Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 33

Kiểm chứng chương 33: Những luật sư của người Kitô hữu

Đọc xong chương 33, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: cuộc nói chuyện trên bờ biển Ostia có thật không, bài của Aristiđê mất đi rồi tìm lại bằng cách nào, câu “như linh hồn trong thân xác” nằm ở đâu trong lá thư gửi Điôgnêtô, và những lời nổi tiếng của Tertulianô lấy từ sách nào. Chương giới thiệu các nhà “hộ giáo” thế kỷ II và III, những người viết sách bênh vực Kitô hữu trước chính quyền và giới có học. Tất cả sách chương nhắc đều còn giữ được, toàn bộ hoặc một phần, và đều có bản dịch. Điều thú vị là vài cuốn đã suýt mất hẳn, rồi được tìm lại theo những cách rất lạ. Những trang này giới thiệu từng tác giả, chỉ chỗ tra từng câu trích, và nói rõ chỗ các nhà nghiên cứu còn bàn.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Cuộc tranh luận ở Ostia

Cuốn Octaviô của Minuciô Fêlix là một cuộc đối thoại dài chừng bốn mươi trang, viết bằng tiếng Latinh rất đẹp. Mọi chi tiết chương kể đều có trong sách:

  • Tòa án nghỉ mùa hái nho, ba người bạn đi Ostia tắm biển: chương 2. Chính Minuciô viết rằng những ngày nghỉ ấy đã giải thoát ông khỏi mọi lo toan, và chương trích câu này.
  • Caecilius đi ngang tượng thần Sêrapis, đưa tay lên môi hôn gió: chương 2, đoạn 4.
  • Octaviô trách Minuciô để bạn mình chìm trong “cái mù quáng của thói dốt nát tầm thường”, đi hôn đá giữa ban ngày: chương 3, đoạn 1. Ở đó ông gọi Minuciô là “Marcô, anh em của tôi”.
  • Trẻ con thi ném vỏ sò cho nảy trên mặt nước: chương 3, đoạn 5 và 6.
  • Những lời vu khống Caecilius nhắc lại, cái đầu con lừa và đứa bé giấu dưới lớp bột: chương 9 và chương 28.
  • Caecilius tự nhận thua và xin được dạy: chương 40.

Chương đặt câu chuyện “khoảng năm 200”. Bạn nên biết năm viết sách còn được tranh luận, từ khoảng năm 160 đến 250. Nhiều đoạn trong Octaviô rất giống sách Biện hộ của Tertulianô (năm 197), nhưng các nhà nghiên cứu chưa thống nhất ai chép của ai. Cũng không rõ cuộc tranh luận có thật hay chỉ là một khung chuyện tác giả dựng theo lối đối thoại của Cicero. Chương kể như một chuyện có thật, và đó là cách sách tự kể về mình.

Chữ Hy Lạp apologia đúng là lời bào chữa trước tòa. Ví dụ nổi tiếng nhất là cuốn Biện hộ của Sôcrát do Platông viết.

Quađratô và Aristiđê

Hađrianô ở Athêna. Theo nhiều ghi chép, hoàng đế đến Athêna vào mùa thu năm 124 và dự lễ nhập môn các huyền nhiệm Êleusis. Các sử gia còn bàn chuyến đi này vào năm 124 hay 125; chương viết “khoảng năm 125”. Giêrônimô là người ghi lại việc nhập môn ấy.

Hai bản biện hộ. Êusêbiô kể rằng Quađratô và Aristiđê đã dâng sách lên Hađrianô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 4, chương 3). Đoạn duy nhất còn lại của Quađratô do Êusêbiô chép. Trong đó Quađratô nói các việc của Đấng Cứu Độ “luôn hiện diện, vì chúng là thật”, và những người Đức Giêsu chữa lành hay cho sống lại vẫn còn sống đến thời ông. Giêrônimô nối Quađratô với chuyến Hađrianô đến Athêna. Êusêbiô không nói rõ cả hai bản được dâng đúng trong dịp ấy, nên việc nối hai chuyện lại là một suy luận. Chương gọi Aristiđê là một triết gia ở Athêna; các tư liệu dùng cho bộ sách này chỉ cho biết ông là nhà hộ giáo ở Athêna.

