Tư liệu chương 31
Kiểm chứng chương 31: Những người bảo “chúng tôi biết bí mật”: Ngộ đạo và Marcion
Đọc xong chương 31, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện người nông dân đập chiếc chum ở Nag Hammadi do ai ghi lại, Irênê nói đúng những gì, và Marcion thật ra là người thế nào mà hội thánh ông lập còn đứng được mấy trăm năm. Chương kể hai thử thách lớn của Hội Thánh thế kỷ II: các nhóm Ngộ đạo và Marcion. Suốt hơn mười bảy thế kỷ, người ta biết về họ chủ yếu qua những người viết sách chống lại họ, nhất là Irênê và Tertulianô. Từ năm 1945, nhờ kho sách tìm thấy ở Nag Hammadi, ta mới được đọc chính sách của nhiều nhóm Ngộ đạo. Những trang này cho bạn biết nguồn của từng điều trong chương, chuyện nào chắc, chuyện nào chỉ là lời một phía, và giới nghiên cứu hiện nay còn bàn gì.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Về sách của Irênê. Tên đầy đủ là Vạch trần và bác bỏ cái gọi là tri thức, năm quyển, viết bằng tiếng Hy Lạp khoảng năm 180. Chương nói tên sách mượn một cụm trong Thư thứ nhất gửi ông Timôthê: đó là 1 Tm 6,20, nơi Phaolô dặn Timôthê tránh xa “cái gọi là tri thức”. Bản Hy Lạp phần lớn đã mất, nhưng còn nguyên một bản dịch Latinh rất cổ, nên ta đọc được cả năm quyển. Người ta quen gọi là Chống lại các lạc giáo. Dưới đây, “1.8.1” nghĩa là quyển 1, chương 8, đoạn 1.
Kho sách ở Nag Hammadi
Chuyện người nông dân tìm ra kho sách có thật, và do học giả Mỹ James Robinson ghi lại khi ông tìm gặp chính người ấy vào những năm 1970. Chi tiết theo lời Muhammad Ali al-Samman kể:
- Tháng Mười Hai năm 1945, ông đào đất mềm, màu mỡ dưới chân vách núi Jabal al-Tarif, gần Nag Hammadi, để bón ruộng.
- Ông sợ trong chum có một thần linh, một con jinn, rồi nghĩ có thể có vàng, và đập vỡ.
- Ông mang sách về nhà, và mẹ ông dùng một số tờ để nhóm bếp.
Bạn nên biết đây là trí nhớ của một người, kể lại khoảng ba mươi năm sau, nên các chi tiết nhỏ có thể không còn đúng từng điều. Chương ghi đúng mức ấy khi viết rằng ông “kể với một học giả” và rằng “theo chuyện ấy” người mẹ đã đốt mấy tờ. Chuyện ông ngần ngại không dám mở vì sợ jinn cũng nằm trong lời kể này.
Kho sách gồm mười hai cuốn đóng bìa da và mấy tờ rời của cuốn thứ mười ba, nên chương viết “mười ba cuốn” rồi nói rõ cuốn cuối chỉ còn vài tờ. Tất cả chứa khoảng năm mươi hai tác phẩm (chương nói gọn là “khoảng năm mươi”), viết bằng tiếng Copt, ngôn ngữ của người Ai Cập thời ấy. Trong bìa sách có những mẩu giấy cói cũ dùng để độn, ghi ngày tháng vào những năm 340, nên biết sách được chép khoảng giữa thế kỷ IV. Nhiều tác phẩm là bản dịch từ nguyên bản Hy Lạp cũ hơn rất nhiều. Phần lớn nay ở Bảo tàng Copt tại Cairo. Toàn bộ đã được dịch ra tiếng Anh và in trong tập The Nag Hammadi Library in English (1977) do Robinson chủ biên.
