Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 125–250 · Rôma, Ostia, Athêna, Carthage, Alêxanđria

Chương 33

Những luật sư của người Kitô hữu

Khoảng năm 125–250 · Rôma, Ostia, Athêna, Carthage, Alêxanđria

Giáo hoàng Têlesphôrô … FabianôHoàng đế Hađrianô … Đêciô

Vào một buổi sáng mùa thu khoảng năm 200, ba người bạn rời thành Rôma để xuống cảng Ostia tắm biển.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 125–250

  1. Rôma
  2. Ostia
  3. Athêna
  4. Êphêsô
  5. Carthage
  6. Alêxanđria
  7. Xêdarê
Các nhà hộ giáo viết từ Rôma, Athêna, Carthage, rồi Alêxanđria, đem lời biện hộ cho đức tin tới tận hoàng đế.
Bắt đầu đọc

Chương 33

Khoảng năm 125–250 · Rôma, Ostia, Athêna, Carthage, Alêxanđria

Vào một buổi sáng mùa thu khoảng năm 200, ba người bạn rời thành Rôma để xuống cảng Ostia tắm biển. Tòa án lúc bấy giờ đang trong kỳ nghỉ hái nho, và vị luật sư Minuciô Fêlix cảm thấy thật thoải mái vì những ngày nghỉ ấy “đã giải thoát tôi khỏi mọi lo toan”. Trong số ba người bạn, có hai người là Kitô hữu: đó là Minuciô và anh bạn Octaviô, người từ xa lên Rôma có việc, để vợ con ở nhà nên tiện đường ghé thăm bạn cũ. Người thứ ba trong nhóm là Caecilius, một người ngoại giáo chưa theo đạo.

Họ thong thả đi dạo dọc bờ biển, đi ngang qua một bức tượng thần Sêrapis. Caecilius liền đưa tay lên môi hôn gió về phía bức tượng, theo đúng thói quen của người Rôma mỗi khi đi ngang qua một vị thần. Thấy vậy, Octaviô quay sang trách nhẹ Minuciô, người mà ông gọi là “Marcô, anh em của tôi”, rằng thật không phải đạo bạn bè chút nào khi một người thân thiết ở bên mình suốt ngày mà lại cứ để mặc cho chìm đắm trong “cái mù quáng của thói dốt nát tầm thường”, thản nhiên đứng hôn đá giữa ban ngày.

Bờ biển Ostia khoảng năm 200: Caecilius hôn gió tượng thần Sêrapis, người bạn Kitô hữu lên tiếng
Bờ biển Ostia khoảng năm 200: Caecilius hôn gió tượng thần Sêrapis, người bạn Kitô hữu lên tiếng

Caecilius nghe thế liền tự ái. Đi thêm một đoạn nữa tới khu đê chắn sóng, thấy mấy đứa nhỏ đang thi nhau ném vỏ sò và những mảnh đá dẹt cho nảy trên mặt nước, Caecilius đề nghị mọi người ngồi xuống ghềnh đá để ông và Octaviô tranh luận cho ra lẽ, còn Minuciô sẽ làm “quan tòa” phân xử.

Thế là ngay trên bờ biển, đại diện cho thế giới ngoại giáo, Caecilius tung ra tất cả những lời đồn đại cay độc nhất mà người Rôma vẫn truyền tai nhau về người Kitô hữu: rằng họ thờ một cái đầu con lừa, “loài vật hèn hạ nhất”, và kết nạp tín hữu mới bằng cách bắt họ sát hại một đứa trẻ sơ sinh rồi giấu dưới lớp bột. Về sau, Minuciô đã chép lại cuộc tranh luận này thành một cuốn sách nhỏ mang tên Octaviô. Đến cuối cuộc tranh luận, Caecilius chẳng cần đến quan tòa phân xử nữa, bởi chính ông đã tự nhận mình thua cuộc và ngỏ lời xin được học đạo.

