Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 130–200 · Alêxanđria, Rôma, Lyon

Chương 31

Những người bảo “chúng tôi biết bí mật”: Ngộ đạo và Marcion

Khoảng năm 130–200 · Alêxanđria, Rôma, Lyon

Giáo hoàng Têlesphôrô … ZêphyrinôHoàng đế Hađrianô … Septimiô Sêvêrô

Tháng Mười Hai năm 1945, gần thị trấn Nag Hammadi ở vùng Thượng Ai Cập, đoạn phía nam của thung lũng sông Nin, một bác nông dân tên là Muhammad Ali al-Samman vác cuốc ra đào lớp đất mùn tơi xốp dưới chân vách đá để đem về bón ruộng.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 130–200 (và cuộc tìm thấy năm 1945)

  1. Alêxanđria
  2. Rôma
  3. Lyon
  4. Nag Hammadi (Ai Cập)
Kho sách Ngộ đạo nằm im ở Thượng Ai Cập đến năm 1945.
Bắt đầu đọc

Chương 31

Khoảng năm 130–200 · Alêxanđria, Rôma, Lyon

Tháng Mười Hai năm 1945, gần thị trấn Nag Hammadi ở vùng Thượng Ai Cập, đoạn phía nam của thung lũng sông Nin, một bác nông dân tên là Muhammad Ali al-Samman vác cuốc ra đào lớp đất mùn tơi xốp dưới chân vách đá để đem về bón ruộng. Lưỡi cuốc của ông bất ngờ bổ trúng một chiếc chum sành lớn được trát kín miệng. Lúc đầu ông chần chừ không dám mở. Nhiều năm sau, ông kể lại với một học giả rằng lúc ấy ông sợ nhỡ bên trong chum nhốt một con yêu tinh, mà người địa phương gọi là thần jinn. Thế nhưng nghĩ đi nghĩ lại, biết đâu trong chum có giấu vàng, ông liền vung cuốc đập vỡ chiếc chum.

Bên trong chẳng có cục vàng nào cả. Chỉ có mười ba cuốn sách cổ chép trên giấy cói được đóng bìa da cẩn thận, trong đó cuốn thứ mười ba chỉ còn sót lại vài trang rời.

Thất vọng, bác nông dân ôm đống sách cũ về nhà rồi quăng đại bên góc bếp. Vào thập niên 1970, học giả người Mỹ James Robinson đã lặn lội tìm đến tận nhà bác nông dân ấy để hỏi chuyện và ghi lại đầu đuôi sự việc. Theo lời kể của ông, bà mẹ ở nhà đã tiện tay xé mất mấy tờ giấy cói đem nhóm bếp nấu ăn. Những cuốn còn lại sau đó lần lượt rơi vào tay các lái buôn cổ vật, và phải mất nhiều năm lưu lạc mới đến được tay giới nghiên cứu.

Năm 1945, ở Nag Hammadi: mẹ người nông dân xé vài trang sách cổ làm mồi nhóm bếp
Năm 1945, ở Nag Hammadi: mẹ người nông dân xé vài trang sách cổ làm mồi nhóm bếp

Khi đọc được nội dung bên trong, giới học giả nhận ra đây là những bản chép từ thế kỷ thứ tư của khoảng năm mươi tác phẩm cổ. Số sách này được viết bằng tiếng Copt, ngôn ngữ của người Ai Cập thời bấy giờ, phần lớn dịch từ những bản gốc tiếng Hy Lạp xưa hơn nhiều. Ngày nay cả bộ được giữ tại Bảo tàng Copt ở Cairo. Nhiều cuốn trong số đó, trước kia người ta chỉ biết tên qua những bài viết phản bác của các Giáo phụ.

Một cuốn trong chum tự xưng là Tin Mừng theo Tôma. Cuốn sách này không kể lại một biến cố nào về cuộc đời hay cái chết của Chúa cả, mà chỉ chép nối tiếp nhau 114 câu nói được gán cho Chúa Giêsu: có những câu nghe rất quen thuộc vì giống với bốn sách Tin Mừng trong Kinh Thánh, nhưng cũng có nhiều câu nghe rất lạ. Thật ra, nhiều năm trước đó, các nhà khảo cổ đã tìm thấy vài mảnh giấy cói tiếng Hy Lạp của chính cuốn sách này lẫn trong các bãi rác cổ ở Oxyrhynchus bên Ai Cập, chỉ là lúc ấy chưa ai biết đó là sách gì. Một cuốn khác trong chum mang tựa đề là Tin Mừng Chân Lý. Những cuốn còn lại thì kể đủ thứ chuyện huyền hoặc về các tầng trời chồng chất lên nhau, về các thực thể thần linh vô hình, và về một vị thần thấp kém vụng về nào đó đã lỡ tay nặn ra thế giới vật chất này chỉ vì một sự nhầm lẫn.

Đó chính là kinh sách của những nhóm người mà Hội Thánh vào thế kỷ thứ hai gọi là phái Ngộ đạo.

