấy trông chẳng khác gì một ngôi nhà dân bình thường.
Biểu tượng con cá
Trong hầm mộ, trên bia, nhẫn, con dấu, đèn dầu đất nung của người Kitô hữu thời ấy, ta gặp đi gặp lại một hình: con cá.

Trong tiếng Hy Lạp cổ, ngôn ngữ phổ thông của đế quốc lúc bấy giờ, chữ “con cá” là Ichthys. Các tín hữu tiên khởi tinh ý nhận ra rằng năm chữ cái làm nên chữ Ichthys khớp đúng với chữ cái đầu của năm chữ Hy Lạp: Iesous Christos Theou Hyios Soter, nghĩa là: “Đức Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, Đấng Cứu Độ”. Cả lời tuyên xưng đức tin gói gọn trong nét vẽ một con cá.
Văn sĩ Tertulianô từng dùng một hình ảnh chơi chữ rất thú vị về biểu tượng này. Trong cuốn sách bàn về Bí tích Rửa tội viết vào khoảng năm 200, ông nói: “Còn phần chúng ta, chúng ta giống như những chú cá nhỏ, đi theo gương của Con Cá Lớn, Ichthys, là Đức Giêsu Kitô Chúa chúng ta; chúng ta được sinh ra ở trong làn nước, và chỉ có thể giữ được mạng sống bình an chừng nào chúng ta còn ở lại trong làn nước ấy mà thôi”. Làn nước ông muốn nói tới ở đây là nước của giếng Rửa tội.
Tại thành Hierapôlis thuộc xứ Phrygia, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ, có một vị giám mục tên là Aberciô, khoảng năm 190, khi tuổi đã cao, đã tự mình soạn sẵn một bài thơ khắc lên bia mộ của chính mình bằng một thứ ngôn ngữ biểu tượng đầy chất thơ mà chỉ những người đồng đạo đọc lên mới hiểu thấu ý nghĩa. Trên bia đá, vị giám mục kể lại những chuyến hành trình của ngài đi tới tận thủ đô Rôma và đi dọc khắp xứ Syria cho tới sông Êuphrát, đi đến đâu ngài cũng gặp được những người anh em đồng đạo đón tiếp. Ngài viết: “Đức tin luôn dẫn bước tôi đi khắp mọi nơi, và ở bất cứ nơi nào Đức tin cũng dọn ra nuôi tôi một món ăn là một Con Cá vô cùng lớn lao và tinh tuyền, được bàn tay của một Trinh Nữ vẹn sạch kéo lên từ dòng nước suối”. Con Cá kỳ diệu ấy, ngài viết tiếp, được trao cho các bạn hữu ăn hằng ngày, đi kèm với “thứ rượu nho tuyệt hảo được pha chút nước và trao ban cùng với tấm bánh”. Hầu hết các học giả đều cho rằng Con Cá Lớn do Đức Trinh Nữ hạ sinh là Chúa Kitô, còn bữa tiệc có bánh và rượu pha nước ở khắp mọi nơi là Thánh lễ Tạ ơn.

Năm 1883, nhà khảo cổ học William Ramsay đã tình cờ tìm lại được hai mảnh vỡ của chính tấm bia đá gốc ấy bị người đời sau đem xây chèn vào bức tường của một nhà tắm công cộng tại Thổ Nhĩ Kỳ; hiện nay tấm bia quý giá của Giám mục Aberciô đang được trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Vatican.
Người ta hay kể rằng thời bách hại, hai người lạ gặp nhau, một người lấy gậy vạch một đường cong trên cát; người kia vạch thêm đường thứ hai thành hình con cá, thế là nhận ra nhau. Chuyện dễ thương, nhưng chưa có văn bản cổ nào ghi lại. Thực tế, hình con cá được khắc công khai trên bia, vẽ trên tường, in trên đèn dầu, như một cách nói lên niềm tin chứ không hẳn để giấu. Và chú cá nhỏ thế kỷ thứ hai ấy nay vẫn theo nhiều tín hữu, dán sau đuôi xe hơi trên phố.
Bàn thờ bên những nấm mồ
Ngoài các buổi họp mặt ngày Chúa nhật tại các ngôi nhà thờ tư gia trên mặt đất, Thánh lễ thời sơ khai còn được cử hành ngay tại các khu nghĩa trang như chương 29 đã kể: vào ngày đưa đám an táng một tín hữu qua đời, và vào ngày lễ giỗ hằng năm của các vị thánh tử đạo.
Tiễn một người anh em xuống hầm mộ, cộng đoàn vừa đi vừa hát Thánh vịnh đầy hy vọng, khác hẳn đám tang ngoại giáo với người khóc mướn và tiếng kèn sáo não nùng. Năm 399, Thánh Giêrônimô tả đám tang bà quý tộc Fabiola ở Rôma: dọc theo đám rước, tiếng đoàn dân hát Thánh vịnh và tiếng reo Alleluia vang dội lớn đến mức làm rung chuyển cả những mái trần dát vàng của các đền thờ trên phố.