Cuốn sách ấy thuộc dòng văn học mà người Kitô hữu thế kỷ II và III dày công xây dựng: dòng sách hộ giáo. Trong tiếng Hy Lạp, từ apologia vốn chỉ lời biện hộ của một bị cáo đứng trước tòa án, và bản tự bào chữa nổi tiếng nhất trong lịch sử triết học chính là bài Sôcrát tự biện hộ khi bị đem ra xử. Những người viết sách hộ giáo tự đặt mình vào vai luật sư cãi cho cả một tập thể đang bị vu oan.

Những lá đơn gửi hoàng đế

Những lời biện hộ đầu tiên của Kitô giáo là các lá đơn gửi thẳng lên hoàng đế.

Khoảng năm 125, hoàng đế Hađrianô đến thăm thành Athêna và ở lại đó suốt cả mùa đông. Vị hoàng đế này say mê văn hóa Hy Lạp đến mức theo lời thánh Giêrônimô, ông đã xin nhập môn vào các huyền nhiệm Êleusis, những nghi lễ tôn giáo kín đáo cử hành tại thành Êleusis lân cận. Sử gia Êusêbiô ghi rằng nhân dịp này, hai trí thức Kitô hữu là Quađratô và Aristiđê dâng lên hoàng đế các bài biện hộ. Tác phẩm của Quađratô nay chỉ còn sót lại một đoạn văn rất ngắn. Trong đó, ông dựa vào những nhân chứng sống: những việc kỳ diệu do Đấng Cứu Độ thực hiện “luôn hiện diện, vì chúng là thật”, và một số người từng được Đức Giêsu chữa lành hay cho sống lại từ cõi chết vẫn còn “đang sống cho đến tận thời đại chúng tôi”. Còn Aristiđê là một triết gia uy tín tại Athêna.

Athêna khoảng năm 125: hai Kitô hữu Quađratô và Aristiđê dâng lời biện hộ lên hoàng đế Hađrianô
Athêna khoảng năm 125: hai Kitô hữu Quađratô và Aristiđê dâng lời biện hộ lên hoàng đế Hađrianô

Bài biện hộ của Aristiđê có một số phận lịch sử thật kỳ lạ. Suốt nhiều thế kỷ, ai cũng tưởng tác phẩm ấy đã mất hẳn. Đến năm 1878, các tu sĩ dòng Biển Đức người Armenia tại thành Venezia mới cho in hai chương của bản dịch tiếng Armenia cổ. Tiếp đó, vào năm 1889, học giả người Anh J. Rendel Harris lại phát hiện ra một bản dịch trọn vẹn bằng tiếng Syria trong tu viện Thánh Catarina nằm dưới chân núi Sinai. Lúc ấy người ta mới ngỡ ngàng nhận ra bản tiếng Hy Lạp gốc của Aristiđê vẫn nằm ngay trước mắt suốt gần một ngàn năm, chỉ là nấp bên trong một cuốn tiểu thuyết dân gian rất được ưa chuộng thời Trung Cổ mang tên Barlaam và Giôasáp. Tác giả tiểu thuyết đã chép gần như nguyên văn bài biện hộ rồi đặt vào miệng một nhân vật.

Chính câu chuyện Barlaam và Giôasáp lại là cuộc đời Đức Phật kể theo lăng kính Kitô giáo: chuyện về một hoàng tử từ nhỏ lớn lên trong nhung lụa cung điện, được che chở khỏi mọi nỗi đau khổ, rồi một ngày ra ngoài thành lần lượt gặp một ông già, một người bệnh và một người chết, từ đó quyết định từ bỏ ngai vàng để đi tìm chân lý. Từ Ấn Độ, câu chuyện theo chân các thương gia truyền qua Ba Tư, vào các xứ Ả Rập, lan sang Hy Lạp rồi đi khắp cõi châu Âu.

Trong tác phẩm của mình, Aristiđê chia nhân loại ra làm bốn dòng tộc: người man di, người Hy Lạp, người Do Thái và người Kitô hữu. Khi miêu tả về người Kitô hữu, ông viết rằng họ không ngoại tình, không làm chứng gian, không chiếm đoạt của người khác gửi giữ; họ hết lòng kính trọng cha mẹ và luôn làm ơn cho người lân cận. Nếu trong cộng đoàn có người nghèo mà anh em không còn dư dả lương thực, họ sẵn sàng nhịn ăn hai ba ngày liền để nhường phần ăn đó cho người túng thiếu; còn nếu có anh em nào bị giam tù vì danh Đức Kitô, họ sẽ dốc toàn lực để chuộc người ấy ra. Truyền thống nhịn ăn để giúp người ấy Hội Thánh vẫn giữ đến nay trong Mùa Chay.

