Tư liệu chương 32
Kiểm chứng chương 32: Cuốn Sách được gom lại: bộ Kinh Thánh ra đời
Đọc xong chương 32, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: mảnh giấy Muratori có thật không và đọc được những gì, vì sao bốn Tin Mừng mà không phải ba hay năm, lá thư của thánh Athanasiô năm 367 nói gì, và chuyện giấu sách năm 303 có ghi lại ở đâu. Chương kể việc bộ Kinh Thánh mà người Công giáo đọc hôm nay được gom lại qua gần bốn trăm năm. Câu chuyện dựa vào những danh sách sách xưa còn giữ được, lời các Giáo phụ, biên bản các công nghị, và những bản chép tay cổ mà bạn có thể xem tận mắt, nhiều bản đã có ảnh chụp trên mạng. Những trang này đi theo từng mốc của chương, chỉ chỗ tra, và nói rõ chỗ các nhà nghiên cứu còn bàn.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Cl 4,16” nghĩa là thư gửi tín hữu Côlôxê, chương 4, câu 16.
Một chữ bạn sẽ gặp nhiều là “quy điển” (tiếng Hy Lạp kanôn, nghĩa gốc là “cây thước”), chỉ danh sách chính thức các sách thuộc Kinh Thánh.
Mảnh văn Muratori
Những gì chương kể đều đúng:
- Ludovico Antonio Muratori công bố mảnh này năm 1740.
- Bản chép tay nằm ở Thư viện Ambrosiana tại Milanô. Nó được chép khoảng thế kỷ VII hay VIII (chương viết “khoảng thế kỷ VIII”, là cách nói gọn), có lẽ ở tu viện Bobbio, miền bắc nước Ý.
- Đoạn văn dài tám mươi lăm dòng, bằng tiếng Latinh rất vụng, mất phần đầu.
- Câu đầu còn đọc được là “…ông có mặt ở đó, và vì thế ông chép lại”, rồi đến “Sách Tin Mừng thứ ba, theo Luca”. Chương nói “có thể” đó là câu về Máccô. Vì phần đầu đã mất nên chỉ có thể đoán như vậy.
- Câu về sách Người Mục Tử viết rằng Hermas soạn sách này “rất gần đây, vào thời chúng ta, tại thành Rôma, khi giám mục Piô, anh của ông, ngồi trên tòa của Hội Thánh thành Rôma”. Trong bản dịch tiếng Anh thông dụng của mảnh văn, những chữ này nằm ở các dòng 73 đến 77.
Bạn nên biết thêm vài điều.
Năm soạn còn tranh luận. Dựa vào câu về Piô, phần đông các nhà nghiên cứu đặt bản danh sách vào cuối thế kỷ II, khoảng năm 170 đến 200, ở Rôma. Từ năm 1973, một số nhà nghiên cứu, như Albert Sundberg, rồi Geoffrey Hahneman năm 1992, đề nghị rằng nó được soạn ở phương Đông vào thế kỷ IV. Ý kiến này có người theo, có người phản đối. Chương viết “có lẽ được lập vào cuối thế kỷ II”, với chữ “có lẽ”, là cách nói hợp lý. Còn năm Piô qua đời, khoảng năm 155, là con số chương nêu; các tư liệu dùng cho bộ sách này không bàn riêng điểm đó.
Danh sách ấy không giống hệt Tân Ước ngày nay. Nó có bốn Tin Mừng, sách Công vụ, mười ba thư của Phaolô, thư Giuđa, hai thư Gioan và sách Khải Huyền. Nó còn nêu sách Khôn Ngoan (một sách Cựu Ước) và một cuốn Khải Huyền của Phêrô, ghi thêm rằng có người trong cộng đoàn không muốn cho đọc sách này trong nhà thờ. Nó không nhắc thư gửi tín hữu Do Thái, thư Giacôbê, hai thư Phêrô. Sách Người Mục Tử thì được đọc riêng nhưng không được đọc công khai trong nhà thờ. Tất cả điều này cho thấy đúng như chương nói: vào thời ấy phần lõi đã rõ, phần rìa còn đang bàn.
