Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 50–405 · Các cộng đoàn quanh Địa Trung Hải

Chương 32

Cuốn Sách được gom lại: bộ Kinh Thánh ra đời

Khoảng năm 50–405 · Các cộng đoàn quanh Địa Trung Hải

Giáo hoàng Phêrô … MiltiađêHoàng đế Nêrô … Constantinô

Năm 1740, tại Thư viện Ambrosiana ở thành Milanô, một linh mục kiêm học giả tên là Ludovico Antonio Muratori mở xem một cuốn sách chép tay cũ kỹ có từ khoảng thế kỷ thứ tám.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 50–405 (và nhìn sang năm 1546)

  1. Các cộng đoàn quanh Địa Trung Hải
  2. Rôma
  3. Lyon
  4. Alêxanđria
  5. Xêdarê
  6. Carthage
  7. Hippô
Bộ Kinh Thánh không ra đời ở một nơi hay một ngày: nhiều cộng đoàn cùng đọc, cùng chép, cùng phân định.
Bắt đầu đọc

Chương 32

Khoảng năm 50–405 · Các cộng đoàn quanh Địa Trung Hải

Năm 1740, tại Thư viện Ambrosiana ở thành Milanô, một linh mục kiêm học giả tên là Ludovico Antonio Muratori mở xem một cuốn sách chép tay cũ kỹ có từ khoảng thế kỷ thứ tám. Nhìn bề ngoài, cuốn sách rất bình thường, chép lẫn lộn tác phẩm của nhiều tác giả xưa. Thế nhưng ở khoảng giữa cuốn sách có vài trang giấy khiến vị linh mục phải dừng lại chăm chú.

Mấy trang ấy ghi lại một bản văn ngắn bằng thứ tiếng Latinh rất vụng về, sai lỗi chính tả lỗ chỗ, lại bị xé mất phần đầu. Dòng đầu còn đọc được bắt đầu lưng chừng giữa câu: “…nhưng ông có mặt ở đó, và vì thế ông đã ghi chép lại”. Rất có thể câu bị mất đầu ấy đang nói về thánh sử Máccô. Dòng kế tiếp ghi rõ: “Sách Tin Mừng thứ ba, theo thánh Luca”. Tiếp đến là Tin Mừng thứ tư của thánh Gioan, rồi đến sách Công vụ Tông đồ, và lần lượt từng bức thư một của thánh Phaolô. Phía sau đó là tên một số cuốn sách khác mà người viết dặn là không nên đem ra đọc công khai trong nhà thờ.

Cha Muratori hiểu ngay mình đang cầm một bản danh mục cổ những sách Hội Thánh công nhận và đọc trong phụng vụ. Bản danh sách có nhắc đến cuốn Người Mục Tử của ông Hermas và cho biết tác giả viết cuốn này “cách đây mới gần đây thôi, ngay vào thời chúng ta tại thành Rôma, khi Đức Giám mục Piô, anh ruột của ông Hermas, đang ngồi trên ngai tòa của Hội Thánh thành Rôma”. Đức Giáo hoàng Piô I qua đời vào khoảng năm 155. Vậy bản danh sách hẳn được lập vào khoảng cuối thế kỷ thứ hai. Giới nghiên cứu ngày nay gọi tài liệu quý giá ấy là Mảnh văn Muratori.

Mảnh giấy cũ kỹ ấy chỉ là một mảnh ghép nhỏ trong một câu chuyện dài trải qua nhiều thế kỷ: câu chuyện về việc cuốn Kinh Thánh mà người Công giáo chúng ta vẫn đọc hằng ngày đã được gom góp lại như thế nào.

Những bức thư chuyền tay nhau từ giáo đoàn này sang giáo đoàn khác

Thuở ban đầu, chẳng ai ngồi vào bàn mà bảo mình sẽ viết một bộ sách gọi là “Tân Ước” cả. Các Tông đồ và bạn đồng hành của các ngài chỉ viết thư hoặc chép lời Chúa gửi cho từng cộng đoàn, để giải đáp những thắc mắc trước mắt của họ.

Thánh Phaolô viết thư cho giáo đoàn Thêxalônica vì bà con ở đó đang hoang mang lo lắng cho số phận những người thân đã qua đời trước ngày Chúa quang lâm. Ngài viết thư cho giáo đoàn Côrintô vì nghe tin anh em trong xứ đạo đang chia bè kết phái và kiện tụng lẫn nhau. Nhưng những bức thư ấy tới nơi rồi đâu có nằm yên. Gần cuối thư gửi tín hữu Côlôxê, thánh Phaolô dặn: “Khi anh em đã đọc xong bức thư này nơi cộng đoàn mình, thì hãy thu xếp gửi sang để thư cũng được đọc trong Hội Thánh Laođikia nữa”. Cứ thế, bức thư được người ta sao chép lại, gửi chuyền sang xứ đạo bên cạnh, rồi ở đó người ta lại chép thêm bản nữa. Hễ nghe tin giáo đoàn nào giữ được một bức thư của thánh Phaolô là chẳng bao lâu sau các giáo đoàn láng giềng sẽ cử người sang xin chép lại một bản đem về đọc.