Aristiđê tả Kitô hữu: nhà nào không dư ăn thì nhịn đói hai ba ngày để có đồ ăn cho người nghèo
Aristiđê tả Kitô hữu: nhà nào không dư ăn thì nhịn đói hai ba ngày để có đồ ăn cho người nghèo

Hađrianô có đọc lá đơn nào không, không ai chắc. Nhưng sử gia Êusêbiô còn giữ một bức thư hoàng đế gửi cho tổng trấn miền Asia là Minuciô Fundanô. Trong thư, Hađrianô chỉ thị rằng người Kitô hữu phải được xét xử sòng phẳng trước tòa án về những tội danh có thật, đồng thời nghiêm trị những kẻ vu khống họ; nhà vua cấm ngặt việc “viện đến đơn từ và tiếng la ó của đám đông” để kết tội người ta. Quađratô và Aristiđê có góp phần vào quyết định ấy hay không, lịch sử không trả lời.

Những hạt giống Ngôi lời

Nhà biện hộ lỗi lạc nhất thế kỷ thứ hai là triết gia Giustinô mà ta đã gặp ở chương 28 và 30. Khoảng năm 155, ông dâng cuốn Hộ giáo thứ nhất lên hoàng đế Antôninô Piô, và ít năm sau lại tiếp tục dâng cuốn thứ hai, ngắn gọn hơn, lên Viện Nguyên lão Rôma.

Giustinô viết bằng phong thái của một công dân Rôma đường hoàng đối thoại với đồng bào mình. Các ngài luôn tự hào về nền công lý Rôma, ông lập luận, vậy xin đừng đem xử tử một con người chỉ vì cớ họ mang cái tên gọi Kitô hữu. Một cái tên tự nó chưa nói được người ta tốt hay xấu, nếu không xét việc họ làm; nếu Kitô hữu nào phạm pháp thì cứ trừng trị như một tội phạm hình sự bình thường, chứ đừng trừng phạt chỉ vì họ theo đạo. Còn một người chẳng hề làm điều gì sai trái thì không thể đem ra hành quyết.

“Đừng xử người ta vì cái tên”: Kitô hữu bị kết án chỉ vì nhận mình là Kitô hữu
“Đừng xử người ta vì cái tên”: Kitô hữu bị kết án chỉ vì nhận mình là Kitô hữu

Thế nhưng, điều làm người đời nhớ nhất ở thánh Giustinô lại là một tư tưởng triết học sâu sắc. Từng miệt mài học Platông nhiều năm, ông không đành vứt bỏ những gì quý báu nơi các triết gia ngoại giáo. Tin Mừng theo thánh Gioan gọi Đức Kitô là Logos, tức Ngôi Lời: “Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời, Ngôi Lời vẫn hướng về Thiên Chúa, và Ngôi Lời là Thiên Chúa”. Trong tiếng Hy Lạp, từ logos còn mang nghĩa là lý trí. Giustinô lập luận rằng Ngôi Lời ấy đã có từ trước khi nhập thể, và đã âm thầm gieo những “hạt giống” chân lý vào lòng người thuộc mọi dân tộc. Vì thế, điều gì Sôcrát hay Platông nói đúng về Thiên Chúa và về sự thiện đều mọc lên từ hạt giống của Ngôi Lời. Ông viết: “Mọi điều đã được nói lên một cách chính xác giữa nhân loại đều thuộc về chúng tôi, những người Kitô hữu”.

Thậm chí ông còn đi đến một kết luận táo bạo: tòa án Athêna từng xử tử Sôcrát vì tội khước từ các thần linh của thành phố, và người Rôma cũng đang khép người Kitô hữu vào đúng tội danh ấy; nhưng thực chất, những ai sống theo lý trí chân chính thì đều là Kitô hữu, dẫu họ có bị triều đình vu cáo là vô thần, và nhà triết học Sôcrát xứng đáng được xếp vào hàng ngũ đó.