Số phận cuốn sách của Aristiđê. Câu chuyện có thật, và bạn có thể kiểm trong bất cứ sách giới thiệu về các Giáo phụ nào:

  • Năm 1878, các tu sĩ Armenia ở Venezia công bố một phần bản dịch tiếng Armenia.
  • Năm 1889, học giả người Anh J. Rendel Harris tìm thấy bản dịch tiếng Syria đầy đủ trong thư viện Tu viện Thánh Catarina trên núi Sinai.
  • Bạn ông là J. Armitage Robinson đọc bản ấy và nhận ra bản Hy Lạp nằm ngay trong truyện Barlaam và Giôasáp, nơi nó được đặt vào miệng một nhân vật tên Nachor.

Chương nói gần một ngàn năm bản Hy Lạp nằm trong truyện này; con số là cách nói tròn của người kể.

Truyện Barlaam và Giôasáp là một phiên bản Kitô giáo của chính đời Đức Phật. Hoàng tử Giôasáp được nuôi trong cung, tránh xa mọi khổ đau. Rồi ông đi ra ngoài, thấy người già, người bệnh, người chết, và từ bỏ ngai vàng. Truyện đi từ Ấn Độ qua Ba Tư, các xứ Ả Rập và Gruzia, đến Hy Lạp rồi khắp châu Âu. Chương rút gọn đường đi ấy, không nhắc Gruzia.

Bạn cũng nên biết bản tiếng Syria ghi bài biện hộ được dâng cho Antôninô Piô chứ không phải Hađrianô. Các nhà nghiên cứu còn bàn bản nào đúng, nên câu “Hađrianô có nhìn thấy lá đơn nào không, chẳng ai biết” của chương là đúng mức.

Đoạn tả Kitô hữu. Chuyện nhịn ăn hai ba ngày để người nghèo có bữa ăn nằm trong Biện hộ của Aristiđê, chương 15. Cách chia loài người thành các dòng ở chương 2. Cũng ở chương 15 có chuyện chuộc người anh em bị tù vì danh Đức Kitô nếu làm được. Ý nhịn ăn để nuôi người khác vẫn còn trong Mùa Chay, trong lời dạy của Hội Thánh về ăn chay và bố thí. Những nét khác chương kể về Kitô hữu (không ngoại tình, không làm chứng gian, kính trọng cha mẹ) là phần mô tả chung của bài biện hộ; các tư liệu dùng cho bộ sách này không ghi số chương riêng cho từng nét.

Thư của Hađrianô. Êusêbiô giữ lại lá thư Hađrianô gửi tổng trấn Asia là Minuciô Fundanô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 4, chương 9). Thư dặn xét xử về những tội có thật và phạt kẻ vu cáo, những kẻ không được “viện đến đơn từ và tiếng la ó của đám đông”. Lá thư thật hay không vẫn còn được bàn.

Giustinô và những hạt giống Ngôi Lời

Hai bản biện hộ. Biện hộ thứ nhất gửi Antôninô Piô khoảng năm 155 (xem chương 30). Biện hộ thứ hai ngắn hơn, đề gửi Nguyên Lão Viện Rôma, viết ít năm sau. Nhiều nhà nghiên cứu cho bản thứ hai là phần phụ của bản thứ nhất.

Đừng xử người ta chỉ vì một cái tên. Biện hộ thứ nhất, chương 4. Ý mà chương nêu, rằng chỉ gán một danh xưng thì chưa quyết định được điều gì, tốt hay xấu, nếu không nhìn vào việc làm mà danh xưng ấy hàm ý, nằm ở đó.

Hạt giống Ngôi Lời. Chữ Hy Lạp là logos spermatikos, “Ngôi Lời gieo hạt”. Những đoạn chính:

  • Biện hộ thứ hai, chương 8, 10 và 13: mỗi người có một phần của Ngôi Lời gieo hạt, nên các triết gia nói được nhiều điều đúng. Chương 13 có câu chương trích: “Mọi điều đã được nói cho đúng giữa loài người đều thuộc về chúng tôi, những Kitô hữu.”
  • Biện hộ thứ nhất, chương 46: những ai sống theo lý trí là Kitô hữu, dù bị coi là vô thần. Giustinô nêu Sôcrát trong số ấy, và cả Hêraclit. Chương chỉ nhắc Sôcrát.