“Đọc xong thì cho Hội Thánh Lao-đi-xê đọc nữa”: thư Phaolô được chép lại và chuyền sang cộng đoàn bên cạnh
“Đọc xong thì cho Hội Thánh Lao-đi-xê đọc nữa”: thư Phaolô được chép lại và chuyền sang cộng đoàn bên cạnh

Bốn sách Tin Mừng cũng được lan truyền theo đúng con đường ấy. Mỗi cuốn ban đầu viết ở một nơi, cho một cộng đoàn riêng: thánh Máccô có lẽ viết tại Rôma, thánh Mátthêu viết ở vùng Syria, còn thánh Gioan viết tại Êphêsô. Dần dần, cộng đoàn nào cũng ao ước gom đủ cả bốn cuốn về cho xứ đạo mình.

Những người cặm cụi chép các bản văn ấy là ai, ngày nay ta hầu như không biết tên. Đó có thể là một bác thư ký biết chữ trong họ đạo, một người nô lệ từng được chủ cho đi học để ghi sổ sách, hay một bà góa có nét chữ nắn nót. Xem những bản chép tay Tân Ước xưa nhất còn sót lại, các nhà cổ tự học thấy nét chữ rõ ràng, cẩn thận nhưng không phải kiểu chữ của thợ chép chuyên nghiệp; người chép là những giáo dân bình thường trong cộng đoàn. Phụ nữ cũng góp công lớn: sử gia Êusêbiô cho biết học giả lừng danh Origênê từng có cả một nhóm các thiếu nữ được huấn luyện viết chữ thật đẹp để phụ giúp ngài chép sách. Chúng ta có thể hình dung cảnh các anh chị em ấy ngồi cặm cụi bên ngọn đèn dầu tù mù sau giờ làm việc, cẩn thận chép lại từng dòng Lời Chúa mà chẳng hề ký tên mình vào cuối trang. Nhờ công lao âm thầm của những con người vô danh ấy mà các sách Tân Ước còn đến qua bao thế hệ.

Những người chép không tên: một bà góa có nét chữ đẹp chép lại Tin Mừng dưới ánh đèn
Những người chép không tên: một bà góa có nét chữ đẹp chép lại Tin Mừng dưới ánh đèn

Người Kitô hữu thời đầu còn tạo ra một cuộc cách mạng nhỏ trong cách đóng sách. Thời ấy người ta quen viết sách trên những cuộn giấy cói dài, đọc phải dùng hai tay cuộn qua cuộn lại. Người Kitô hữu thì gần như chuyển hẳn sang viết trên những tờ giấy gấp đôi, xếp chồng lên nhau rồi khâu cố định dọc theo sống gáy, giống hệt như hình dáng cuốn sách chúng ta cầm trên tay ngày nay. Kiểu sách ấy gọi là codex, vừa gọn nhẹ dễ mang đi xa, vừa dễ lật tìm câu chữ khi giảng dạy, lại viết được trên cả hai mặt giấy nên chỉ cần một cuốn là đủ chép trọn bộ các thư của thánh Phaolô. Trong các bản thảo văn chương ngoại giáo thế kỷ thứ hai tìm thấy ở Ai Cập, đa số là cuộn giấy; còn bản thảo Kinh Thánh của người Kitô hữu cùng thời thì hầu hết là codex. Một cuốn như vậy chép khoảng năm 200 còn giữ được gần đủ các trang: 86 tờ đang được bảo quản tại Thư viện Chester Beatty ở thủ đô Dublin bên Ai-len, và 30 tờ khác nằm tại Đại học Michigan bên Hoa Kỳ. Giới nghiên cứu gọi cuốn sách ấy là bản thảo P46.

Kitô hữu chép Kinh Thánh vào sách đóng gáy (codex) thay vì cuộn giấy dài
Kitô hữu chép Kinh Thánh vào sách đóng gáy (codex) thay vì cuộn giấy dài

Đâu là sách được đọc trong nhà thờ?

Đến khoảng giữa thế kỷ thứ hai, như thánh Giustinô đã kể ở chương 30, “các tập hồi ký của các Tông đồ” và “các sách của các ngôn sứ” vẫn được đem ra đọc lớn tiếng trong các buổi họp mặt ngày Chúa nhật. Nhưng chẳng bao lâu, một câu hỏi cấp bách nảy sinh: được đem những sách nào ra đọc trước cộng đoàn?

Bởi bên cạnh những sách quen thuộc, lúc ấy bắt đầu xuất hiện tràn lan nhiều sách lạ cũng mang tên các Tông đồ. Nào là cuốn Tin Mừng theo Phêrô, cuốn Tin Mừng theo Tôma, sách Công vụ Phaolô, rồi cuốn Khải Huyền của Phêrô, một cuốn sách cổ trùng tên chứ không phải cuốn sách Ngộ đạo tìm thấy ở Nag Hammadi. Lại có những truyện ngây ngô đầy màu thần thoại về thời thơ ấu của Chúa Giêsu, chẳng hạn như chuyện kể cậu bé Giêsu ngồi nghịch nặn những con chim sẻ bằng đất sét ngày Sabát, khi bị người lớn trách mắng thì cậu vỗ tay một cái làm đàn chim đất cất cánh bay vút lên trời. Nguy hiểm hơn, một số cuốn trong đó còn cài cắm những giáo thuyết sai lạc của các nhóm Ngộ đạo.