Những kẻ tự nhận mình “biết bí mật”

Danh xưng này bắt nguồn từ chữ gnosis trong tiếng Hy Lạp, có nghĩa là “tri thức” hay “sự hiểu biết”. Những người đi theo trào lưu này rao giảng rằng con người ta được cứu độ không phải nhờ lòng tin, không phải nhờ ăn ngay ở lành, cũng chẳng phải nhờ ơn Thiên Chúa tha thứ tội lỗi, mà là nhờ “biết” được một bí mật vũ trụ.

Họ không phải một giáo phái có tổ chức hay có giáo chủ, mà gồm rất nhiều nhóm nhỏ xoay quanh những ông thầy khác nhau, mỗi thầy lại tự thêu dệt nên một câu chuyện thần thoại riêng, và các nhóm này thường mọc lên ở những đô thị lớn đông giới trí thức như Alêxanđria, Antiôkhia và Rôma. Học giả ngày nay lưu ý rằng gom tất cả vào một cái tên là hơi đơn giản, vì ngay các sách ở Nag Hammadi cũng khác nhau rất xa.

Vị thầy giảng Ngộ đạo nổi tiếng nhất thời bấy giờ là Valentinô, một học giả người Ai Cập từng ăn học tại Alêxanđria rồi tìm đến lập nghiệp ở thủ đô Rôma vào khoảng năm 136. Ông có tài ăn nói, văn chương sắc sảo, thu hút rất đông học trò, và hoạt động ở Rôma chừng hai mươi năm. Tertulianô, người kịch liệt chống ông, kể rằng có lúc Valentinô nuôi hy vọng được bầu làm Giám mục Rôma, tức Giáo hoàng, nhưng vì không được chọn nên ông đâm ra bất mãn rồi bỏ đi theo con đường riêng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cuốn Tin Mừng Chân Lý tìm thấy trong chum đất ở Ai Cập là tác phẩm của Valentinô hoặc do các học trò của ông viết ra.

Rôma khoảng năm 140: thầy Valentinô giảng cho đám môn sinh, hứa cho họ biết “ý nghĩa ẩn giấu”
Rôma khoảng năm 140: thầy Valentinô giảng cho đám môn sinh, hứa cho họ biết “ý nghĩa ẩn giấu”

Tuy mỗi ông thầy kể một phách, nhưng cốt truyện chung của họ đại để là như thế này: Ở trên tầng trời cao thẳm có một vị Thiên Chúa tối cao, xa vời đến mức không ai có thể nhận biết hay tiếp xúc được. Từ Ngài phát sinh hàng loạt thực thể thần linh cấp dưới gọi là các Eon, cùng sống trong một thế giới ánh sáng thuần khiết gọi là Cõi Viên Mãn. Thế rồi một ngày kia, có một vị Eon trên đó trót phạm sai lầm. Theo trường phái của Valentinô, vị ấy tên là Sophia, nghĩa là “Đức Khôn Ngoan”. Từ lầm lỗi của bà Sophia sinh ra một vị thần cấp thấp, mù tịt chẳng biết gì về Thiên Chúa chân thật ở tít trên cao. Vị thần thấp kém và dốt nát ấy, được họ gọi là Demiurge, tiếng Hy Lạp nghĩa là “người thợ thủ công”, đã nhào nặn nên vũ trụ vật chất này và thân xác thịt xương của con người. Và họ ngang nhiên tuyên bố: vị thần thợ thủ công thấp kém ấy chính là Đức Chúa Trời của sách Cựu Ước!

Họ dạy tiếp rằng: bên trong một số ít người ưu tú trên thế gian này có ẩn chứa một “tia lửa thần linh” rơi từ Cõi Viên Mãn xuống và đang bị giam cầm trong nhà tù xác thịt. Những con người mang tia lửa ấy đang sống mê muội mà không biết mình thực sự là ai và từ đâu rơi xuống. Vì thế, Đức Kitô đã từ cõi trên đi xuống trần gian để đánh thức và nói nhỏ cho họ biết bí mật ấy. Hễ ai nghe và “biết” được nguồn gốc thần linh của mình thì lúc chết sẽ trút bỏ xác phàm như trút bỏ chiếc áo tù để bay thẳng về Cõi Viên Mãn; còn những kẻ phàm phu không mang sẵn tia lửa ấy trong người thì có cố gắng cách mấy cũng chẳng bao giờ hiểu nổi.

Những lời giảng giải ấy nghe vừa cao siêu vừa huyền bí, và cái vẻ bí truyền đó lại có sức mê hoặc lòng người. Người nghe cảm thấy mình được bật mí những chuyện thâm cung bí sử của vũ trụ, được vuốt ve lòng tự ái rằng mình thuộc tầng lớp “tinh hoa”, hiểu đạo hơn hẳn đám đông giáo dân bình dân vẫn ngồi nghe đọc Kinh Thánh mỗi sáng Chúa nhật ở nhà thờ. Điều rắc rối là nhiều người theo trào lưu Ngộ đạo vẫn đi lễ chung với cộng đoàn và vẫn đọc Tin Mừng như mọi người; có điều với mỗi câu chữ, họ lại suy ra một “tầng ý nghĩa mật truyền” mà chỉ riêng nhóm họ mới hiểu với nhau.