Lời mở đầu Tin Mừng Gioan, nơi Đức Kitô được gọi là Logos, Ngôi Lời, là Ga 1,1: “Ban đầu đã có Ngôi Lời, Ngôi Lời ở với Thiên Chúa, và Ngôi Lời là Thiên Chúa.” Đây là lời Kinh Thánh. Trong tiếng Hy Lạp, logos còn có nghĩa là lý trí.

Chương nói cách nghĩ này mở ra một con đường Hội Thánh còn đi mãi. Bạn có thể kiểm ở Công đồng Vatican II: Sắc lệnh Ad Gentes về hoạt động truyền giáo (số 11) dặn các nhà truyền giáo vui lòng và kính cẩn tìm ra những hạt giống Lời Chúa ẩn trong lòng đồng bào mình, và Hiến chế Lumen Gentium (số 17) nói theo cùng hướng ấy.

Cha Đắc Lộ. Chuyện so sánh với Việt Nam là do người kể thêm vào. Cuốn Phép giảng tám ngày in ở Rôma năm 1651 do Thánh Bộ Truyền Giáo ấn hành, song ngữ Latinh và tiếng Việt viết bằng chữ Quốc ngữ. Ngày thứ nhất bắt đầu bằng những câu hỏi về mục đích đời người và về Đấng làm nên trời đất, dùng chữ Trời quen thuộc với người Việt. Chương nói đúng điểm khởi đầu ấy. Bạn nên biết những ngày sau, cuốn sách cũng phê phán khá mạnh nhiều điều trong đạo Phật, đạo Lão và một số tục cúng bái; chương cũng đã nói điều đó. Cha Đắc Lộ bắt đầu từ những gì người Việt đã tin, nhưng không chấp nhận tất cả. Chuyện của ngài kể ở chương 108 và chương 110.

Cuộc tranh luận ở Êphêsô

  • Cuộc gặp dưới hàng cột (xystus) và việc Tryphô nhận ra Giustinô qua chiếc áo choàng triết gia: chương 1 của sách. Lời chào “Xin chào, hỡi triết gia!” nằm ở đó.
  • Tryphô tự nhận là một người Híp-ri chịu cắt bì, và nói ông tránh khỏi cuộc chiến vừa xảy ra ở Giuđê: chương 1 và chương 9. Cuộc chiến ấy là cuộc nổi dậy của Bar Kôkhba (xem chương 25). Ông sống phần lớn ở Hy Lạp, quanh vùng Côrintô.
  • Cuộc tranh luận kéo dài hai ngày.
  • Lời chia tay: Tryphô và các bạn chúc Giustinô lên đường bình an, xin ông nhớ đến họ như những người bạn khi ông đã đi xa, và Giustinô cầu nguyện cho họ: chương 142.

Chính văn bản không ghi nơi gặp nhau. Tin “ở Êphêsô” chỉ đến từ Êusêbiô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 4, chương 18, đoạn 6), và chương ghi đúng như vậy.

Chương nói thẳng rằng có những lời trong sách mà người Do Thái ngày nay đọc thấy đau. Ví dụ ở chương 16, Giustinô cho rằng phép cắt bì được ban làm dấu để tách riêng những người sẽ phải chịu khổ. Chương kể điều này cho thật, đúng với cách sách kể những trang tối của mình. Về lời dạy của Hội Thánh ngày nay, Tuyên ngôn Nostra Aetate của Công đồng Vatican II (số 4) viết rằng không được trình bày người Do Thái như bị Thiên Chúa loại bỏ hay nguyền rủa, như thể điều ấy từ Kinh Thánh mà ra, và Hội Thánh lên án mọi hận thù, bách hại, mọi biểu hiện của lòng bài Do Thái.

Có học giả từng nghĩ Tryphô là ráp-bi Tarphon nổi tiếng thời ấy. Phần đông các nhà nghiên cứu ngày nay không tin như vậy.

Tatianô. Diễn từ gửi người Hy Lạp viết khoảng năm 165 đến 172. Sau khi Giustinô qua đời, Tatianô trở về phương Đông và theo một nhóm rất khắt khe, cấm hôn nhân, rượu và thịt. Irênê kể điều này (Chống lại các lạc giáo, quyển 1, chương 28, đoạn 1). Về Diatessaron, xem chương 32. Chuyện Giustinô bị chém đầu mà chương nhắc ở phần cuối được kể ở chương 28.