Ngoài những sách ai cũng biết, bắt đầu có rất nhiều sách khác được đem đến các cộng đoàn
Ngoài những sách ai cũng biết, bắt đầu có rất nhiều sách khác được đem đến các cộng đoàn

Giữa lúc ấy thì ông chủ tàu Marcion xuất hiện tại Rôma. Như chương 31 đã kể, khoảng năm 140, nhà buôn xứ Sinôpê này tự lập một danh mục sách Thánh của riêng ông: vứt bỏ cả Cựu Ước, và ở phần Tân Ước thì chỉ giữ lại duy nhất cuốn Tin Mừng Luca đã bị cắt xén cùng với mười bức thư của thánh Phaolô.

Cùng lúc ấy, các thầy Ngộ đạo lại đi theo hướng ngược lại: họ tìm cách đưa thêm vào danh sách hàng loạt những cuốn sách “mật truyền” mà họ quảng cáo là do các Tông đồ âm thầm truyền riêng cho nhóm họ.

Giữa một bên đòi cắt bớt, một bên đòi nhét thêm, Hội Thánh buộc phải đưa ra câu trả lời dứt khoát.

Bốn phương trời và bốn sách Tin Mừng

Như chương trước đã kể, người đầu tiên trả lời rõ câu hỏi này là Đức Giám mục Irênê thành Lyon, khoảng năm 180.

Trong bộ sách Chống các lạc giáo, thánh Irênê khẳng định rằng số lượng các sách Tin Mừng chân chính không thể nhiều hơn mà cũng chẳng thể ít hơn con số bốn. Ngài giải thích: cũng như thế giới có bốn phương trời và bốn luồng gió chính, thì Hội Thánh trải rộng khắp mặt đất cũng phải tựa trên bốn cột trụ vững chắc là bốn sách Tin Mừng. Ngài còn liên hệ bốn sách Tin Mừng ấy với hình ảnh bốn sinh vật đứng chầu quanh ngai Thiên Chúa trong thị kiến của sách Khải Huyền: con sư tử, con bò tơ, con người và con chim đại bàng. Từ lời giải thích này mà nghệ thuật Kitô giáo quen vẽ bốn sinh vật ấy đi kèm bốn thánh sử, hình ảnh bà con vẫn thấy trên các khung cửa kính màu nhà thờ hoặc in trên trang bìa cuốn Sách Tin Mừng dùng trong Thánh lễ. Theo cách sắp xếp ban đầu của thánh Irênê thì hình sư tử ứng với thánh Gioan còn chim đại bàng ứng với thánh Máccô; còn cách ghép quen thuộc như ngày nay, hình người cho Mátthêu, sư tử cho Máccô, con bò cho Luca và đại bàng cho Gioan, là theo cách giải thích của thánh Giêrônimô khoảng hai trăm năm sau đó.

Bốn Tin Mừng như bốn trụ cột của Hội Thánh trải khắp bốn phương trời
Bốn Tin Mừng như bốn trụ cột của Hội Thánh trải khắp bốn phương trời

Lý luận bốn phương trời nghe như biểu tượng văn chương, nhưng lý do bên dưới lại rất thực tế. Hội Thánh chỉ nhận đúng bốn cuốn Mátthêu, Máccô, Luca và Gioan vì cả bốn đã được đọc công khai từ rất lâu, ở khắp mọi nơi, trong tất cả các giáo đoàn do chính các Tông đồ thiết lập. Tuy mỗi cuốn có một giọng văn và cách kể khác nhau, nhưng cả bốn đều làm chứng về cùng một Chúa Giêsu duy nhất, Đấng đã thực sự nhập thể làm người, thực sự chịu chết trên thập giá và thực sự sống lại vinh hiển.

Thời ấy có người thấy bốn cuốn Tin Mừng đôi chỗ kể khác nhau là bất tiện, dễ gây thắc mắc, nên muốn gộp lại thành một câu chuyện liền mạch. Khoảng năm 170, một học giả người gốc Syria tên là Tatianô, từng là học trò của thánh Giustinô Tử Đạo ở Rôma, đã kỳ công cắt ghép cả bốn sách Tin Mừng thành một cuốn tên là Diatessaron, tiếng Hy Lạp nghĩa là “bản hòa hợp từ bốn cuốn”. Khi ông đem cuốn sách này về quê hương Syria, các nhà thờ tại đó thấy tiện theo dõi nên đã dùng đọc trong phụng vụ suốt khoảng hai trăm năm liền. Mãi đến thế kỷ thứ năm, Đức Giám mục Têôđôrêtô coi sóc giáo phận Kyrrhô bên Syria đi kinh lý đã thu hồi hơn hai trăm bản Diatessaron trong các xứ đạo và bảo các nhà thờ quay lại đọc bốn sách Tin Mừng riêng như toàn thể Giáo hội. Hội Thánh khôn ngoan giữ nguyên bốn tiếng nói chứng nhân dù có chi tiết nhỏ không khớp nhau, thay vì một bản văn trơn tru do người đời sau biên tập.