Những cuốn chương nhắc:
- Tin Mừng theo Tôma là một tập 114 lời được gán cho Đức Giêsu, không có chuyện kể. Vài mảnh tiếng Hy Lạp của sách này đã hiện ra từ khoảng năm 1897 đến 1904 trong các đống rác cổ ở Oxyrhynchus, Ai Cập, do Grenfell và Hunt đào, nhưng lúc ấy không ai biết đó là sách gì. Các nhà nghiên cứu còn bàn xem đây có thật là sách Ngộ đạo hay không, và có lời nào trong đó đến từ một truyền thống xưa, độc lập với các sách Tin Mừng hay không. Vì thế bạn đừng vội coi mọi lời trong sách là của Đức Giêsu, cũng đừng vội coi cả cuốn là bịa.
- Tin Mừng Chân Lý là một bài suy niệm. Nhiều học giả cho rằng nó xuất phát từ Valentinô hoặc học trò của ông. Đó là phỏng đoán có cơ sở, chưa phải điều chắc chắn.
- Ý “một vị thần vụng về đã nặn ra thế giới do nhầm lẫn” thấy rõ nhất trong cuốn Apocryphon của Gioan (Ngụy thư Gioan), nơi vị thần ấy mang tên Yaldabaoth.
Chữ “Ngộ đạo” và những cuộc bàn luận mới
Chữ Hy Lạp gnosis nghĩa là “tri thức”. Chương nói đúng điều các nguồn xưa mô tả: các nhóm này đặt ơn cứu độ vào việc biết một điều bí mật.
Bạn nên biết rằng từ cuối thế kỷ XX, nhiều nhà nghiên cứu đã đặt câu hỏi về chính chữ “Ngộ đạo”. Michael Williams viết cuốn Rethinking “Gnosticism” năm 1996, và Karen King viết What Is Gnosticism? năm 2003. Họ cho rằng các sách ở Nag Hammadi khác nhau rất nhiều, và gom tất cả vào một “đạo Ngộ đạo” dễ làm ta hiểu sai. Chương tránh lỗi ấy khi viết rằng họ không phải một giáo phái có người đứng đầu, rằng mỗi thầy kể một câu chuyện khác, và nhắc rằng các học giả ngày nay cho cái nhãn chung là quá gọn.
Valentinô. Irênê cho biết Valentinô đến Rôma dưới thời giám mục Hyginô và ở đó đến thời Anicêtô (3.4.3), tức khoảng năm 136 đến 160. Ông học ở Alêxanđria. Chương viết “khoảng năm 136” và “chừng hai mươi năm”, là cách nói tròn của khoảng thời gian ấy. Tertulianô kể Valentinô từng mong được làm giám mục, nhưng người khác được chọn, và ông tức giận mà tách ra (Chống lại phái Valentinô, chương 4). Tertulianô là người chống Valentinô nên lời ấy có thể có ý bêu xấu, và chương đã ghi “người chống ông” để bạn biết đó là lời một phía.
Câu chuyện các Eon. Phần tóm tắt trong chương, về Thiên Chúa tối thượng, các Eon trong Cõi Viên Mãn (tiếng Hy Lạp Plêrôma), một Eon phạm lỗi (trong trường phái Valentinô là Sophia, “Khôn Ngoan”), và vị thần thấp kém nặn ra thế giới, theo đúng điều Irênê kể ở quyển 1, các chương 1 đến 8, và khớp với nhiều sách ở Nag Hammadi. Vị thần ấy gọi là Dêmiourgos, “người thợ”. Chương nói “mỗi thầy kể một cách” rồi mới tóm đại để, là cách nói đúng.
Tia lửa thần linh bị giam trong thân xác, và việc chia người ta thành người có tia lửa với người không có: Irênê, 1.6 và 1.7.5.
Cái giá của sự biết
Đức Giêsu chỉ “có vẻ” có thân xác. Thuyết này gọi là thuyết Ảo thân; chuyện Gioan gặp Kêrintô ở nhà tắm kể ở chương 23 có liên quan. Bạn nên biết không phải nhóm Ngộ đạo nào cũng dạy y như vậy. Phái Valentinô có cách nói phức tạp hơn. Nhưng hướng chung là coi nhẹ thân xác và nỗi khổ thật của Đức Kitô.