Những lá thư đi từ tay này sang tay khác
Lời Phaolô dặn ở cuối thư gửi tín hữu Côlôxê, mà chương trích, là Cl 4,16. Lá thư gửi Laođikia mà ông nhắc đã mất. Thời Trung Cổ có lưu hành một “Thư gửi tín hữu Laođikia” bằng tiếng Latinh, nhưng đó là bản giả, ghép từ các câu của thư gửi tín hữu Philípphê. Phaolô cũng dặn đọc thư cho “tất cả anh em” (1 Tx 5,27), và thư Galát được gửi cho nhiều Hội Thánh cùng lúc (Gl 1,2). Đây là những câu Kinh Thánh.
Nơi ra đời các sách Tin Mừng. Chương viết Máccô “có lẽ” ở Rôma, Mátthêu “có lẽ” ở Syria, Gioan ở Êphêsô. Đó là các giả thuyết phổ biến:
- Máccô ở Rôma: dựa vào lời Papias về Máccô và Phêrô (chương 19) và lời Irênê. Một số nhà nghiên cứu đề nghị Syria hay Galilê.
- Mátthêu ở Syria, có lẽ ở Antiôkhia: dựa vào nội dung sách và việc thánh Ignatiô thành Antiôkhia dùng sách này từ sớm.
- Gioan ở Êphêsô: theo Irênê (chương 23).
Chương không nói nơi Luca viết sách, và quả thật không ai biết chắc.
Cảnh những người chép sách vô danh ngồi “bên ngọn đèn dầu” là cảnh người kể hình dung, không có sách nào tả như thế. Điều giới nghiên cứu thật sự nói là: những bản chép Tân Ước sớm nhất thường mang nét chữ của người viết khá nhưng không phải thợ chép chuyên nghiệp, nghĩa là những người biết chữ trong chính cộng đoàn. Phụ nữ cũng làm nghề chép sách thời ấy. Sử gia Êusêbiô kể Origênê có những thiếu nữ được luyện viết chữ đẹp giúp ông chép (Lịch sử Hội Thánh, quyển 6, chương 23, đoạn 2). Chi tiết “bà góa có nét chữ đẹp” hay “người nô lệ được chủ cho học chữ” chỉ là các khả năng chương nêu ra, không phải điều sử liệu ghi tên.
Sách đóng gáy (codex)
Điều chương nói về codex, các nhà nghiên cứu đã kiểm bằng cách đếm. Trong các bản chép văn chương ngoại giáo thế kỷ II còn lại ở Ai Cập, phần lớn là cuộn giấy cói, sách đóng gáy rất ít. Trong các bản chép Thánh Kinh của Kitô hữu cùng thời, hầu như tất cả là codex. Vì sao Kitô hữu chọn kiểu sách này sớm như vậy thì còn được bàn. Ba lý do chương nêu, dễ mang, dễ lật, chứa được nhiều, là những lý do thường được nhắc.
P46 là một trong những bản chép tay quan trọng nhất của Tân Ước.
- Còn lại 86 tờ: phần lớn ở Thư viện Chester Beatty tại Dublin, Ireland, và 30 tờ ở Đại học Michigan, Hoa Kỳ. Cả hai nơi đều đã đưa ảnh chụp lên mạng.
- Niên đại thường được đặt khoảng năm 175 đến 225. Chương ghi “khoảng năm 200”.
- Sách chứa các thư của Phaolô. Có một chi tiết thú vị: trong P46, thư gửi tín hữu Do Thái nằm ngay sau thư gửi tín hữu Rôma, nghĩa là người chép coi đó là thư của Phaolô. Điều này cho thấy ở Ai Cập thời ấy thư đã được nhận, trong khi Rôma còn ngần ngừ (xem mục “Những sách còn trong vòng nghi vấn”).
- Sách không có các thư mục vụ gửi Timôthê và Titô. Các trang cuối đã mất, nên các nhà nghiên cứu còn bàn xem các thư ấy vốn có được chép vào hay không.
Những sách khác đang lưu hành
- Tin Mừng theo Phêrô: một phần lớn được tìm thấy năm 1886 ở Akhmim, Ai Cập. Sách kể cuộc khổ nạn và sống lại, có cảnh thập giá biết nói.
- Tin Mừng theo Tôma: xem chương 31.
- Công vụ Phaolô: viết cuối thế kỷ II. Tertulianô kể rằng một linh mục ở Tiểu Á đã viết sách này vì lòng mến Phaolô và bị cách chức vì việc ấy (Về phép rửa, chương 17).
- Khải Huyền của Phêrô: tả thiên đàng và hỏa ngục, và Mảnh văn Muratori có nhắc. Đây là cuốn cổ hơn mang tên ấy, không phải cuốn ở Nag Hammadi (xem chương 31).