Ba lời vu khống

Sách Lời thỉnh cầu cho các Kitô hữu của Athênagôrát gửi Marcô Aurêliô và con ông là Commôđô, viết khoảng năm 176 đến 177. Năm 177, Commôđô vừa được cha phong làm đồng hoàng đế. Lời chào trong thư gọi hai vị là những người chinh phục Armenia và Sarmatia, và hơn hết là những triết gia; chương trích đúng như thế.

Những chỗ chương nhắc:

  • Ba lời buộc tội, vô thần, tiệc Thyestes và loạn luân kiểu Oedipus: chương 3. Athênagôrát gói chúng vào một dòng, mà chương đã dịch.
  • Trả lời lời buộc tội vô thần, kèm trích các triết gia và thi sĩ Hy Lạp: các chương 4 đến 30.
  • Không đi xem đấu sĩ giết nhau, vì thấy một người bị giết thì “cũng gần như chính mình giết”; coi phá thai là giết người; không bỏ rơi trẻ sơ sinh: chương 35.
  • Một cái nhìn đầy dục vọng cũng là tội: chương 32, dựa vào Mt 5,28. Đây là lời Kinh Thánh trong Bài giảng trên núi.

Câu “Cũng năm ấy, cô Blandina chết ở Lyon” của chương đúng nếu sách được viết năm 177. Năm viết chỉ biết gần đúng.

Cuốn sổ riêng của Marcô Aurêliô, Suy niệm (quyển 11, đoạn 3), có đúng một câu nhắc đến Kitô hữu. Ông viết linh hồn phải sẵn sàng rời thân xác, nhưng do phán đoán của chính mình, không phải vì cứng đầu thuần túy như Kitô hữu.

“Như linh hồn trong thân xác”

Lịch sử bản chép tay lá thư gửi Điôgnêtô đúng như chương kể:

  • Bản chép tay duy nhất được chép vào thế kỷ XIII hoặc XIV, đóng chung trong một tập các tác phẩm mang tên thánh Giustinô.
  • Người ta kể nó được một học giả mua ở Constantinôpôli khoảng năm 1436, từ một người bán cá đang định dùng nó làm giấy gói. Chương dùng chữ “chuyện kể”, và đó là chuyện truyền lại, không phải điều có giấy tờ.
  • Từ thế kỷ XVI, bản chép tay nằm ở thư viện Strasbourg. Trong thời gian ấy một số học giả chép lại, và bản in đầu tiên ra đời năm 1592.
  • Ngày 24 tháng Tám năm 1870, trong cuộc chiến Pháp-Phổ, quân Phổ pháo kích Strasbourg. Thư viện cháy và bản chép tay mất.

Không ai biết người viết và người nhận thư. Năm viết thường được đặt vào cuối thế kỷ II, có người đặt muộn hơn. Hai chương cuối (11 và 12) có lẽ do người khác viết thêm. Người viết gọi Điôgnêtô là “ngài cao quý”, nên người ta đoán ông là một người ngoại giáo có địa vị.

Đoạn dài chương trích, “Kitô hữu không khác người khác ở quê quán, ngôn ngữ hay phong tục”, là chương 5 của lá thư. Câu linh hồn ở trong thân xác thế nào thì Kitô hữu ở trong thế giới như vậy mở đầu chương 6. Đây là một trong những đoạn được trích nhiều nhất của văn chương Kitô giáo thời đầu. Bài đọc của Kinh Sách trong Phụng vụ các Giờ Kinh đọc đoạn này vào thứ Tư tuần V Phục Sinh. Câu tiếng Việt trong chương là bản dịch riêng của bộ sách này.

Luật sư thành Carthage

Đời ông. Giêrônimô cho biết Tertulianô là con một viên đại đội trưởng ở Carthage (Về các danh nhân, chương 53). Ông sinh khoảng năm 155 đến 160. Chương nói ông được đào luyện về luật và hùng biện. Phần hùng biện thì chắc chắn, ai đọc ông cũng thấy. Phần luật thì còn được bàn: từng có ý kiến đồng nhất ông với một luật gia cùng tên được trích trong các bộ luật La Mã, nhưng nhiều nhà nghiên cứu ngày nay cho đó là hai người khác nhau. Êusêbiô gọi ông là người thông thạo luật pháp Rôma (Lịch sử Hội Thánh, quyển 2, chương 2, đoạn 4).