Khoảng năm 170: Tatianô trộn bốn Tin Mừng thành một câu chuyện liền mạch (Diatessaron)
Khoảng năm 170: Tatianô trộn bốn Tin Mừng thành một câu chuyện liền mạch (Diatessaron)

Ba tiêu chuẩn sàng lọc

Lịch sử không có chuyện một công đồng họp một ngày rồi bỏ phiếu chọn ra các sách Tân Ước. Việc nhận ra bộ Kinh Thánh diễn ra âm thầm, thận trọng suốt gần ba trăm năm, khi các cộng đoàn tín hữu khắp nơi cùng đọc, cùng sao chép, đối chiếu và trao đổi với nhau dưới sự hướng dẫn của Chúa Thánh Thần.

Khi cân nhắc xem một cuốn sách có thực sự là Lời Chúa được linh hứng hay không, Hội Thánh thời xưa thường dựa trên ba tiêu chuẩn lớn. Đây là cách các học giả ngày nay đúc kết lại cho dễ hiểu, bởi thời cổ đại không có văn bản đơn lẻ nào liệt kê cả ba tiêu chuẩn này ở cùng một chỗ.

Tiêu chuẩn thứ nhất: cuốn sách ấy có bắt nguồn từ các thánh Tông đồ hay không? Nghĩa là tác giả phải là một Tông đồ, hoặc chí ít là môn đệ thân cận ghi lại lời giảng của Tông đồ, chẳng hạn như Máccô là người thông dịch đi theo thánh Phêrô, còn Luca là người bạn đồng hành gắn bó với thánh Phaolô. Mảnh văn Muratori không xếp cuốn Người Mục Tử vào hàng Kinh Thánh chính vì sách ấy mới viết “gần đây thôi”, sau khi thời đại của các Tông đồ đã khép lại.

Tiêu chuẩn thứ hai: nội dung cuốn sách có phù hợp với kho tàng đức tin mà các Giáo hội Tông truyền vẫn hằng gìn giữ hay không? Khoảng năm 200, tại giáo phận Antiôkhia, Đức Giám mục Sêrapiô đi thăm xứ đạo Rhossus thấy giáo dân đang đọc cuốn Tin Mừng theo Phêrô; vì sách mang tên thánh Phêrô nên lúc đầu ngài cho họ cứ đọc. Sau khi mượn về đọc kỹ, ngài phát hiện có những đoạn ngầm dạy tà thuyết Ảo thân, cho rằng Chúa Giêsu không thực sự chịu đau khổ trên thập giá, nên lập tức viết thư cấm đọc. Sách đã dạy sai đức tin tông truyền thì dù mang tên Tông đồ nào cũng bị loại.

Một giám mục đọc kỹ cuốn sách mang tên tông đồ, thấy dạy Đức Giêsu chỉ “có vẻ” chịu khổ, nên không cho đọc nữa
Một giám mục đọc kỹ cuốn sách mang tên tông đồ, thấy dạy Đức Giêsu chỉ “có vẻ” chịu khổ, nên không cho đọc nữa

Tiêu chuẩn thứ ba: cuốn sách ấy có được đọc rộng rãi qua nhiều thế hệ, tại đa số giáo đoàn khắp nơi trong phụng vụ hay không? Tác phẩm chỉ vài nơi biết đến thì rất khó vào bộ quy điển chung.

Vì sàng lọc nghiêm ngặt như thế, có những sách đạo đức rất hay, được giáo dân nhiều nơi yêu mến, cuối cùng vẫn không vào bộ Tân Ước. Những tác phẩm như cuốn Người Mục Tử của Hermas, cuốn giáo lý cổ Didakhê, hay bức thư của thánh Giáo hoàng Clêmentê thành Rôma không do các Tông đồ viết nên dần được để ngoài danh sách, dù các Giáo phụ vẫn khuyên tín hữu đọc riêng cho đời sống thiêng liêng. Dẫu vậy, hai bộ Kinh Thánh chép tay xưa nhất còn lại cho thấy các tác phẩm ấy từng đứng sát ranh giới Sách Thánh đến mức nào: bộ Kinh Thánh Sinaiticus, chép vào thế kỷ thứ tư, vẫn đóng kèm cuốn Người Mục Tử và Thư của Barnaba ở ngay sau phần Tân Ước, còn bộ Alexandrinus, chép vào thế kỷ thứ năm, thì chép thêm hai bức thư mang tên thánh Clêmentê ở cuối sách.

Những cuốn sách từng nằm trong vòng cân nhắc

Từ cuối thế kỷ thứ hai trở đi, bốn sách Tin Mừng, sách Công vụ Tông đồ và mười ba bức thư mang tên thánh Phaolô đã được hầu hết các giáo đoàn từ Đông sang Tây đón nhận. Còn vài sách ngắn khác thì phương Đông và phương Tây đánh giá khác nhau một thời gian dài.