- Chuyện cậu bé Giêsu nặn chim bằng đất rồi vỗ tay cho chúng bay đi nằm trong Tin Mừng thời thơ ấu theo Tôma, một sách khác hẳn Tin Mừng theo Tôma ở Nag Hammadi. Chuyện chim đất này còn được kể trong kinh Qur’an của Hồi giáo.
Về Marcion và các nhóm Ngộ đạo, xem chương 31. Chương đặt danh sách của Marcion vào khoảng năm 140, và các thầy Ngộ đạo muốn thêm vào những sách “bí mật”.
Irênê và bốn Tin Mừng
Lý lẽ “bốn phương trời, bốn ngọn gió” và việc ví bốn Tin Mừng với bốn sinh vật nằm trong Chống lại các lạc giáo, quyển 3, chương 11, đoạn 8. Bốn sinh vật quanh ngai Thiên Chúa là ở Khải Huyền 4,7, và hình ảnh ấy bắt nguồn từ thị kiến của ngôn sứ Êdêkien (Ed 1,10).
Bạn nên biết một chi tiết: Irênê ghép các sinh vật với các Tin Mừng khác với cách quen thuộc ngày nay. Ông ghép sư tử với Gioan, đại bàng với Máccô. Chương nói đúng như vậy. Cách ghép ta thấy trên kính màu và bìa sách (người cho Mátthêu, sư tử cho Máccô, bò cho Luca, đại bàng cho Gioan) là của thánh Giêrônimô, cuối thế kỷ IV. Chương nói tục vẽ bốn sinh vật bên bốn thánh sử bắt đầu từ đó, và điều ấy đúng về nguồn gốc của tục, dù cách ghép đã đổi.
Tatianô và Diatessaron. Tatianô là người Syria, học trò của thánh Giustinô ở Rôma. Ông soạn Diatessaron khoảng năm 170, sau khi trở về phương Đông. Bản gốc đã mất. Ta biết sách qua các bản dịch và qua bài chú giải của thánh Ephrem người Syria ở thế kỷ IV. Vị giám mục thu hồi hơn hai trăm bản là Têôđôrêtô thành Kyrrhô, vào giữa thế kỷ V. Ông kể việc này trong sách về các lạc giáo (Tóm lược những chuyện hoang đường của lạc giáo, quyển 1, chương 20) và nói rằng ông thay chúng bằng bốn sách Tin Mừng riêng rẽ. Con số “khoảng hai trăm năm” trong chương là cách nói tròn. Tính từ khoảng năm 170 đến giữa thế kỷ V thì thời gian dài hơn thế, nhưng các tư liệu dùng cho bộ sách này không nêu số năm nào chính xác hơn.
Ba câu hỏi
Ba tiêu chuẩn chương nêu (từ các tông đồ, hợp với đức tin, được đọc rộng rãi nhiều năm) là cách giới nghiên cứu ngày nay tóm lại những gì các Giáo phụ cân nhắc khi bàn một cuốn sách. Chương đã ghi rõ điều đó: không bản văn xưa nào liệt kê đủ ba tiêu chuẩn cùng lúc. Nhưng bạn có thể thấy từng tiêu chuẩn trong lời các Giáo phụ:
- Gốc tông đồ: Mảnh văn Muratori loại sách Người Mục Tử vì nó viết “rất gần đây”, không thuộc thời các tông đồ.
- Hợp với đức tin: Sêrapiô, giám mục Antiôkhia khoảng năm 200, lúc đầu cho phép một cộng đoàn đọc Tin Mừng theo Phêrô. Khi đọc kỹ, ngài thấy có đoạn dạy Đức Giêsu chỉ có vẻ như chịu khổ, nên rút lại phép ấy (Êusêbiô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 6, chương 12).
- Được dùng rộng rãi: Êusêbiô xếp các sách theo việc chúng có được mọi người chấp nhận hay không (quyển 3, chương 25).
Máccô là người thông dịch của Phêrô (chương 19). Luca là bạn đồng hành của Phaolô (Cl 4,14; 2 Tm 4,11; Plm 24).
Những sách tốt mà không vào danh sách. Bạn có thể kiểm một điều thú vị. Hai bộ Kinh Thánh cổ nhất còn gần đầy đủ đều có thêm những sách này. Bản Sinaiticus (thế kỷ IV) có sách Người Mục Tử và Thư của Barnaba ở cuối phần Tân Ước. Bản Alexandrinus (thế kỷ V, nay ở Thư viện Anh) thêm hai thư mang tên Clêmentê, như chương 25 đã nhắc. Như vậy, ở một số nơi, những sách ấy từng được đặt sát bên Thánh Kinh trong một thời gian.