Sách Biện hộ viết năm 197, gửi “các nhà cai trị Đế quốc Rôma”, tức các quan tổng trấn ở các tỉnh Phi châu (chương 1).

Những câu chương trích:

  • “Người ta không sinh ra là Kitô hữu, mà trở thành Kitô hữu”: Biện hộ, chương 18, đoạn 4.
  • Linh hồn mang bản tính Kitô hữu: Biện hộ, chương 17, đoạn 6. Ông giải thích ở cùng chỗ và trong sách nhỏ Lời chứng của linh hồn: lúc hoạn nạn, người ta kêu “Thiên Chúa thấy” hay “Thiên Chúa sẽ báo trả cho tôi”, chứ không gọi tên một vị thần nào. Câu “Ôi, lời chứng cao quý của linh hồn vốn mang bản tính Kitô hữu” nằm cùng đoạn ấy.
  • “Chúng tôi chỉ mới có từ hôm qua, mà đã lấp đầy mọi nơi của các ông” và câu chỉ để lại các đền thờ thần: Biện hộ, chương 37. Chương nói đây là lối cường điệu của một luật sư, không phải bản kiểm kê dân số.
  • Lời châm biếm lệnh của Trajanô: xem chương 26.
  • Câu máu Kitô hữu là hạt giống: xem chương 28.
  • “Athêna thì có liên quan gì đến Giêrusalem?”: Về việc khước từ lạc giáo, chương 7, đoạn 9. Bạn nên biết Tertulianô nói câu này khi chống các nhóm Ngộ đạo dùng triết học để bẻ cong đức tin. Còn thực tế, chính ông dùng triết học và văn chương Hy Lạp rất nhiều. Chương cũng nói đúng điều đó.

Chữ Trinitas. Tertulianô là người đầu tiên dùng chữ Latinh trinitas cho Ba Ngôi, rõ nhất trong Chống Praxeas (khoảng năm 213). Bằng tiếng Hy Lạp, Thêôphilô thành Antiôkhia đã dùng chữ trias sớm hơn, khoảng năm 180 (Gửi Autôlycô, quyển 2, chương 15). Công thức “một bản thể, ba ngôi vị” (una substantia, tres personae) bắt đầu hình thành trong cùng cuốn sách, ở các chương 2, 11 và 12. Chương viết công thức ấy cũng bắt đầu từ ông, đúng.

Về cuối đời. Khoảng năm 207, ông theo phong trào “Lời Ngôn Sứ Mới” (chương 35). Chương nói Hội Thánh không tôn ông làm thánh. Đúng. Ông vẫn được kể trong số những tác giả Kitô giáo quan trọng, nhưng không được gọi là “Thánh”, và cũng không phải Giáo phụ theo nghĩa chặt.

Origênê trả lời Celsô

Năm viết. Êusêbiô cho biết Origênê viết Chống Celsô khi đã ngoài sáu mươi tuổi, dưới thời hoàng đế Philip người Ả Rập (244 đến 249), tức khoảng năm 248 (Lịch sử Hội Thánh, quyển 6, chương 36). Người thúc giục ông là Ambrôsiô, người bảo trợ của ông (xem chương 34). Lời tựa sách nói điều này.

Khoảng cách năm tháng. Celsô viết khoảng năm 175 đến 180, còn 248 cách đó chừng bảy mươi năm. Tiêu đề “Bảy mươi năm sau” của chương là đúng.

Chuyện lâu nay không ai đáp lời Celsô, như chương kể, phù hợp với những gì còn lại: không biết có bài trả lời nào trước Origênê. Chính Origênê nói trong lời tựa rằng ông nghĩ lời đáp hay nhất là cách các tín hữu sống, như Đức Giêsu đáp các chứng gian bằng im lặng, nhưng ông vẫn viết vì có người cần được giúp.