Sức hút của “bí mật”: một nhóm nhỏ được dẫn vào phòng trong, nghe điều “người thường không hiểu”
Sức hút của “bí mật”: một nhóm nhỏ được dẫn vào phòng trong, nghe điều “người thường không hiểu”

Cái giá phải trả của thứ “tri thức bí mật”

Các giám mục thời ấy sớm nhận ra mối nguy chết người sau trào lưu này, và các ngài có lý.

Nếu coi thân xác con người là một nhà tù dơ bẩn và thế giới vật chất này là sản phẩm lỗi của một vị thần kém cỏi, thì Con Thiên Chúa không đời nào hạ mình mặc lấy xác phàm thật. Theo lối nghĩ ấy, Chúa Giêsu chỉ có vẻ bề ngoài giống thân xác con người, và trên đồi Canvê Người chỉ làm bộ chịu đau khổ mà thôi. Lối nghĩ này gọi là thuyết Ảo thân. Một số kinh sách của họ còn đi xa hơn: trong một cuốn sách tìm thấy ở Nag Hammadi mang tên Khải Huyền của Phêrô, tác giả mô tả cảnh Đấng Cứu Độ thực sự đang đứng lơ lửng phía trên cây thập giá và mỉm cười tươi vui, trong khi cái đang bị đóng đinh bên dưới chỉ là phần vỏ xác thịt không hồn của Người. Ở một cuốn khác tên là Luận thuyết thứ hai của Seth Cao Cả, Đức Kitô đứng cười nhạo đám lính Rôma và người Do Thái vì họ cứ ngỡ là đang đóng đinh được Người. Thánh Irênê còn thuật lại rằng một ông thầy Ngộ đạo ở Alêxanđria tên là Basilidê dạy học trò: trên đường lên núi Sọ, chính ông Simon người Kyrênê mới bị đóng đinh thế mạng, “còn bản thân Đức Giêsu thì hóa phép mang lấy khuôn mặt của ông Simon, đứng khoanh tay ở bên cạnh mà cười nhạo bọn chúng”. Tin theo những lời ấy thì cây Thánh giá, niềm hy vọng xác loài người sống lại, cho đến tấm bánh và chén rượu trong Thánh lễ đều thành vô nghĩa cả.

Mối nguy thứ hai không kém: sự phân biệt đẳng cấp ngay trong lòng Giáo hội. Nếu ơn cứu độ chỉ dành cho những trí thức nắm giữ mật mã, thì những người nông dân mù chữ, những người nô lệ lam lũ, những bà góa nghèo khổ, tức là đại đa số con cái của Hội Thánh, sẽ vĩnh viễn bị gạt ra bên lề. Học trò của Valentinô còn chia nhân loại làm ba hạng: hạng “tinh thần”, tức là chính nhóm họ, có sẵn tia lửa thần linh nên cầm chắc vé cứu độ; hạng “tâm hồn”, tức là các giáo dân Công giáo bình thường, không có tia lửa nên chỉ mong một chỗ đứng thấp hơn ở thế giới bên kia nhờ giữ đức tin và làm việc lành; còn hạng “vật chất”, những người còn lại, thì vô phương cứu chữa, chết là hết. Cứ theo đà ấy, cả Hội Thánh do các Tông đồ thiết lập, với các vị giám mục, với quyển Kinh Thánh được đọc công khai giữa nhà thờ và các Bí tích nuôi dưỡng đời sống, bị họ hạ xuống thành cái vỏ ốc dành cho đám bình dân kém hiểu biết.

Người nông dân không biết chữ, người nô lệ, bà góa nghèo: những người đông nhất trong Hội Thánh
Người nông dân không biết chữ, người nô lệ, bà góa nghèo: những người đông nhất trong Hội Thánh

Trước đó khá lâu, trên đường bị giải về Rôma chịu tử đạo, thánh Giám mục Ignatiô thành Antiôkhia đã cảnh báo các giáo đoàn đề phòng những kẻ rao giảng rằng Chúa Kitô chỉ mang thân xác giả bề ngoài. Ngài chỉ rõ dấu hiệu nhận diện nhóm lạc giáo này là họ “xa lánh việc tham dự Thánh lễ Tạ ơn và cầu nguyện chung, bởi lẽ họ không chịu tuyên xưng rằng Bí tích Thánh Thể chính là Thịt thật của Đấng Cứu Độ chúng ta là Đức Giêsu Kitô, Đấng đã thực sự chịu khổ hình vì tội lỗi chúng ta”.

Nhưng người giáng đòn bút chiến sắc bén nhất lại là vị giám mục thành Lyon.