Chẳng hạn ở Rôma và phương Tây, các giám mục dè dặt lâu với Thư gửi tín hữu Do Thái, vì văn Hy Lạp của thư trau chuốt khác hẳn lối viết của thánh Phaolô, không ai chắc ai viết. Mảnh văn Muratori không nhắc đến thư này, và tới cuối thế kỷ thứ tư thánh Giêrônimô vẫn ghi rằng các nhà thờ nói tiếng Latinh không coi thư ấy là của thánh Phaolô. Ngược lại, ở Ai Cập và phương Đông, thư này được đón nhận rất sớm: trong P46 chép khoảng năm 200, Thư gửi tín hữu Do Thái đứng ngay sau thư gửi tín hữu Rôma. Chiều ngược lại, nhiều giám mục phương Đông nghi ngại sách Khải Huyền: như chương 23 đã kể, Đức Giám mục Điônysiô thành Alêxanđria chỉ ra lối viết của Khải Huyền khác hẳn Tin Mừng thứ tư. Một vài bức thư ngắn khác như thư của thánh Giacôbê, thư thứ hai của thánh Phêrô, thư thứ hai và thứ ba của thánh Gioan cùng thư của thánh Giuđa cũng từng được giáo phận này đọc mà giáo phận kia chưa dùng.

Vào đầu thế kỷ thứ tư, Giám mục sử gia Êusêbiô thành Xêdarê tổng hợp ý kiến các bậc đi trước và chia các sách đang lưu hành làm ba nhóm: nhóm thứ nhất gồm những sách đã được mọi nơi đồng lòng công nhận; nhóm thứ hai gồm những sách có giá trị nhưng vẫn còn một số nơi bàn cãi; và nhóm thứ ba là những sách ngụy tạo của lạc giáo phải loại bỏ. Với cái nhìn khách quan của nhà sử học, ngài ghi rằng các thư Giacôbê, Giuđa, Phêrô thứ hai cùng hai thư ngắn của Gioan thuộc nhóm “vẫn còn có người thắc mắc, nhưng đã được đại đa số các Giáo hội biết đến và sử dụng”.

Sử gia Êusêbiô ở Xêdarê đọc lại các tác giả xưa, chia các sách làm ba loại
Sử gia Êusêbiô ở Xêdarê đọc lại các tác giả xưa, chia các sách làm ba loại

Bức thư mùa Phục sinh năm 367

Theo lệ xưa, mỗi năm sau lễ Hiển Linh, Giám mục Alêxanđria viết một thư mục vụ gửi khắp các giáo phận và đan viện Ai Cập, báo ngày lễ Phục Sinh năm ấy và nhắn nhủ đôi lời khuyên dạy. Đầu năm 367, người ngồi tòa Alêxanđria là thánh Athanasiô, một vị giám mục kiên trung lúc ấy tuổi đã cao và từng năm lần bị các hoàng đế bắt đi lưu đày vì bảo vệ đức tin chính thống. Chúng ta sẽ còn gặp lại ngài ở phần sau của cuốn sách.

Trong thư Phục Sinh thứ ba mươi chín ấy, thánh Athanasiô liệt kê rõ từng cuốn Cựu Ước, rồi từng cuốn Tân Ước. Danh sách Tân Ước gồm đúng hai mươi bảy cuốn, không thừa một cuốn mà cũng chẳng thiếu một cuốn, trùng khớp với hai mươi bảy cuốn mà người Công giáo, Chính Thống cũng như Tin Lành khắp thế giới đang đọc hôm nay. Đó là văn kiện xưa nhất còn giữ được ghi trọn bộ quy điển 27 sách Tân Ước.

Năm 367: lá thư Phục Sinh của Athanasiô liệt kê đúng 27 sách Tân Ước, được đọc trong các nhà thờ Ai Cập
Năm 367: lá thư Phục Sinh của Athanasiô liệt kê đúng 27 sách Tân Ước, được đọc trong các nhà thờ Ai Cập

Trong thư, thánh Athanasiô gọi hai mươi bảy cuốn sách ấy là “những mạch suối của ơn cứu độ”, để ai khát chân lý cũng có thể đến uống cho thỏa thuê những lời hằng sống trong đó. Ngài nghiêm trang dặn dò: “Đừng một ai tự ý thêm lời nào vào đó, và cũng đừng ai dám cắt bớt đi điều gì”. Ngay sau đó, ngài nói rõ một số sách đạo đức như Didakhê hay Người Mục Tử tuy không thuộc Kinh Thánh, nhưng các Giáo phụ vẫn khuyên dùng để dạy giáo lý cho người dự tòng.