Đấng Cứu Độ đứng bên cười. Chuyện này có trong hai sách ở Nag Hammadi: Khải Huyền của Phêrô (khác với cuốn cùng tên được nhắc ở chương 32) và Luận thuyết thứ hai của Seth Cao Cả. Trong sách thứ nhất, Đấng Cứu Độ “đang cười” phía trên thập giá là Đấng sống, còn người bị đóng đinh chỉ là phần xác thịt thay thế. Trong sách thứ hai, Đức Kitô cười những kẻ tưởng mình đã đóng đinh Người. Irênê cũng thuật lại (1.24.4) rằng thầy Basilidê ở Alêxanđria dạy Simon người Kyrênê bị đóng đinh thay Đức Giêsu, “còn chính Đức Giêsu thì mang hình dạng Simon, đứng bên cạnh mà cười họ”. Cả ba chuyện chương kể đều có nguồn.
Ba hạng người. Việc môn đồ Valentinô chia thành hạng “thiêng liêng”, hạng “hồn” và hạng “vật chất” là từ Irênê (1.6 và 1.7.5). Lưu ý đây là cách một người đối nghịch thuật lại.
Thánh Thể. Lời của Ignatiô là từ Thư gửi giáo đoàn Smyrna, chương 7, đoạn 1. Ngài viết về những người nói Đức Kitô chỉ có thân xác bề ngoài, rằng họ kiêng Thánh Thể và cầu nguyện vì không xưng nhận Thánh Thể là Mình của Đấng Cứu Độ. Chương đưa lại câu ấy.
Đoạn người nông dân không biết chữ, người nô lệ, bà góa nghèo “sẽ mãi đứng ngoài” là lời bình của người kể. Nó tóm đúng lý lẽ của Irênê: chân lý được trao công khai cho mọi người, không chỉ cho một nhóm.
Irênê
Đời ông. Irênê sinh ở Tiểu Á, rất có thể ở Smyrna, khoảng năm 130 đến 140 (đây là phỏng đoán có cơ sở, không có năm sinh chắc chắn). Lúc nhỏ ông nghe cụ Pôlycarpô giảng, như chương 23 đã kể. Ông làm linh mục ở Lyon, mang thư lên Rôma năm 177 và trở thành giám mục thay Pôthinô, như chương 28 đã kể.
Chuyện thầy Marcô, người đã lôi kéo nhiều phụ nữ trong vùng của ông dọc theo sông Rhône, là của chính Irênê (1.13.7). Irênê nói Marcô là môn đồ của Valentinô; chương chỉ nói lại ý ông thấy các nhóm Ngộ đạo đã lan đến thung lũng sông Rhône.
Bức chân dung ghép bằng ngọc. Ở 1.8.1. Irênê viết rằng có kẻ tháo bức chân dung nhà vua ghép bằng đá quý, xếp lại các viên đá thành “hình con chó hay con cáo” rồi bảo đó là chân dung nhà vua. Chương lấy đúng ý và đúng hình ảnh.
Phơi bày giáo lý của họ để người ta tự thấy. Irênê nói rõ ý định này trong lời tựa quyển 1 và ở 1.31.3: chỉ cần bày giáo lý ấy ra là đã thắng được nó. Con số “hơn mười bảy thế kỷ” của chương là đúng: từ khoảng năm 180 đến năm 1945 là hơn một ngàn bảy trăm năm. Khi các sách Nag Hammadi được đọc, các học giả ngạc nhiên vì Irênê đã tả chính xác nhiều hệ thống mà ông chống lại. Đây là nhận xét chung của giới nghiên cứu, không gắn với tên một người cụ thể.
Hãy hỏi những người đã nhận từ chính tay các tông đồ. Đây là nội dung quyển 3, các chương 1 đến 4 (danh sách giám mục Rôma ở chương 22). Irênê nêu tên các Hội Thánh Rôma, Smyrna và Êphêsô ở 3.3.4. Khi chương viết “Ai cũng biết tên các giám mục ấy”, đó là cách người kể diễn lại lý lẽ ấy.