Những sách còn trong vòng nghi vấn
- Thư gửi tín hữu Do Thái ở phương Tây: Mảnh văn Muratori không nhắc, và thánh Giêrônimô, cuối thế kỷ IV, còn ghi rằng các Kitô hữu Latinh không coi thư là của Phaolô.
- Sách Khải Huyền ở phương Đông: phân tích của Điônysiô thành Alêxanđria (chương 23). Ở vài Hội Thánh phương Đông, như Hội Thánh Syria, sách Khải Huyền được nhận rất muộn.
- Thư Giacôbê, thư thứ hai của Phêrô, thư thứ hai và thứ ba của Gioan, thư Giuđa: Êusêbiô xếp vào các sách bị tranh cãi.
Ba nhóm sách của Êusêbiô nằm trong Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, chương 25. Ông dùng ba chữ: sách được mọi người chấp nhận, sách bị tranh cãi, và sách giả mạo. Chữ ông dùng cho thư Giacôbê, thư Giuđa và thư thứ hai của Phêrô, mà chương trích là “có người phản đối, nhưng nhiều người biết đến”, nằm ở 3.25.3. Bạn nên biết cách chia của Êusêbiô khá lộn xộn: chẳng hạn ông xếp sách Khải Huyền vào cả hai nhóm, và các nhà nghiên cứu vẫn bàn xem ông muốn nói gì.
Lá thư Phục Sinh năm 367
Thói quen của giám mục Alêxanđria. Mỗi năm, sau lễ Hiển Linh, giám mục Alêxanđria viết thư báo ngày lễ Phục Sinh, vì Alêxanđria nổi tiếng giỏi tính lịch. Lá thư thứ ba mươi chín của Athanasiô viết năm 367.
Năm lần bị đày. Athanasiô làm giám mục từ năm 328 đến 373 và bị đày năm lần, tổng cộng khoảng mười bảy năm. Chương gọi ngài là một cụ già; các tư liệu dùng cho bộ sách này không nêu tuổi ngài. Chuyện của ngài kể ở chương 41.
Danh sách Tân Ước có đúng hai mươi bảy sách, như chương nói. Đoạn ngài gọi các sách ấy là suối nguồn cứu độ, rồi dặn đừng ai thêm vào hay bớt đi, nằm trong lá thư. Ngài cũng nói Didakhê và Người Mục Tử, cùng vài sách khác, được các bậc cha ông chỉ định để đọc cho người mới đến với đức tin. Chương viết đây là danh sách xưa nhất còn lại khớp hoàn toàn với danh sách của chúng ta; các tư liệu dùng cho bộ sách này chỉ xác nhận số hai mươi bảy sách, nên điều “xưa nhất” bạn nên hiểu là lời nhận định thường được nêu.
Bạn nên biết danh sách Cựu Ước của Athanasiô khác danh sách Công giáo ngày nay. Ngài không xếp các sách Khôn Ngoan, Huấn Ca, Étte, Giuđitha và Tôbia vào Thánh Kinh mà để vào nhóm sách “được chỉ định để đọc”. Nhưng ngài có đưa sách Barúc vào. Điều này cho thấy câu hỏi về Cựu Ước còn bỏ ngỏ lâu hơn câu hỏi về Tân Ước.
Lá thư không còn nguyên bằng tiếng Hy Lạp. Đoạn có danh sách sách được giữ trong các tuyển tập luật Hội Thánh. Về sau còn tìm thêm được những đoạn bằng tiếng Copt.
Hippô và Carthage
Hippô năm 393. Biên bản công nghị không còn nguyên, nhưng bản tóm các khoản luật của công nghị được đọc lại ở Carthage năm 397, trong đó khoản 36 liệt kê các sách Thánh Kinh. Tân Ước có hai mươi bảy sách. Cựu Ước gồm cả các sách mà người Công giáo ngày nay gọi là “đệ nhị quy điển”.
Augustinô ở Hippô. Bài giảng ngài nói với các giám mục còn giữ được, đề là Về đức tin và kinh Tin Kính. Augustinô chịu chức linh mục năm 391. Năm 395 ngài làm giám mục phó, và năm 396 làm giám mục Hippô. Chương viết “bốn năm sau” là tính từ 393 đến 397, và khi công đồng họp ở Carthage thì ngài đã là giám mục.