Riêng ở phần danh sách các sách Cựu Ước, cách sắp xếp của thánh Athanasiô có đôi chút khác biệt so với quy điển Công giáo hôm nay: ngài xếp các sách Khôn Ngoan, Huấn Ca, Étte, Giuđitha và Tôbia vào nhóm sách “được chỉ định đọc cho dự tòng” chứ chưa đưa hẳn vào danh mục chính, dù ngài lại đưa sách ngôn sứ Barúc vào danh sách chính thức. Quả thực, câu hỏi về số sách Cựu Ước còn được bàn lâu hơn nhiều so với Tân Ước.

Các công đồng tại Carthage

Ba thập niên sau thư của thánh Athanasiô, ở miền Tây, các giám mục Bắc Phi họp công đồng tại Hippô năm 393, rồi tại Carthage năm 397, ban hành danh mục các sách Thánh Kinh được đọc trong phụng vụ. Danh sách Tân Ước của các giám mục Bắc Phi cũng bao gồm đúng hai mươi bảy cuốn sách như của thánh Athanasiô. Vị chủ tọa công đồng tại Carthage năm ấy là Đức Giám mục Aurêliô. Trước đó bốn năm, tại công đồng Hippô năm 393, các giám mục tham dự đã đặc cách mời một vị linh mục trẻ mới chịu chức được hai năm bước lên diễn đàn để thuyết trình về Kinh Tin Kính trước toàn thể các đấng bậc. Vị linh mục trẻ tuổi có tài hùng biện ấy tên là Augustinô. Đến khi công đồng Carthage nhóm họp bốn năm sau đó, năm 397, cha Augustinô đã trở thành Giám mục chính tòa giáo phận Hippô và đặt bút ký tên vào văn kiện công đồng. Ngài đang trên đường trở thành một trong những trí tuệ thần học vĩ đại nhất mọi thời đại của Hội Thánh.

Các giám mục Bắc Phi họp ở Hippô (393) rồi Carthage (397), ghi nhận danh sách các sách được đọc trong nhà thờ
Các giám mục Bắc Phi họp ở Hippô (393) rồi Carthage (397), ghi nhận danh sách các sách được đọc trong nhà thờ

Năm 405, khi Đức Giám mục Exsuperiô giáo phận Toulouse bên xứ Gaul, nay là nước Pháp, viết thư về Rôma xin hỏi xem những cuốn sách nào được công nhận là Sách Thánh, Đức Giáo hoàng Innôcentê I đã gửi thư trả lời kèm theo một bản danh sách giống hệt như danh sách của các công đồng Bắc Phi. Từ đầu thế kỷ thứ năm, khắp phương Tây, danh sách hai mươi bảy cuốn Tân Ước gần như không còn tranh cãi.

Nhìn lại, bộ Kinh Thánh không thành hình do một mệnh lệnh từ trên xuống; các công đồng và các Giáo hoàng chỉ đóng dấu công nhận những cuốn sách mà cộng đoàn Dân Chúa khắp nơi đã đọc, đã sống và đã nuôi dưỡng đức tin từ bao đời trước đó. Cuốn Sách Thánh đã thành hình ngay trong đôi bàn tay nâng niu của những người đọc sách, những người chép sách và những người giáo dân ngồi nghe giảng mỗi Chúa nhật trước khi được ghi vào văn bản giáo luật. Còn sắc lệnh định tín cho toàn thể Giáo hội thì hơn một ngàn năm sau mới cần ban hành, tại Công đồng Florence năm 1442, và đặc biệt là tại Công đồng Trentô năm 1546, khi có những cuộc tranh luận mới nổ ra.

Còn các sách Cựu Ước thì sao?

Như chương 1 đã nhắc, các tín hữu đầu tiên đọc Cựu Ước bằng tiếng Hy Lạp qua bản dịch cổ gọi là bản Bảy Mươi, tức Septuaginta. Bản này có thêm bảy cuốn sách và một vài đoạn văn mà về sau bộ Kinh Thánh tiếng Híp-ri của các vị Ráp-bi Do Thái tại Palestine không đưa vào: đó là các sách Tôbia, Giuđitha, Khôn Ngoan, Huấn Ca, Barúc, hai cuốn Macabê 1 và 2, cùng một số đoạn bổ túc trong sách Étte và sách Đanien. Vì các Tông đồ và Hội Thánh sơ khai dùng bản Bảy Mươi, các tín hữu thời đầu đọc cả những sách này như Lời Chúa, và các công đồng tại Hippô năm 393, Carthage năm 397, cũng như thư của Đức Giáo hoàng Innôcentê I năm 405 đều xếp trọn các sách ấy vào danh mục Cựu Ước.