Cách nhìn phóng khoáng này mở ra một con đường lớn cho Hội Thánh qua các thời đại: trân trọng tìm những hạt giống chân lý Chúa đã gieo sẵn trong các nền văn hóa khác, thay vì xem mọi thứ bên ngoài như kẻ thù phải tiêu diệt. Tại Công đồng Vatican II năm 1965, Giáo hội căn dặn các nhà truyền giáo hãy vui mừng và kính cẩn nhận ra những hạt giống của Lời Chúa đang ẩn giấu trong truyền thống của các dân tộc.

Cách thời đại của thánh Giustinô chừng mười lăm thế kỷ, khi các thừa sai Dòng Tên đặt chân đến nước Việt Nam truyền giáo, người hiểu cách nhìn này hơn cả là cha Đắc Lộ, Alexandre de Rhodes. Cuốn sách Phép giảng tám ngày do ông biên soạn, in song ngữ Latinh và tiếng Việt theo chữ Quốc ngữ tại Rôma năm 1651, mở đầu rất khôn ngoan: thay vì chê bai truyền thống tổ tiên người Việt, ngày thứ nhất bắt đầu bằng những thắc mắc muôn thuở: Đời người sinh ra để làm gì? Ai là Đấng tạo dựng nên trời đất muôn vật? Ông mượn ngay tiếng gọi quen thuộc của dân gian là chữ Trời để từng bước dẫn dắt họ hướng về Thiên Chúa đích thực của Tin Mừng. Tất nhiên ông không thỏa hiệp mọi điều, và ở các ngày sau vẫn có những chương phê phán đạo Phật, đạo Lão cùng các tập tục cúng bái mê tín; nhưng cách của ông là bắt đầu từ chỗ người nghe đang đứng.

Hạt giống Ngôi Lời: cha Đắc Lộ dạy giáo lý bằng tiếng Việt cho dân làng, thế kỷ XVII
Hạt giống Ngôi Lời: cha Đắc Lộ dạy giáo lý bằng tiếng Việt cho dân làng, thế kỷ XVII

Cuộc tranh luận tại Êphêsô

Thánh Giustinô còn để lại một tác phẩm ghi cuộc tranh luận suốt hai ngày giữa ông và một người Do Thái. Ông kể rằng một buổi sáng đang dạo bước dưới dãy hành lang có hàng cột mang tên Xystus, ông thấy một người đàn ông cùng mấy người bạn tiến lại chào: “Xin chào, hỡi triết gia!”. Người lạ mặt nhận ra ông ngay nhờ tấm áo choàng đặc trưng của giới triết học. Người ấy tên là Tryphô, tự giới thiệu mình là “một người Híp-ri chịu cắt bì”, một học giả Do Thái uyên bác từng sống tại Hy Lạp và sinh hoạt lâu năm ở Côrintô trước khi phải trốn chạy khỏi “cuộc chiến vừa xảy ra ở đó”, tức là cuộc nổi dậy đẫm máu của phong trào Bar Kôkhba tại xứ Giuđê. Tác phẩm không ghi rõ tên thành phố nơi diễn ra cuộc gặp gỡ, nhưng sử gia Êusêbiô, người từng đọc qua cuốn sách này, cho biết đó là thành phố Êphêsô.

Êphêsô: Giustinô và học giả Do Thái Tryphô ngồi bàn về Kinh Thánh hai ngày liền
Êphêsô: Giustinô và học giả Do Thái Tryphô ngồi bàn về Kinh Thánh hai ngày liền

Hai người ngồi xuống mở Kinh Thánh của người Do Thái ra đối chiếu. Giustinô kiên nhẫn chứng minh các ngôn sứ Cựu Ước đã tiên báo về Đức Giêsu; ngược lại, Tryphô phản bác từng điểm, đặt ra nhiều câu hỏi vặn vẻo và kiên quyết không chịu nhượng bộ.