Thánh Irênê và bức tranh ghép bằng ngọc quý

Như chương 28 đã kể, thánh Irênê sinh trưởng tại vùng Tiểu Á, nhiều khả năng là ngay tại thành Smyrna. Thuở thiếu thời, cậu bé Irênê từng được ngồi dưới chân thánh Giám mục Pôlycarpô để lắng nghe cụ kể lại những kỷ niệm sống động về thánh Tông đồ Gioan. Khi trưởng thành, ngài sang truyền giáo ở phương Tây tại xứ Gaul, nay là nước Pháp, làm linh mục ở Lyon, rồi kế vị Đức Giám mục Pôthinô sau cơn bách hại đẫm máu năm 177.

Ngay tại giáo phận vùng biên viễn của mình, Đức Giám mục Irênê nhận thấy các nhóm Ngộ đạo cũng đã len lỏi tới tận lưu vực sông Rhône. Ngài đau lòng kể về một tên đầu sỏ Ngộ đạo tên là Marcô đã dùng những trò ảo thuật giả hiệu trong nghi lễ để quyến rũ và dẫn dắt nhiều phụ nữ giàu có nhẹ dạ dọc vùng sông Rhône đi lạc đường đức tin. Khoảng năm 180, để bảo vệ đoàn chiên, ngài viết một bộ sách năm quyển với một tựa đề rất dài: Vạch trần và bác bỏ cái gọi là tri thức giả hiệu. Ngài mượn tựa đề này từ lời dặn của thánh Phaolô ở cuối Thư thứ nhất gửi ông Timôthê, khuyên người môn đệ tránh xa những cuộc tranh cãi xoay quanh “cái được gọi là tri thức nhưng thực ra là giả hiệu”. Về sau người ta quen gọi gọn là Chống các lạc giáo. Bản gốc tiếng Hy Lạp nay đã mất phần lớn, nhưng may còn một bản dịch Latinh cổ giữ nguyên cả năm quyển.

Trong bộ sách ấy, thánh Irênê đi hai bước. Bước thứ nhất, ngài kiên nhẫn trình bày lại thật tỉ mỉ giáo thuyết của từng ông thầy Ngộ đạo: thực thể thần linh này sinh ra thực thể kia như thế nào, vị Eon này kết đôi với vị Eon nọ phức tạp ra sao. Ngài tin chỉ cần phơi mớ lý thuyết bí truyền ấy ra ánh sáng, tự khắc người thường sẽ thấy nó rắc rối, mâu thuẫn và kỳ quặc đến đâu. Công trình ấy giúp hậu thế nhiều hơn ngài tưởng: suốt hơn mười bảy thế kỷ liền, trước khi chiếc chum đất ở Nag Hammadi được đào lên vào năm 1945, những trang của thánh Irênê gần như là nguồn duy nhất cho biết phái Ngộ đạo dạy gì. Đến khi đọc được nguyên văn các sách trong chum, học giả hiện đại phải ngả mũ: vị Giám mục thành Lyon mười tám thế kỷ trước đã mô tả trung thực các đối thủ của mình.

Lyon khoảng năm 180: giám mục Irênê viết bộ sách bác bỏ “cái gọi là hiểu biết”
Lyon khoảng năm 180: giám mục Irênê viết bộ sách bác bỏ “cái gọi là hiểu biết”

Bước thứ hai, ngài phản bác họ bằng một hình ảnh mà người giáo dân nào nghe qua cũng hiểu ngay: Có một nghệ nhân tài hoa dùng hàng ngàn viên ngọc quý đủ màu ghép thành bức chân dung tuyệt đẹp của một vị Hoàng đế. Thế rồi có một kẻ xấu bước tới, cậy hết ngọc ra rồi ghép lại thành “hình một con chó hay một con cáo”, đoạn chỉ tay vào đó mà lớn tiếng lừa những người cả tin rằng: đây mới chính là bức chân dung đích thực của Đức Vua mà người nghệ nhân muốn ghép! Các thầy Ngộ đạo, theo thánh Irênê, đang làm y hệt trò đánh tráo ấy với Kinh Thánh: họ nhặt những câu chữ, những dụ ngôn có thật, rồi lắp vào bộ khung thần thoại do họ tự bịa, biến Lời Chúa thành một bức tranh dị dạng.

Hình ảnh của Irênê: bức chân dung vua ghép bằng đá quý bị xếp lại thành hình con cáo
Hình ảnh của Irênê: bức chân dung vua ghép bằng đá quý bị xếp lại thành hình con cáo

Vậy làm sao người tín hữu bình dân biết đâu là bức chân dung thật của Đức Vua? Thánh Irênê trả lời dứt khoát: Hãy đem đối chiếu với giáo huấn của các Giáo hội đã đón nhận đức tin trực tiếp từ chính tay các thánh Tông đồ! Trong đạo Chúa không hề có chuyện giấu giếm bí mật nào cả: nếu các Tông đồ có biết mầu nhiệm cao siêu nào đi nữa, thì các ngài đã truyền lại hết cho những giám mục các ngài đặt lên coi sóc các giáo đoàn lớn như ở Rôma, ở Êphêsô hay ở Smyrna. Danh sách các giám mục kế vị nhau từ thời các Tông đồ tại các tòa ấy được ghi công khai, ai cũng kiểm chứng được, và giáo lý các ngài dạy ở khắp nơi đều thống nhất.