Tuy vậy, vài học giả thời ấy vẫn băn khoăn, nhất là thánh Giêrônimô: vào cuối thế kỷ thứ tư, khi được giao trọng trách dịch lại cả bộ Kinh Thánh sang tiếng Latinh thẳng từ nguyên bản tiếng Híp-ri của người Do Thái, ngài nhận thấy bảy cuốn sách trên không có mặt trong bộ sách tiếng Híp-ri đương thời nên muốn xếp chúng vào một hạng thấp hơn, gọi là các sách dùng để đọc gương lành hơn là để chứng minh giáo lý, dù cuối cùng ngài vẫn vâng lời Hội Thánh mà dịch các sách ấy đưa vào bản Phổ thông, tức Vulgata. Hơn một ngàn một trăm năm sau, khi Martin Luther khởi xướng cuộc Cải cách Tin Lành và dịch Kinh Thánh sang tiếng Đức, ông dựa vào ý kiến riêng năm xưa của Giêrônimô mà tách bảy cuốn ấy ra in ở phụ lục cuối sách, với lời ghi chú rằng đây là những sách “tuy không được coi ngang hàng với Thánh Kinh, nhưng vẫn hữu ích và tốt để đọc”. Để giữ truyền thống ngàn năm, ngày 8 tháng Tư năm 1546, Công đồng chung Trentô đã long trọng tuyên bố tất cả các sách ấy, gọi là các sách Đệ nhị Quy điển, đều thực sự là Sách Thánh được linh hứng ngang hàng với mọi sách khác.

Giêrônimô ở Bêlem dịch Kinh Thánh sang tiếng La-tinh, theo bản Híp-ri
Giêrônimô ở Bêlem dịch Kinh Thánh sang tiếng La-tinh, theo bản Híp-ri

Đó là lý do Kinh Thánh của người Công giáo có 73 cuốn, gồm 46 cuốn Cựu Ước và 27 cuốn Tân Ước, còn Kinh Thánh của anh chị em Tin Lành có 66 cuốn, gồm 39 cuốn Cựu Ước và 27 cuốn Tân Ước. Bởi thế, nếu một người Công giáo Việt Nam tình cờ mở xem cuốn Kinh Thánh của một người bạn Tin Lành mà không tìm thấy sách Tôbia hay sách Huấn Ca trong mục lục, thì đã hiểu ngọn ngành từ đâu. Kinh Thánh của các Giáo hội Chính Thống còn giữ thêm vài cuốn nữa từ bản Bảy Mươi cổ, chẳng hạn như cuốn Macabê quyển thứ 3 hay bài Thánh vịnh thứ 151.

Nhớ ơn những người chép sách vô danh

Khoảng năm 331, khi Hội Thánh đã bước ra ánh sáng tự do, hoàng đế Constantinô Đại đế đã viết thư nhờ Đức Giám mục học giả Êusêbiô thành Xêdarê đứng ra tuyển chọn những người thợ thư pháp giỏi nhất để sao chép năm mươi bộ Kinh Thánh thật đẹp trên chất liệu da thú hảo hạng, đóng bìa trang trọng rồi gửi lên các ngôi đại thánh đường mới xây tại kinh đô Constantinôpôli của nhà vua. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hai bộ đại Kinh Thánh bằng chữ Hy Lạp cổ xưa nhất còn tồn tại gần như nguyên vẹn đến ngày nay, là bộ Vaticanus, hiện giữ tại Thư viện Vatican, và bộ Sinaiticus, cùng có niên đại khoảng giữa thế kỷ thứ tư, có thể đã ra đời từ những xưởng chép sách thời Constantinô, dù chưa ai chứng minh chắc chắn. Bộ Sinaiticus đã được học giả người Đức Constantin von Tischendorf tìm thấy vào giữa thế kỷ XIX tại Tu viện Thánh nữ Catarina nằm hẻo lánh dưới chân núi Sinai ở Ai Cập, và ngày nay ai cũng có thể lên mạng lật xem hình chụp từng trang da cừu của bộ sách ấy.

Nơi ấy hôm nay: Đan viện Thánh Catarina dưới chân núi Sinai, nơi tìm thấy bộ Kinh Thánh Sinaiticus
Nơi ấy hôm nay: Đan viện Thánh Catarina dưới chân núi Sinai, nơi tìm thấy bộ Kinh Thánh Sinaiticus

Thế nhưng, trước khi có được những bộ Kinh Thánh bọc nhung dát vàng do hoàng đế tài trợ ấy, suốt gần ba trăm năm đầu tiên, Lời Chúa đã được giữ gìn sống động chỉ nhờ vào đôi bàn tay của những người chép sách vô danh trong những căn phòng nhỏ bé, nhiều khi phải viết giữa lúc lính tráng đang lùng sục ngoài đường. Vào năm 303, như chương 27 đã kể, quân lính của hoàng đế Điôclêtianô đã đi sục sạo khắp các xứ đạo để tịch thu từng cuốn Kinh Thánh đem ra chợ đốt. Đã có những giáo sĩ yếu lòng đem sách ra nộp; nhưng cũng có biết bao vị thà chịu chết thiêu chứ nhất quyết không chịu giao nộp Lời Chúa, và có những tín hữu đã nhanh trí đem giấu các cuộn sách đi. Ngày nay còn giữ được biên bản của chính quyền Rôma ghi một cuộc khám xét như thế tại thành phố Cirta ở miền Bắc Phi vào ngày 19 tháng Năm năm 303: viên thị trưởng dẫn lính đi gõ cửa từng nhà của Đức Giám mục và các thầy phó tế, thầy đọc sách; có người run sợ đem sách ra nộp, có người khéo léo thưa rằng sách ở nhà mình đã mang đi chỗ khác hết rồi. Những cuốn Kinh Thánh ta cầm đọc hôm nay là hậu duệ của những cuốn sách ông bà mình liều mạng cất giấu trong những ngày khói lửa đó.