“Quy luật đức tin”. Bản tóm tắt mà chương nhắc nằm ở 1.10.1. Irênê viết Hội Thánh, dù rải khắp mặt đất, đã nhận từ các tông đồ đức tin vào “một Thiên Chúa là Cha toàn năng, Đấng dựng nên trời đất”, vào “một Đức Kitô Giêsu, Con Thiên Chúa, Đấng đã nhập thể để cứu độ chúng ta”, và vào Chúa Thánh Thần. Ngay sau đó, ông nói các Hội Thánh ở Germania, Iberia, Gaul, phương Đông, Ai Cập và Libya đều giữ đức tin này, và viết câu về mặt trời: “Như mặt trời, tạo vật của Thiên Chúa, vẫn là một và như nhau trên khắp thế giới, thì lời rao giảng chân lý cũng chiếu sáng khắp nơi.” (1.10.2). Đặt cạnh kinh Tin Kính các Tông đồ mà người Công giáo đọc, bạn sẽ thấy cùng một khung ba phần.
Thiên Chúa thấy mọi sự “rất tốt đẹp”. Để đối lại ý cho thế giới là công trình của một vị thần khiếm khuyết, chương dẫn sách Sáng thế, chương 1, câu 31 (St 1,31): Thiên Chúa thấy tất cả những gì Ngài đã làm, và đều rất tốt đẹp. Đây là lời Kinh Thánh.
“Vinh quang của Thiên Chúa là con người sống động.” Ở 4.20.7. Nguyên câu: “Vì vinh quang của Thiên Chúa là con người sống động, và sự sống của con người là được chiêm ngưỡng Thiên Chúa.” Người ta hay chỉ trích nửa đầu. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo trích lại câu này ở số 294.
Người chủ tàu ở Sinôpê
Nguồn. Sách của Marcion đã mất hết. Ta biết về ông chủ yếu qua năm quyển Chống Marcion của Tertulianô (viết khoảng năm 207 đến 208), qua Irênê, và qua thánh Êpiphaniô cuối thế kỷ IV. Họ đều là đối thủ của ông, nên những điều họ nói về đời tư ông phải đọc với dè dặt.
Chủ tàu ở Sinôpê. Tertulianô nhiều lần gọi ông là chủ tàu (tiếng Latinh nauclerus). Sinôpê nay là Sinop, một cảng trên Biển Đen ở miền bắc Thổ Nhĩ Kỳ.
Cha là giám mục. Tin này do Êpiphaniô kể (Panarion, chương 42), hơn hai trăm năm sau. Êpiphaniô còn nói chính người cha đã dứt phép thông công với Marcion vì một lỗi đạo đức; nhiều sử gia nghi ngờ phần ấy. Chương chỉ ghi “Có người nói”, đúng mức.
Hai trăm ngàn đồng sestertius. Tertulianô kể Hội Thánh Rôma nhận món tiền này lúc đầu, rồi trả lại khi Marcion bị loại (Về việc khước từ lạc giáo, chương 30). Để bạn hình dung: lương một năm của một người lính La Mã thời ấy chừng 1.200 sestertius, nên số tiền đủ trả lương cho hơn 160 người lính trong một năm. Con số này là phép tính từ hai số trên, không phải sử gia xưa nào ghi.
Năm 144. Tertulianô tính từ Đức Kitô đến Marcion là một trăm mười lăm năm sáu tháng rưỡi (Chống Marcion, 1.19). Chính những người theo Marcion về sau cũng lấy năm 144 làm năm lập hội thánh của họ. Các nguồn cho biết Marcion bị loại và tiền được trả lại; năm 144 là cách tính của phái ông. Chương gắn cả hai việc ấy vào năm 144 khi viết Hội Thánh Rôma bác bỏ giáo thuyết của ông.
Hai Thiên Chúa. Tertulianô và Irênê đều tóm giáo thuyết của ông như chương kể. Marcion viết một cuốn tên Những đối đề (Antitheses), đặt cạnh nhau những đoạn Cựu Ước và Tân Ước mà ông cho là trái nhau.