Hãy hỏi những người nhận đức tin từ tay các tông đồ: cậu bé Irênê ngồi nghe cụ Pôlycarpô
Hãy hỏi những người nhận đức tin từ tay các tông đồ: cậu bé Irênê ngồi nghe cụ Pôlycarpô

Ngài tóm lại giáo huấn chung ấy thành điều ngài gọi là “Quy luật Đức tin”: tuyên xưng niềm tin vào “một Thiên Chúa duy nhất là Cha toàn năng, Đấng tạo thành trời đất muôn vật”, tin vào “một Chúa Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, Đấng đã thực sự nhập thể làm người để cứu độ chúng ta”, và tin vào Chúa Thánh Thần. Người Công giáo hôm nay đọc qua sẽ nhận ra ngay khung ba phần của Kinh Tin Kính ta vẫn đọc mỗi Chúa nhật. Thánh Irênê tự hào rằng dù các giáo đoàn ở tận xứ Đức, xứ Tây Ban Nha, xứ Gaul, hay ở tận phương Đông, Ai Cập và Libya đi chăng nữa, tất cả đều giữ chung một đức tin ấy: “Cũng như mặt trời là tạo vật của Thiên Chúa dù chiếu soi khắp thế gian nhưng vẫn chỉ là một và giống hệt nhau ở mọi nơi thế nào, thì lời rao giảng chân lý của Hội Thánh cũng tỏa sáng đồng nhất ở khắp mọi nơi như vậy”.

“Quy luật đức tin” dạy công khai: giám mục Irênê dạy người dự tòng ở Lyon
“Quy luật đức tin” dạy công khai: giám mục Irênê dạy người dự tòng ở Lyon

Trước thái độ khinh miệt thân xác của phái Ngộ đạo, thánh Irênê viết những trang đầy yêu đời về phẩm giá thân xác con người và vẻ đẹp thế giới vật chất. Thiên Chúa đã dựng nên trời đất muôn vật và thấy mọi sự “đều rất tốt đẹp”; Ngôi Lời đã mang lấy máu thịt con người thật, chịu khổ hình thật và sống lại thật để cứu chuộc con người cả hồn lẫn xác. Ngài có một câu nổi tiếng mà ngày nay người ta hay trích cắt mất vế sau; nguyên văn trọn vẹn là: “Bởi vì vinh quang của Thiên Chúa chính là con người sống động; còn sự sống đích thực của con người chính là được chiêm ngưỡng Thiên Chúa”.

Ông chủ hãng tàu biển người xứ Sinôpê

Cũng vào thời Valentinô đang ở Rôma, một nhân vật khác tìm đến thủ đô và làm Hội Thánh chao đảo, nhưng theo hướng ngược hẳn lại.

Ông tên là Marcion, một thương gia giàu sụ, chủ một đội tàu buôn lớn, quê ở thành phố cảng Sinôpê nằm bên bờ Biển Đen, nay thuộc miền bắc Thổ Nhĩ Kỳ. Có tài liệu nói rằng thân phụ của ông là vị Giám mục coi sóc giáo phận Sinôpê, dù tin này chỉ do thánh Êpiphaniô ghi lại, mà ngài sống hơn hai trăm năm sau. Khoảng năm 140, Marcion cập bến Rôma và xin gia nhập vào cộng đoàn tín hữu tại thủ đô. Để tỏ lòng nhiệt thành, ông đã rộng tay quyên tặng vào quỹ bác ái của Hội Thánh Rôma một số tiền khổng lồ lên tới 200.000 đồng bạc sestertius, một khoản tiền lớn đến mức đủ để trả lương cả năm trời cho hơn 160 người lính lê dương Rôma.

Khoảng năm 140: chủ tàu Marcion đến Rôma, dâng cho Hội Thánh một số tiền rất lớn
Khoảng năm 140: chủ tàu Marcion đến Rôma, dâng cho Hội Thánh một số tiền rất lớn