Năm 303: giữa cơn bách hại, một Kitô hữu giấu cuộn Kinh Thánh vào hốc tường
Năm 303: giữa cơn bách hại, một Kitô hữu giấu cuộn Kinh Thánh vào hốc tường

Người Công giáo chúng ta vẫn thường nhắc câu: “Kinh Thánh là cuốn sách của Hội Thánh”. Câu ấy có hai tầng nghĩa: một mặt, chính Hội Thánh dưới sự tác động của Chúa Thánh Thần đã cưu mang, viết ra những trang sách ấy, lấy máu mình gìn giữ chúng và phân định, gom chúng lại thành một bộ sách duy nhất. Mặt khác, một khi bộ Kinh Thánh đã được gom lại hoàn chỉnh, thì cuốn Sách ấy lại thành khuôn vàng thước ngọc mà chính Hội Thánh phải soi vào để sửa mình mỗi ngày, như Công đồng Vatican II dạy: Quyền giáo huấn của Hội Thánh “không đứng ở trên Lời Thiên Chúa, nhưng luôn khiêm tốn phục vụ Lời Thiên Chúa”.

Cứ mỗi sáng Chúa nhật, trong ngôi nhà thờ xứ đạo thân thương ở quê nhà mình, khi một anh chị giáo dân mặc áo dài chỉnh tề bước lên giảng đài mở sách ra và xướng lớn: “Bài trích sách…” hay “Bài trích thư…”, người đọc sách ấy đang nối tiếp đúng công việc mà các cộng đoàn tín hữu Rôma đã làm từ năm 155: đọc vang lên cho dân Chúa nghe những trang viết thánh thiêng mà biết bao thế hệ tiền nhân đã đổ mồ hôi và cả máu đào để gìn giữ và trao lại cho chúng ta. Thế nhưng, bên cạnh việc đọc Lời Chúa cho người trong nhà cùng nghe, việc đem những chân lý trong cuốn Sách ấy ra cắt nghĩa, giải thích cho người ngoại đạo bên ngoài hiểu, và thậm chí giải thích cho cả các vị hoàng đế cùng giới triết gia Rôma, lại đòi hỏi một lớp người cầm bút khác mà lịch sử Hội Thánh thời ấy gọi là các nhà Hộ giáo.

Thế nhưng, bên cạnh việc đọc Lời Chúa cho người trong nhà cùng nghe, việc đem những chân lý trong cuốn Sách ấy ra cắt nghĩa, giải thích cho người ngoại đạo bên ngoài hiểu, và thậm chí giải thích cho cả các vị hoàng đế cùng giới triết gia Rôma, lại đòi hỏi một lớp người cầm bút khác mà lịch sử Hội Thánh thời ấy gọi là các nhà Hộ giáo.

Chương 32 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Đừng một ai tự ý thêm lời nào vào đó, và cũng đừng ai dám cắt bớt đi điều gì”

Thánh Athanasiô, thư Phục Sinh năm 367
Bộ Kinh Thánh không ra đời ở một nơi hay một ngày: nhiều cộng đoàn cùng đọc, cùng chép, cùng phân định.

Những người trong chương

  • Ludovico Muratori · Năm 1740, ông đọc ra bản danh mục sách thánh cổ trong một cuốn chép tay ở Thư viện Ambrosiana, Milanô. Bản văn ấy mang tên ông: Mảnh văn Muratori.
  • Tischendorf · Học giả Đức tìm ra bộ Kinh Thánh Sinaiticus ở Tu viện Thánh Catarina giữa thế kỷ XIX. Phần lớn nay ở Thư viện Anh.
  • Athanasiô · Danh sách hai mươi bảy sách Tân Ước xưa nhất còn lại là trong thư Phục Sinh năm 367 của ngài. Lễ ngài ngày 2 tháng Năm.

Nơi ấy hôm nay

  • Dublin, Thư viện Chester Beatty giữ 86 tờ của cuốn codex chép khoảng năm 200 (ký hiệu P46); 30 tờ kia ở Đại học Michigan, Hoa Kỳ.
  • Cirta, nay là Constantine ở Algeria. Biên bản của chính quyền Rôma về cuộc khám xét sách Thánh ngày 19 tháng Năm năm 303 vẫn còn đến nay.
  • Thư viện Vatican giữ bộ Vaticanus, Kinh Thánh chữ Hy Lạp cổ nhất còn gần đủ.

Muốn đọc thêm

Cl 4,16 · 2 Pr 3,15-16 · Êusêbiô, Giáo sử 3,25 · Thư Phục Sinh thứ 39 của Athanasiô

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 33

Những luật sư của người Kitô hữu

Một nụ hôn gió gửi tượng thần Sêrapis đã mở ra cuộc tranh luận nào trên bờ biển Ostia?

Khoảng 27 phút đọc