Đối thoại với Tryphô khá dài, và có những đoạn luận chiến gay gắt. Chẳng hạn ở chương 16, Giustinô lập luận rằng tục cắt bì ban đầu chỉ là dấu hiệu đặc biệt Thiên Chúa ban cho người Do Thái để tách họ ra khỏi các dân tộc khác, qua đó họ phải gánh chịu những hình phạt và nỗi khổ đau, kể cả việc bị cấm bén mảng vào thành Giêrusalem. Đọc lại những dòng ấy, người Do Thái ngày nay không khỏi chạnh lòng, và họ có lý do. Về sau, quan điểm của Hội Thánh đã đổi hẳn: năm 1965, Công đồng Vatican II tuyên bố không được phép trình bày dân tộc Do Thái như là những kẻ bị Thiên Chúa nguyền rủa hay loại bỏ dựa theo Kinh Thánh, và lên án mọi hận thù, bách hại hay biểu hiện bài Do Thái.

Dẫu vậy, khép lại tác phẩm lại là một cái kết thật êm ả. Cuối cùng không bên nào thuyết phục được bên nào đổi ý hoàn toàn. Ở chương cuối, chương 142, Tryphô và các bạn nói rằng họ bước vào cuộc đối thoại mà không ngờ sẽ được nghe những điều như thế, và đã nhận được nhiều hơn họ mong đợi. Họ chúc Giustinô lên đường bình an, đồng thời nhắn nhủ ông hãy nhớ đến họ “như những người bạn thân thiết khi ông đã đi xa”. Còn Giustinô cầu nguyện cho họ, và nói lời chúc đẹp nhất ông dành cho họ là mong họ sớm nhận ra chân lý và tin như ông.

Trái với người thầy điềm đạm, học trò của thánh Giustinô là Tatianô, một học giả gốc Syria, lại có tính cách rất khắt khe và cực đoan. Trong khoảng thời gian từ năm 165 đến 172, ông viết tác phẩm Diễn từ gửi người Hy Lạp, trong đó đả kích không thương tiếc cả nền văn hóa Hy Lạp từ các trường phái triết học cho đến sân khấu kịch nghệ, chẳng chừa một ai. Theo thánh Irênê, sau khi thầy qua đời, Tatianô bỏ Rôma về phương Đông, theo một giáo phái khắc kỷ cực đoan cấm kết hôn, cấm uống rượu và ăn thịt. Như chương trước đã nhắc, ông cũng là tác giả cuốn Diatessaron, bản hòa hợp bốn sách Tin Mừng thành một câu chuyện duy nhất rất thịnh hành ở vùng Syria thời xưa.

Ba lời vu khống lớn

Vào khoảng năm 177, đúng vào năm ngọn lửa bách hại bùng lên tại thành Lyon, một triết gia tên là Athênagôrát đang sinh sống tại Athêna đã đệ trình một bản “lời bênh vực Kitô hữu” gửi lên hai vị hoàng đế cha con đương triều là Marcô Aurêliô và hoàng tử Commôđô, vừa được phong làm đồng hoàng đế. Ông trân trọng chào họ là những bậc “chinh phục Armenia và Sarmatia, và hơn hết thảy, là những triết gia đích thực”.

Khoảng năm 177: triết gia Athênagôra ở Athêna viết lời biện hộ gửi hoàng đế Marcô Aurêliô
Khoảng năm 177: triết gia Athênagôra ở Athêna viết lời biện hộ gửi hoàng đế Marcô Aurêliô

Ông đi thẳng vào ba điều tiếng ác độc người đời cứ lặp đi lặp lại về người Kitô hữu. Ngay chương ba, ông tóm gọn trong một câu: “Người ta đang cáo buộc chúng tôi ba điều trọng tội: tội vô thần, tiệc Thyestes, và tội loạn luân kiểu Oedipus”. Theo thần thoại Hy Lạp, tiệc Thyestes là bữa tiệc rùng rợn trong đó một người bị lừa cho ăn thịt chính các con ruột của mình, còn Oedipus là biểu tượng của tội ác loạn luân vô tình cưới cả mẹ ruột. Nói trắng ra: người ta tố Kitô hữu là những kẻ không thờ thần thánh, thích ăn thịt trẻ con và sống loạn luân bừa bãi.