Thế nhưng khi ngồi đọc Kinh Thánh, đầu óc thực tế của nhà buôn Marcion lại vấp phải một mâu thuẫn mà ông không sao chấp nhận nổi. Trong mắt ông, vị Thiên Chúa hiện lên trong các trang sách Cựu Ước sao mà giống một ông thần hay nổi nóng, truyền lệnh đánh chiếm giết chóc, thẳng tay trừng phạt kẻ có lỗi và đòi hỏi công lý sòng phẳng theo kiểu “mắt đền mắt, răng đền răng” đến từng đồng xu cuối cùng. Còn Đức Giêsu trong Tin Mừng lại dạy yêu cả kẻ thù, ai vả má bên này thì đưa luôn má bên kia và phải tha thứ cho anh em đến bảy mươi lần bảy. Không thể dung hòa nổi hai hình ảnh ấy, Marcion đi đến một kết luận táo bạo: chắc chắn phải có tới hai vị Thiên Chúa khác nhau! Vị thứ nhất là Thiên Chúa của Cựu Ước: một vị thần tạo hóa tuy công bằng theo luật lệ nhưng khắc nghiệt và hẹp hòi, kẻ đã dựng nên thế giới vật chất đầy bất toàn này. Còn Đức Giêsu được sai đến từ một vị Thiên Chúa thứ hai: một Thiên Chúa tối cao nhân lành, đầy tình thương ở tầng trời xa xôi mà từ trước tới nay loài người chưa hề biết tới; Ngài thương xót nhân loại nên đã sai Con mình xuống để giải thoát chúng ta khỏi ách thống trị của vị thần Cựu Ước kia. Marcion còn viết hẳn một cuốn sách nhan đề Những mệnh đề đối lập, đặt các câu Cựu Ước và Tân Ước song song để chứng minh hai bên đối chọi nhau như nước với lửa.

Rồi Marcion làm một việc chưa ai dám làm: tự lập một danh mục quy định người Kitô hữu được đọc sách nào. Ông gạch bỏ cả bộ Cựu Ước. Trong các sách về Chúa Giêsu và các Tông đồ, ông bỏ hết các Tin Mừng khác, chỉ giữ Tin Mừng theo thánh Luca và mười thư của thánh Phaolô, vì cho rằng trong các Tông đồ chỉ mình Phaolô hiểu đúng ý Chúa Giêsu về việc bãi bỏ Lề luật cũ, còn các vị kia đã nhiễm tư tưởng Do Thái giáo cả. Ngay cả Luca và mười thư Phaolô, Marcion cũng chẳng để nguyên: ông cầm kéo cắt luôn hai chương đầu của sách Luca, phần kể chuyện truyền tin, Chúa Giáng sinh và thời thơ ấu của Chúa Giêsu, vì ông cũng không tin Chúa thật sự sinh ra bằng xương bằng thịt, đồng thời xóa sạch tất cả những câu nào trong sách gọi Thiên Chúa của Chúa Giêsu là Đấng Tạo Hóa hoặc trích dẫn lời tiên tri trong Cựu Ước!

Marcion tự lập danh sách sách được đọc: bỏ Cựu Ước, cắt bớt Tin Mừng Luca và thư Phaolô
Marcion tự lập danh sách sách được đọc: bỏ Cựu Ước, cắt bớt Tin Mừng Luca và thư Phaolô

Tháng Bảy năm 144, Hội Thánh Rôma họp xét, lên án và trục xuất Marcion, trả lại ông từng đồng trong số 200.000 đồng đã quyên. Bị khai trừ, Marcion đem số tiền ấy cùng tài tổ chức của một chủ hãng tàu ra thành lập một giáo hội ly giáo của riêng mình. Giáo hội của Marcion cũng có hệ thống giám mục, linh mục, có nhà thờ riêng, có cả những tín hữu chịu tử đạo dưới tay chính quyền Rôma, và tồn tại dai dẳng mấy thế kỷ, mạnh nhất ở Syria. Tại ngôi làng cổ Lebaba nằm gần thành Đamát, nay là vùng Deir Ali ở Syria, các nhà khảo cổ đã tìm thấy một tấm bia đá khắc năm 318 hoặc 319 trên một ngôi nhà thờ cổ; dòng chữ Hy Lạp trên tấm bia ghi rõ đây là “hội đường của những người theo phái Marcion”. Mãi đến tận giữa thế kỷ thứ năm, tức là ba trăm năm sau, Đức Giám mục Têôđôrêtô coi sóc giáo phận Kyrrhô bên Syria vẫn viết trong thư rằng ngài vừa vất vả đưa được tám ngôi làng theo lạc giáo Marcion trong giáo phận mình “trở về với con đường chân lý”.

Năm 144: Hội Thánh Rôma bác bỏ những điều Marcion dạy và trả lại toàn bộ tiền ông đã dâng
Năm 144: Hội Thánh Rôma bác bỏ những điều Marcion dạy và trả lại toàn bộ tiền ông đã dâng

Thánh Irênê còn kể một chuyện xảy ra ở Rôma khi thánh Pôlycarpô từ phương Đông sang thăm. Một hôm tình cờ gặp nhau ngoài đường, Marcion bước tới hỏi vị giám mục già khả kính: “Thưa cụ, cụ có nhận ra tôi là ai không?”. Thánh Pôlycarpô nhìn thẳng vào mặt ông ta và đáp không chút nể nang: “Có chứ, ta nhận ra ông chính là đứa con đầu lòng của quỷ Satan!”. Câu trả lời nghe thật nặng nề; nhưng nó cho chúng ta thấy những bậc mục tử từng được nghe các Tông đồ giảng dạy đã coi hành động tự ý cắt xén Lời Chúa và chia cắt Thiên Chúa của Marcion là một tội phạm thánh nghiêm trọng đến mức nào.