Lời đáp về thợ len, thợ da. Nằm trong Chống Celsô, quyển 3, các chương 55 đến 58, với những dòng mở đầu ở chương 54. Lời chế giễu của Celsô được trích từ quyển 3, chương 44. Origênê viết rằng Kitô hữu muốn dạy mọi người, kể cả người ít học, để làm cho họ tốt hơn. Chương tóm đại ý như vậy, và nên đọc theo cách ấy. Câu “Chúng tôi muốn dạy mọi người về lời Thiên Chúa” nằm trong cùng phần sách. Chương nói bộ sách có tám quyển; các tư liệu dùng cho bộ sách này chỉ dẫn đến quyển 3 nên không kiểm riêng con số ấy.

Nhờ những chỗ Origênê trích lại mà các học giả đã dựng lại được chừng chín phần mười sách của Celsô. Đó là con số phỏng chừng. Chuyện Origênê lúc nhỏ muốn chạy theo cha mà chết cùng cha đã kể ở chương 27.

Trở lại bờ biển Ostia

Nhận định rằng chưa có hoàng đế nào đọc xong một cuốn biện hộ rồi thôi bách hại là nhận định chung của các sử gia. Ta không có bằng chứng nào cho thấy các hoàng đế đã đọc những cuốn sách này. Nhiều nhà nghiên cứu nghĩ người đọc chính của chúng là Kitô hữu và những người ngoại giáo có học đang tìm hiểu đạo.

Cảnh kết nằm trong Octaviô, chương 40 và 41: mặt trời đã nghiêng về phía lặn, Caecilius vui mừng, và ba người bạn đi bộ về thành. Trong sách, Caecilius nói cả hai cùng thắng: Octaviô đã thắng ông, còn ông đã thắng chính sai lầm của mình.

Những người trong chương

Minuciô Fêlix, luật sư ở Rôma, tác giả Octaviô. Octaviô Januariô và Caecilius Natalis, hai người bạn.

Hađrianô, hoàng đế từ năm 117 đến 138.

Quađratô và Aristiđê, hai nhà hộ giáo ở Athêna.

Giustinô, triết gia, tử đạo khoảng năm 165.

Tryphô, một người Do Thái học rộng.

Tatianô, người Syria, học trò của Giustinô.

Athênagôrát, triết gia Kitô hữu ở Athêna.

Marcô Aurêliô và Commôđô, hai hoàng đế cha con.

Điôgnêtô, người nhận lá thư, ngoài ra không biết gì về ông.

Tertulianô, tác giả ở Carthage.

Celsô, triết gia chống Kitô giáo. Origênê, nhà thần học (chương 34).

Đắc Lộ (Alexandre de Rhodes), giáo sĩ Dòng Tên người Pháp, thế kỷ XVII.

Những nơi trong chương

Ostia, cảng cổ của Rôma, nay là khu di tích Ostia Antica, rất đáng đến xem. Athêna. Êleusis, gần Athêna, nổi tiếng với các huyền nhiệm. Êphêsô. Carthage. Xêdarê ở Palestin. Strasbourg, miền đông nước Pháp.

Đọc thêm

Chương 5 và 6 của Thư gửi Điôgnêtô chỉ dài hai trang, và là một trong những trang đẹp nhất của Kitô giáo thời đầu. Nếu thích một câu chuyện có không khí, Octaviô đọc như một truyện ngắn. Còn muốn nghe giọng lửa của Tertulianô, hãy đọc vài chương đầu và chương cuối cuốn Biện hộ. Tất cả đều có bản tiếng Anh miễn phí trên trang newadvent.org. Ai đọc được tiếng Anh và muốn có người dẫn đường cho cả nhóm nhà hộ giáo này có thể tìm The Christians as the Romans Saw Them của Robert Wilken, cuốn đặt các nhà hộ giáo bên cạnh điều láng giềng của họ nghĩ về họ.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 25 (Bar Kôkhba), chương 26 (Celsô và các lời đồn), chương 28 (Giustinô và Blandina), chương 30 (Thánh lễ năm 155), chương 32 (Tatianô), chương 34 (Origênê), chương 35 (Tertulianô và phong trào Lời Ngôn Sứ Mới) và chương 108 (Ricci, Đắc Lộ và cuộc tranh cãi Lễ nghi).

Trở lại chương 33