Aurêliô làm giám mục Carthage từ khoảng năm 391 đến 430, và là bạn thân của Augustinô.
Giáo hoàng Innôcentê I năm 405. Lá thư của ngài gửi Exsuperiô, giám mục Toulouse, xứ Gaul. Danh sách trong thư giống danh sách ở Carthage.
Nhận định chương đưa ra, rằng đây không phải một mệnh lệnh từ trên đổ xuống, là nhận định chung của các nhà nghiên cứu, cả Công giáo lẫn Tin Lành. Bạn nên biết thêm rằng một danh sách có giá trị ràng buộc cho toàn Hội Thánh Công giáo chỉ được công bố rất muộn, tại Công đồng Florence năm 1442 và nhất là Công đồng Trentô năm 1546.
Còn Cựu Ước thì sao?
Bản Bảy Mươi. Là bản dịch Cựu Ước sang tiếng Hy Lạp làm ở Alêxanđria từ khoảng thế kỷ III trước Công nguyên. Chương 1 đã nhắc.
Những sách Kinh Thánh Híp-ri không có. Kinh Thánh Công giáo có bảy sách mà Kinh Thánh Do Thái không có: Tôbia, Giuđitha, Macabê quyển 1, Macabê quyển 2, Khôn Ngoan, Huấn Ca và Barúc. Thêm vào đó là những đoạn dài trong sách Étte và Đanien, như bài ca của ba thanh niên trong lò lửa và chuyện bà Susanna. Người Công giáo gọi đây là các sách “đệ nhị quy điển”, người Tin Lành từng gọi là “ngụy thư”.
Giêrônimô. Trong lời tựa các sách Các Vua, gọi là “lời tựa đội mũ trụ”, ngài viết rằng những sách không có trong Kinh Thánh Híp-ri thì ở ngoài quy điển. Dù vậy, ngài vẫn dịch một số sách ấy theo lời các giám mục yêu cầu.
Luther. Bản Kinh Thánh tiếng Đức trọn bộ của ông in năm 1534. Ông gom các sách ấy vào một phần riêng giữa Cựu Ước và Tân Ước, kèm lời ghi rằng đó là những sách “không ngang hàng với Thánh Kinh, nhưng hữu ích và hay để đọc”. Luther còn đặt thư gửi tín hữu Do Thái, thư Giacôbê, thư Giuđa và sách Khải Huyền ở cuối Tân Ước vì ông có nghi ngờ về chúng, nhưng không bỏ chúng đi. Chuyện của Luther kể ở chương 91.
Công đồng Trentô. Sắc lệnh Về các Sách Thánh và các truyền thống, ngày 8 tháng Tư năm 1546, liệt kê từng sách, kể cả các sách đệ nhị quy điển.
Bảy mươi ba và sáu mươi sáu. Kinh Thánh Công giáo có bốn mươi sáu sách Cựu Ước và hai mươi bảy sách Tân Ước, cộng lại là bảy mươi ba. Phần lớn Kinh Thánh Tin Lành có ba mươi chín sách Cựu Ước và hai mươi bảy sách Tân Ước, cộng lại là sáu mươi sáu. Các Giáo hội Chính Thống còn có Cựu Ước dài hơn Công giáo, với những sách như Macabê quyển 3 và Thánh vịnh 151. Chuyện người Công giáo Việt Nam mở Kinh Thánh của bạn Tin Lành mà không thấy sách Tôbia là lời người kể suy ra từ các con số này, không phải một chuyện có ghi chép.
Người chép không còn tên
Năm mươi bản Kinh Thánh của Constantinô. Êusêbiô chép lại nguyên lá thư Constantinô nhờ ông cho làm năm mươi bản Thánh Kinh trên da thuộc cho các nhà thờ ở Constantinôpôli (Cuộc đời Constantinô, quyển 4, chương 36). Năm thường được đặt khoảng 331.
Bản Vaticanus và bản Sinaiticus. Cả hai được chép khoảng giữa thế kỷ IV. Ý kiến cho rằng chúng có thể nằm trong số năm mươi bản ấy đã được nêu từ thế kỷ XIX nhưng không chứng minh được, và nhiều người cho là khó xảy ra. Chương viết chúng “có thể” xuất phát từ những xưởng như thế, “dù không ai chứng minh được”, là cách nói dè dặt đúng mức.