Ở Rôma, Marcion hỏi cụ Pôlycarpô: “Cụ có nhận ra tôi không?”
Ở Rôma, Marcion hỏi cụ Pôlycarpô: “Cụ có nhận ra tôi không?”

Tất nhiên, không phải học giả đời sau nào cũng nhìn Marcion với ánh mắt gay gắt như thế. Vào năm 1921, nhà thần học kiêm sử gia Tin Lành người Đức Adolf von Harnack xuất bản một cuốn chuyên khảo đồ sộ về Marcion với thái độ rất thiện cảm, coi ông là một nhà cải cách tôn giáo sớm và là một trong những người đọc thấu đáo tư tưởng của thánh Phaolô nhất. Gần đây, vài học giả còn cho rằng cuốn Tin Mừng ngắn của Marcion biết đâu là bản xưa hơn, về sau tác giả sách Luca mới mở rộng ra; nhưng đa số giới nghiên cứu bác bỏ, vì bằng chứng cho thấy chính Marcion đã cắt xén bản Luca.

Chỉ có một Thiên Chúa duy nhất của hai Giao Ước

Tertulianô bên Bắc Phi viết trọn năm quyển để bác từng luận điểm của Marcion, và thánh Irênê ở Lyon cũng dành nhiều trang trả lời ông. Lập luận cốt lõi của các Giáo phụ có thể tóm gọn như sau:

Trước hết, chính Chúa Giêsu là một người Do Thái. Người cầu nguyện bằng các Thánh vịnh Cựu Ước; ngay lúc hấp hối trên thập giá, Người cũng kêu lớn bằng câu mở đầu của Thánh vịnh 22: “Lạy Thiên Chúa, lạy Thiên Chúa của con, sao Ngài bỏ rơi con?”. Người liên tục trích lời các ngôn sứ và âu yếm gọi Đức Chúa Trời của tổ phụ Ápraham, Ixaác và Giacóp là “Cha của Thầy”. Ngay cả thánh Phaolô, vị Tông đồ duy nhất mà Marcion tôn sùng, cũng viết trong thư gửi tín hữu Rôma về dân Do Thái: “các ân huệ và ơn kêu gọi của Thiên Chúa thì không bao giờ Người rút lại”. Đọc kỹ Cựu Ước, Thiên Chúa đâu chỉ có nghiêm phạt, Ngài đã tỏ mình cho ông Môsê là “Thiên Chúa nhân hậu và từ bi, hay nén giận, giàu tình thương và thành tín”, những lời người Do Thái nay vẫn đọc trong ngày đại lễ Đền Tội Yom Kippur. Ngược lại, trong Tân Ước, chính Chúa Giêsu cũng nhiều lần cảnh báo nghiêm khắc về ngày phán xét cuối cùng và lửa hỏa ngục dành cho những kẻ cứng lòng. Vậy không có hai vị Thiên Chúa đối nghịch: chỉ có một Thiên Chúa vừa công thẳng vừa vô cùng thương xót, Đấng kiên nhẫn từng bước dạy dỗ nhân loại qua một dòng lịch sử cứu độ dài, đi từ tổ phụ Ápraham cho đến đỉnh cao là Đức Giêsu Kitô.

Nếu nghe Marcion mà vứt bỏ Cựu Ước, thì Chúa Giêsu sẽ biến thành một nhân vật lạc lõng từ trên mây rơi xuống trần gian, không có cội nguồn quê hương, không có dân tộc, và cũng chẳng còn những lời hứa cứu độ từ ngàn xưa mà Người đến để hoàn tất. Đứng trước ngã ba ấy, Hội Thánh dứt khoát giữ trọn cả hai phần Kinh Thánh. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo ngày nay vẫn khẳng định Cựu Ước là “một phần không thể tách rời của Thánh Kinh”, và các sách ấy “vẫn giữ nguyên giá trị vĩnh viễn của mình, bởi vì Giao Ước cũ chưa bao giờ bị Thiên Chúa thu hồi”. Quyết định ấy ở thế kỷ thứ hai giữ cho Hội Thánh gắn bó với cội rễ dân tộc Do Thái và kho tàng Sách Thánh của họ. Đó cũng là lý do vì sao trong mỗi Thánh lễ Chúa nhật của người Công giáo chúng ta hôm nay, bài đọc thứ nhất luôn lấy từ Cựu Ước, chỉ trừ các tuần lễ trong Mùa Phục Sinh thì thay bằng sách Công vụ Tông đồ.

Những gì đọng lại sau cơn sóng gió

Sang thế kỷ thứ ba, các nhóm Ngộ đạo tàn dần, các cộng đoàn theo Marcion cũng thưa thớt rồi biến mất. Ngày nay chỉ còn vài dấu tích xa xôi: ở Irắc và Iran còn một cộng đồng nhỏ gọi là người Mandê, giữ một niềm tin đậm gốc Ngộ đạo, dù họ tôn kính ông Gioan Tẩy Giả chứ không nhận mình là Kitô hữu. Cũng thế kỷ thứ ba, một người Ba Tư tên là Mani pha trộn tư tưởng nhị nguyên của Ngộ đạo với các tôn giáo khác để lập ra đạo Manikê, còn gọi là Minh giáo, một tôn giáo từng có thời lan truyền dọc theo Con đường Tơ lụa sang tới tận Trung Hoa.