Để bác bỏ cáo buộc vô thần, Athênagôrát chỉ ra rằng người Kitô hữu thực ra tôn thờ một Thiên Chúa duy nhất là Đấng Tạo Hóa muôn vật, một quan niệm thuần khiết và cao cả mà chính các bậc triết gia lớn được hoàng đế kính trọng cũng hằng tôn sùng. Đối với cáo buộc ăn thịt trẻ con, ông dựa vào chính nếp sống hằng ngày của các tín hữu: Kitô hữu không bao giờ bén mảng đến các đấu trường để xem cảnh người ta chém giết lẫn nhau, “bởi vì chúng tôi quan niệm rằng việc đứng nhìn một con người bị tước đoạt mạng sống cũng tội lỗi chẳng khác gì tự tay nhúng tay vào máu họ”. Họ còn coi những người đàn bà uống thuốc phá thai là những kẻ sát nhân, và coi hành vi “bỏ rơi” trẻ sơ sinh, tức đem vứt bỏ những đứa trẻ không ai nhận nuôi ngoài đường phố, là tội ác tày trời hại con mình; những con người có lòng trắc ẩn và quý trọng sự sống đến như thế thì làm sao có thể nhẫn tâm nuốt nổi thịt của trẻ em? Về cáo buộc loạn luân, ông nói Kitô hữu nghiêm đến mức coi cả một cái nhìn dục vọng cũng là ngoại tình trong lòng, đúng như những gì Đức Giêsu từng dạy trong Bài giảng trên núi.

Kitô hữu không đi xem đấu sĩ giết nhau, vì “xem người ta giết người cũng như giết người”
Kitô hữu không đi xem đấu sĩ giết nhau, vì “xem người ta giết người cũng như giết người”

Athênagôrát viết bằng giọng nhã nhặn, uyên bác của một học giả tâu bày với một vị vua triết gia. Marcô Aurêliô có đọc lá đơn không, sử sách không ghi. Chỉ biết trong cuốn Suy niệm, nhà vua nhắc đến người Kitô hữu đúng một lần, với nhận xét rằng tâm hồn con người cần phải sẵn sàng đối diện cái chết, nhưng sự sẵn sàng ấy phải xuất phát từ một sự phán đoán lý trí chín chắn, chứ quyết không phải do tính “cứng đầu thuần túy theo kiểu của đám người Kitô hữu”. Và cũng chính năm lá đơn ấy được viết ra, nữ tỳ Blandina cùng các anh chị em tại Lyon đã hiên ngang chịu chết vì đức tin.

“Như linh hồn ở trong thân xác”

Còn một bài biện hộ nổi tiếng khác nhưng khuyết danh: bức thư gửi một người tên là Điôgnêtô, nhiều khả năng viết vào thế kỷ thứ hai. Về Điôgnêtô, ta chỉ biết những gì bức thư hé lộ: ông là một người ngoại giáo có địa vị xã hội cao quý, vì tác giả gọi ông là “thưa ngài cao quý”, và ông đang tò mò muốn tìm hiểu xem thực chất những người Kitô hữu là ai mà lạ lùng thế.

Bức thư này suýt bị vùi lấp nếu không có một cơ duyên hy hữu. Văn bản chỉ còn trong một bản chép tay duy nhất làm từ thế kỷ XIII hoặc XIV, được đóng chung một tập với các trước tác bị gán nhầm cho thánh Giustinô. Tương truyền rằng vào khoảng năm 1436, có một học giả tình cờ mua được bản chép tay ấy từ một người bán cá dạo ở thành Constantinôpôli, khi ấy người bán cá đang định xé vài tờ giấy trong sách ra để gói cá cho khách. Từ thế kỷ XVI, bản thảo được cất trong thư viện thành phố Strasbourg bên Pháp; các học giả chép lại, và bản in đầu tiên ra đời năm 1592. Thế rồi bi kịch ập đến: vào ngày 24 tháng Tám năm 1870, giữa lúc cuộc chiến tranh Pháp–Phổ đang diễn ra ác liệt, đại bác của quân đội Phổ đã bắn trúng tòa thư viện thành phố Strasbourg. Thư viện bốc cháy dữ dội, và bản chép tay độc nhất vô nhị chứa bức thư gửi Điôgnêtô đã bị thiêu rụi trong ngọn lửa. May mà các học giả đã kịp chép lại, nên tác phẩm còn đến hôm nay.