- Bản Vaticanus nằm ở Thư viện Vaticăng, nơi đã đưa ảnh chụp toàn bộ bản chép lên thư viện số.
- Bản Sinaiticus được Constantin von Tischendorf tìm thấy ở Tu viện Thánh Catarina dưới chân núi Sinai vào thế kỷ XIX. Phần lớn nay ở Thư viện Anh tại Luân Đôn, phần còn lại ở Leipzig, St. Petersburg và chính tu viện Sinai. Toàn bộ đã được chụp và đưa lên trang codexsinaiticus.org, ai cũng xem được.
Những cuốn sách bị giấu năm 303. Xem chương 27 về chữ traditor. Biên bản một cuộc khám xét ở Cirta, miền Bắc Phi, ngày 19 tháng Năm năm 303 còn giữ được. Các quan chức đi từng nhà của các vị lãnh đạo Hội Thánh để thu Thánh Kinh; có người nộp sách, có người nói mình không có. Chuyện có người chọn chết thay vì nộp và có người giấu sách đi là chuyện chương 27 đã kể; biên bản Cirta chỉ cho thấy hai khả năng nộp hoặc nói không có. Câu “những cuốn sách chúng ta đọc hôm nay là những cuốn đã được giấu đi” là lời bình của người kể.
“Kinh Thánh là sách của Hội Thánh.” Lời kết của chương về hai nghĩa của câu ấy có thể đặt cạnh Hiến chế Dei Verbum của Công đồng Vatican II, số 10: huấn quyền không đứng trên lời Thiên Chúa, nhưng phục vụ lời Thiên Chúa.
Cảnh người đọc sách bước lên bục trong nhà thờ họ đạo mỗi Chúa nhật là hình ảnh chương dùng để nối với những buổi họp năm 155 (chương 30). Còn các nhà hộ giáo, lớp người sẽ giải thích đức tin cho người ngoài, là chuyện của chương 33.
Những người trong chương
Ludovico Antonio Muratori, linh mục và sử gia người Ý, thế kỷ XVIII.
Hermas, tác giả sách Người Mục Tử, ở Rôma giữa thế kỷ II, em của giám mục Piô.
Irênê, giám mục Lyon. Tatianô, người Syria, tác giả Diatessaron.
Têôđôrêtô, giám mục Kyrrhô thế kỷ V.
Êusêbiô, sử gia, giám mục Xêdarê.
Athanasiô, giám mục Alêxanđria (chương 41).
Aurêliô, giám mục Carthage. Augustinô, giám mục Hippô.
Innôcentê I, giáo hoàng từ năm 401 đến 417.
Giêrônimô, người dịch Kinh Thánh sang tiếng Latinh. Martin Luther, nhà cải cách người Đức (chương 91).
Constantinô, hoàng đế.
Constantin von Tischendorf, học giả người Đức, người tìm ra bản Sinaiticus.
Những nơi trong chương
Milanô, Thư viện Ambrosiana. Dublin, Thư viện Chester Beatty. Hippô Regius, nay là Annaba ở Algeria. Carthage, nay là một vùng ngoại ô của Tunis. Toulouse, miền nam nước Pháp. Tu viện Thánh Catarina, dưới chân núi Sinai, Ai Cập. Cirta, nay là Constantine ở Algeria.
Đọc thêm
Nếu chỉ xem một thứ, bạn hãy vào trang codexsinaiticus.org, lật vài trang của một cuốn Kinh Thánh chép tay cách đây mười sáu thế kỷ. Nếu muốn đọc, chương 25 quyển 3 sách Lịch sử Hội Thánh của Êusêbiô chỉ dài một trang và cho thấy người xưa đã phân vân thế nào; sách có bản tiếng Anh miễn phí trên trang newadvent.org. Ai đọc được tiếng Anh và muốn đi sâu hơn có thể tìm The Canon of the New Testament của Bruce Metzger, cuốn kinh điển về đề tài này, và The Biblical Canon của Lee Martin McDonald, một tổng quan mới hơn.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 1 (bản Bảy Mươi), chương 19 (Máccô và Phêrô), chương 23 (Điônysiô và sách Khải Huyền), chương 25 (Didakhê và thư của Clêmentê), chương 27 (năm 303), chương 30 (đọc sách trong buổi họp ngày Chúa nhật), chương 31 (Marcion và các nhóm Ngộ đạo), chương 41 (Athanasiô) và chương 91 (Luther).