Nơi ấy hôm nay: các cuốn sách Nag Hammadi trưng bày ở Bảo tàng Copt, Cairo
Nơi ấy hôm nay: các cuốn sách Nag Hammadi trưng bày ở Bảo tàng Copt, Cairo

Thế nhưng, nhờ những năm tranh luận cam go ấy, Hội Thánh nói ra thành lời rõ ràng những chân lý trước đó chỉ mới sống một cách mặc nhiên. Đầu tiên, Hội Thánh khẳng định đức tin Kitô giáo luôn được truyền dạy công khai từ các Tông đồ qua các vị giám mục kế vị, nhờ thế một bà cụ nhà quê không biết chữ ngồi lần hạt ở cuối nhà thờ vẫn tuyên xưng và đón nhận cùng một đức tin trọn vẹn y hệt như một vị giám mục hay tiến sĩ thần học uyên bác. Thứ hai, thân xác con người và thế giới vật chất này là công trình tốt lành do chính Thiên Chúa tạo dựng và đã được Con Thiên Chúa mặc lấy để cứu chuộc. Thánh Irênê chỉ ra bằng chứng rõ nhất nằm ngay trên bàn thờ: ngài viết rằng tấm bánh làm từ lúa mì mọc lên từ đất, một khi đã đón nhận lời khẩn cầu của Thiên Chúa thì “không còn là tấm bánh thông thường nữa, mà đã trở thành Thánh Thể, kết hợp cả hai thực tại trần thế và thiên quốc làm một”; và cũng tương tự như thế, “thân xác phàm hèn của chúng ta một khi đã được nuôi dưỡng bằng Thánh Thể thì dù có vùi xuống đất cũng không còn phải hư nát vĩnh viễn nữa, bởi đã mang sẵn trong mình niềm hy vọng sống lại muôn đời”. Trải qua hai ngàn năm, làn nước mát, tấm bánh mì, chén rượu nho và giọt dầu ôliu vẫn luôn là những phương tiện thánh thiêng mà Thiên Chúa dùng để chạm đến và ban ơn cứu độ cho con người.

Riêng Marcion, khi bỏ đi, để lại cho Hội Thánh một câu hỏi lớn mà năm 150 Giáo hội chưa trả lời dứt điểm: giữa muôn vàn sách vở đang lưu hành, đâu là những cuốn sách thực sự được linh hứng để được phép đọc công khai trong nhà thờ, và những cuốn nào thì không? Marcion đã tự lập một danh sách cắt xén của riêng ông. Còn bản danh sách chính thức của Hội Thánh, tức bộ quy điển Kinh Thánh Tân Ước gồm 27 cuốn như chúng ta có ngày nay, sẽ còn cần vài thế kỷ sàng lọc thận trọng nữa mới khép lại.

Còn bản danh sách chính thức của Hội Thánh, tức bộ quy điển Kinh Thánh Tân Ước gồm 27 cuốn như chúng ta có ngày nay, sẽ còn cần vài thế kỷ sàng lọc thận trọng nữa mới khép lại.

Chương 31 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Bởi vì vinh quang của Thiên Chúa chính là con người sống động…”

Thánh Irênê
Kho sách Ngộ đạo nằm im ở Thượng Ai Cập đến năm 1945.

Những người trong chương

  • Muhammad Ali al-Samman · Người nông dân đập vỡ chiếc chum năm 1945. Bộ sách trong chum nay được giữ ở Bảo tàng Copt, thủ đô Cairo.
  • Irênê · Bản Hy Lạp bộ Chống các lạc giáo mất gần hết, nhưng một bản Latinh cổ giữ trọn năm quyển.
  • Marcion · Ở làng Lebaba, nay là Deir Ali, Syria, người ta tìm thấy tấm bia khắc năm 318 hoặc 319, ghi “hội đường của những người theo Marcion”.

Nơi ấy hôm nay

  • Nag Hammadi, bên sông Nin, miền Thượng Ai Cập. Mười ba cuốn sách tiếng Copt, chép từ thế kỷ IV, nằm dưới chân vách đá cho tới khi lưỡi cuốc chạm vào chiếc chum.
  • Irắc và Iran vẫn còn người Mandê, một cộng đồng giữ niềm tin mang đậm gốc Ngộ đạo cổ. Họ không nhận mình là Kitô hữu.

Muốn đọc thêm

1 Tm 6,20 · Irênê, Chống các lạc giáo quyển 1 và 3, newadvent.org · Elaine Pagels, The Gnostic Gospels

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 32

Cuốn Sách được gom lại: bộ Kinh Thánh ra đời

Khi chưa có cuốn Kinh Thánh trọn bộ, làm sao các cộng đoàn biết sách nào được đọc trong nhà thờ?

Khoảng 25 phút đọc