Dưới lòng đất ấy, giữa những hành lang nơi mộ người chủ sát vách mộ người nô lệ, người sống cùng nhau bẻ bánh Thánh Thể. Thánh Phaolô từng trách giáo đoàn Côrintô vì khi họp ăn Bữa Tiệc của Chúa, người giàu ăn uống no say phần riêng, để người nghèo tủi hổ. Lý tưởng của ngài nằm trong thư Galát: “Không còn chuyện phân biệt người Do Thái hay người Hy Lạp, không còn chuyện nô lệ hay người tự do, không còn chuyện đàn ông hay đàn bà; bởi vì tất cả anh em đều chỉ là một trong Đức Kitô Giêsu”. Chỉ một tấm bánh duy nhất được bẻ ra, trao chuyền dọc theo những hàng kệ mộ của người đã khuất, nuôi dưỡng cả người sang lẫn kẻ hèn, cả nô lệ lẫn chủ nhân.
Bức tâm thư còn ở lại với thời gian
Giustinô viết sách năm 155 mong thuyết phục hoàng đế rằng người Kitô hữu lương thiện, vô hại. Hoàng đế có đọc hay không, sử không ghi. Chỉ biết mười năm sau, như chương 28 đã kể, chính Giustinô bị chém đầu vì không chịu tế thần.
Thế nhưng, bản tường thuật của ngài về Thánh lễ năm 155 thì vẫn sống mãi. Tác phẩm ấy đến tay chúng ta gần như chỉ nhờ một bản chép tay duy nhất năm 1364, nay ở Thư viện Quốc gia Paris.
Và kỳ diệu hơn cả bản thảo bằng giấy mực ấy, chính những gì thánh Giustinô mô tả cách đây mười chín thế kỷ hiện vẫn đang diễn ra sống động vào mỗi sáng Chúa nhật ở khắp mọi nơi trên mặt đất này. Dù là bên trong một ngôi đại thánh đường nguy nga lộng lẫy ở châu Âu, dưới mái nhà nguyện lợp tranh đơn sơ nơi buôn làng vùng sâu vùng xa, hay trong một căn phòng nhỏ đóng kín cửa tại những nơi việc đạo còn gặp khó khăn thử thách, con cái Chúa vẫn tụ họp nhau lại để lắng nghe Lời Chúa, nghe giảng dạy, dâng lên bàn thờ tấm bánh và chén rượu pha nước, đồng thanh hô vang tiếng Amen, rồi cử người đem Mình Thánh Chúa đến cho những người đau yếu vắng mặt.

Thế nhưng, ngay trong chính những năm tháng mà thánh Giustinô đang cầm bút viết tại Rôma ấy, đã có những con người khác âm thầm len lỏi vào trong các cộng đoàn tín hữu và rỉ tai nhau rằng họ đang nắm giữ những “bí mật” cao siêu mà người giáo dân bình thường không hề hay biết. Họ tự hào bảo rằng đám đông tín hữu bình dân chỉ mới hiểu được cái vỏ bề ngoài thô thiển của đạo Chúa mà thôi. Cuộc đối đầu với trào lưu bí truyền ấy sẽ là một trong những cuộc khủng hoảng cam go nhất mà Hội Thánh phải vượt qua trong thế kỷ thứ hai.
Cuộc đối đầu với trào lưu bí truyền ấy sẽ là một trong những cuộc khủng hoảng cam go nhất mà Hội Thánh phải vượt qua trong thế kỷ thứ hai.
Chương 30 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Gần hai ngàn năm lịch sử đã trôi qua, và tất cả kho tàng ấy vẫn còn nguyên vẹn…”
Những người trong chương
- Giustinô · Bản Biện hộ thứ nhất của ông đến tay ta gần như chỉ nhờ một bản chép tay thời Trung Cổ, chép năm 1364, giữ ở Thư viện Quốc gia Paris.
- Aberciô · Giám mục ở Phrygia. Hai mảnh bia mộ ngài, Ramsay tìm lại năm 1883 trong tường một nhà tắm, nay trưng bày ở Bảo tàng Vatican.
Nơi ấy hôm nay
- Dura-Europos, nay thuộc Syria. Phòng rửa tội được bóc tranh tường đem sang Mỹ, nay phục dựng ở Đại học Yale, New Haven. Phế tích ở Syria bị cướp phá nặng.
- Megiddo, miền bắc Israel. Năm 2005, trong khuôn viên nhà tù, người ta tìm thấy một phòng cầu nguyện Kitô giáo có sàn khảm, có lẽ thế kỷ III. Niên đại còn được bàn cãi.
Muốn đọc thêm
Cv 20,7-12 · Giustinô, Biện hộ thứ nhất 65 đến 67 (chừng hai trang) · Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo số 1345 đến 1355, vatican.va · Tertulianô, Biện hộ · newadvent.org · ảnh phòng rửa tội Dura-Europos trên trang web của Phòng Tranh Nghệ thuật Đại học Yale
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 31
Những người bảo “chúng tôi biết bí mật”: Ngộ đạo và Marcion
Trục xuất ông chủ tàu Marcion năm 144, Hội Thánh Rôma đã làm gì với số tiền lớn ông từng dâng?
Khoảng 26 phút đọc