Danh sách sách của Marcion. Gồm một sách Tin Mừng, là Tin Mừng Luca đã cắt hai chương đầu và nhiều đoạn khác, cùng mười thư của Phaolô, không có các thư mục vụ và không có thư Híp-ri. Ông gọi chung là “Tin Mừng” và “Tông đồ”. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính việc Marcion lập danh sách riêng đã thúc Hội Thánh phải nói rõ danh sách của mình, điều chương 32 sẽ kể.
Bạn nên biết thêm hai điều. Năm 1921, nhà sử học Tin Lành người Đức Adolf von Harnack in một cuốn sách lớn và đầy thiện cảm về ông, Marcion: Das Evangelium vom fremden Gott, xếp ông vào những người đọc Phaolô sắc sảo nhất thời ấy. Và một vài học giả gần đây đề nghị rằng Tin Mừng của Marcion không phải bản cắt từ Luca mà là một bản văn cũ hơn, Luca về sau mở rộng ra. Ít người chấp nhận ý ấy.
Hội thánh của Marcion tồn tại lâu. Tấm bia chương nhắc được tìm thấy ở làng Deir Ali, xưa gọi là Lebaba, phía nam Đamát. Chữ Hy Lạp trên bia ghi “hội đường của những người theo Marcion”, năm 630 theo lịch dùng thời ấy, tức năm 318 hoặc 319. Chữ “hội đường” ở đây là chữ Hy Lạp chỉ nơi hội họp. Sang thế kỷ V, Têôđôrêtô, giám mục Kyrrhô ở Syria, vẫn viết rằng ngài đã dẫn tám làng theo Marcion “vào đường chân lý” (Thư 81); trong các thư của ngài còn nói hơn một ngàn người theo Marcion trong giáo phận đã trở về với Hội Thánh. Chương nói hội thánh Marcion “có giám mục, có nhà thờ, có các vị tử đạo”: các nguồn tư liệu dùng cho bộ sách này không dẫn riêng chi tiết ấy, và bằng chứng cụ thể ta có chỉ là tấm bia và lá thư của Têôđôrêtô. Bạn nên hiểu đó là điều sử gia vẫn thường mô tả về hội thánh ấy hơn là một đoạn sách xưa nào đó.
Pôlycarpô và “đứa con đầu lòng của Satan”. Irênê kể ở 3.3.4. Cụ Pôlycarpô đến Rôma vào thời giám mục Anicêtô. Irênê kể chuyện này để cho thấy các môn đệ của tông đồ cẩn trọng đến mức nào, ngay sau chuyện Gioan ở nhà tắm (chương 23). Chương nhận câu ấy “nghe nặng lời”, và quả thật nó nặng.
Một Thiên Chúa, hai giao ước
Những câu Kinh Thánh trong lý lẽ chống Marcion:
- Đức Giêsu cầu nguyện bằng thánh vịnh, kể cả trên thập giá, nơi Người kêu lên những lời đầu của Thánh vịnh 22 (Mt 27,46; trong bản của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, đó là Tv 22,2).
- Người gọi Thiên Chúa của Ápraham là Cha: Mt 22,32; Ga 8,54-56.
- “Các ân huệ và ơn kêu gọi của Thiên Chúa là điều không thể rút lại” (Rm 11,29). Phaolô viết điều này về Ítraen.
- Thiên Chúa “nhân hậu và từ bi, hay chậm giận” (Xh 34,6; Tv 103,8). Người Do Thái vẫn đọc những lời này trong kinh nguyện Ngày Đền Tội.
- Thiên Chúa của Tân Ước cũng là vị thẩm phán: Mt 25,31-46; Rm 2,5-6.
Đây là các câu Kinh Thánh, chương chỉ trích lại ý hoặc chữ của chúng.
Bài đọc Cựu Ước trong Thánh lễ Chúa nhật. Sách Bài đọc ban hành sau Công đồng Vatican II chọn bài đọc thứ nhất của các Chúa nhật thường niên từ Cựu Ước, sao cho hợp với bài Tin Mừng. Riêng các tuần Phục Sinh, bài đọc thứ nhất lấy từ sách Công vụ Tông đồ. Chương nói “thường” là đúng.
Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 121, viết Cựu Ước là “một phần không thể thiếu của Thánh Kinh”, các sách ấy giữ giá trị vĩnh viễn vì Giao ước cũ chưa bao giờ bị thu hồi. Chương trích ý ấy.
Điều còn lại
Nhận định “Phái Ngộ đạo mờ dần sau thế kỷ III” là đánh giá chung, không phải một sự kiện có ngày tháng. Một nhóm có gốc rễ Ngộ đạo là người Mandê ở Irắc và Iran vẫn còn đến nay, dù họ không tự gọi là Kitô hữu. Mani, người Ba Tư thế kỷ III, lập một tôn giáo mang nhiều nét Ngộ đạo, và nó lan xa tới Trung Hoa.
Câu về nước, bánh, rượu và dầu là lời bình của người kể, và hợp với lý lẽ của chính Irênê. Ông lấy việc Hội Thánh dâng bánh và rượu, những thứ của thế giới vật chất, để chứng minh thế giới ấy là tốt. Ông viết rằng bánh làm từ đất, khi nhận lời khẩn cầu Thiên Chúa, không còn là bánh thường mà là Thánh Thể, gồm hai thực tại, trần thế và thiên quốc; và thân xác chúng ta, khi rước Thánh Thể, không còn hư nát vì có hy vọng sống lại đến muôn đời (4.18.5). Chương trích đúng hai câu ấy.
Những người trong chương
Muhammad Ali al-Samman, người nông dân tìm ra kho sách Nag Hammadi.
James Robinson, học giả Mỹ, người ghi lại chuyện của ông và chủ biên bản dịch tiếng Anh của kho sách.
Valentinô, thầy Ngộ đạo người Ai Cập, ở Rôma khoảng năm 136 đến 160.
Basilidê, thầy Ngộ đạo ở Alêxanđria đầu thế kỷ II.
Irênê, giám mục Lyon.
Marcion, chủ tàu ở Sinôpê, lập hội thánh riêng, tính từ năm 144.
Pôlycarpô, giám mục Smyrna.
Tertulianô, tác giả ở Carthage. Êpiphaniô, giám mục Salamis trên đảo Síp cuối thế kỷ IV. Têôđôrêtô, giám mục Kyrrhô ở Syria, thế kỷ V.
Adolf von Harnack, sử gia Tin Lành người Đức.
Những nơi trong chương
Nag Hammadi, thị trấn bên sông Nin, miền Thượng Ai Cập. Alêxanđria, Antiôkhia, Rôma. Lyon và thung lũng sông Rhône. Sinôpê, nay là Sinop ở Thổ Nhĩ Kỳ. Lebaba, nay là Deir Ali, phía nam Đamát, Syria.
Đọc thêm
Nếu muốn đọc chính lời Irênê, quyển 1, chương 10 (quy luật đức tin) và quyển 3, chương 3 (danh sách giám mục Rôma) là hai đoạn ngắn và quan trọng nhất. Tác phẩm của ngài có bản tiếng Anh miễn phí trên trang newadvent.org. Nếu tò mò về Nag Hammadi, Tin Mừng theo Tôma là cuốn ngắn, dễ tìm bản dịch, và đọc rồi bạn sẽ hiểu vì sao các giám mục xưa phải cẩn thận. Muốn biết giới nghiên cứu nghĩ gì, có thể tìm What Is Gnosticism? của Karen King và The Gnostic Gospels của Elaine Pagels, hai cuốn dễ tìm, và mỗi cuốn đi một hướng khác.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 22 (danh sách các giám mục Rôma mà Irênê giữ), chương 23 (Gioan và Kêrintô, thuyết Ảo thân), chương 28 (Irênê ở Lyon), chương 30 (Thánh lễ năm 155), chương 32 (bộ Kinh Thánh được gom lại) và chương 33 (Tertulianô).