Điôgnêtô muốn biết người Kitô hữu sống ra sao, và câu trả lời ở chương 5 đã thành một trong những đoạn văn đẹp nhất của văn chương Kitô giáo cổ đại:

“Những người Kitô hữu không khác biệt với nhân loại ở quê quán, ở ngôn ngữ hay ở phong tục tập quán. Họ không sinh sống ở những thành phố riêng biệt của họ, không dùng một thứ tiếng kỳ lạ nào, và đời sống của họ chẳng có gì là kỳ quái. Họ cư ngụ tại các thành phố Hy Lạp cũng như các thành phố rợ phương Bắc tùy theo số phận mỗi người định đoạt, và họ tuân theo tập tục địa phương về y phục, ăn uống và sinh hoạt hằng ngày, nhưng đồng thời họ vẫn biểu lộ một nếp sống tuyệt vời và có phần nghịch lý rõ rệt qua cung cách sinh hoạt của chính họ. Họ sinh sống tại quê hương mình, nhưng chỉ như những người khách trọ qua đường. Họ tham gia mọi quyền lợi công dân như những công dân thực thụ, nhưng lại nhẫn nhục chịu đựng mọi gian khổ như những người ngoại quốc tha hương. Mọi xứ sở xa lạ đều là quê hương của họ, và mọi quê hương lại hóa thành xứ lạ. Họ cũng lập gia đình và sinh con đẻ cái như mọi người, nhưng họ không bao giờ vứt bỏ những đứa con mới sinh. Họ cùng chung bàn ăn với mọi người, nhưng không chung đụng giường chiếu. Họ đang ở trong xác thịt phàm hèn, nhưng tuyệt nhiên không sống theo những chiều kích của xác thịt. Họ trải qua từng ngày tháng ở dưới đất này, nhưng thực chất họ là những công dân nước trời. Họ tận tâm tuân thủ các luật lệ dân sự, nhưng chính nếp sống của họ lại vượt lên trên cả luật pháp. Họ yêu thương hết thảy mọi người, nhưng lại bị mọi người xung quanh bách hại và lùng bắt”.

Rồi tác giả gói tất cả vào một hình ảnh: “Nói một cách ngắn gọn: linh hồn ở trong thân xác thế nào, thì các người Kitô hữu cũng ở trong thế giới như thế ấy”. Linh hồn vô hình có mặt khắp mọi chi thể ra sao, thì Kitô hữu cũng âm thầm có mặt khắp mọi thành thị trên thế giới như vậy.

Thư gửi Điôgnêtô: Kitô hữu sống giữa phố phường như mọi người, “như linh hồn ở trong thân xác”
Thư gửi Điôgnêtô: Kitô hữu sống giữa phố phường như mọi người, “như linh hồn ở trong thân xác”

Đến nay Hội Thánh vẫn đọc lại những trang ấy; chương 5 và chương 6 của bức thư gửi Điôgnêtô được chọn làm bài đọc trong Sách Kinh Sách thuộc Phụng vụ các Giờ Kinh vào ngày thứ Tư tuần thứ V Mùa Phục Sinh.

Vị luật sư sắc sảo thành Carthage

Nếu Giustinô hay Athênagôrát lên tiếng bằng giọng nhã nhặn, ôn hòa, thì tại thành Carthage, nay thuộc Tunisia, lại xuất hiện một ngòi bút mang phong cách bốc lửa và sắc bén như lưỡi gươm: đó là Tertulianô.

Ông sinh khoảng năm 155 trong một gia đình ngoại giáo, học luật và nghệ thuật hùng biện, môn dạy cách cãi một vấn đề đến cùng trước tòa. Sử gia Êusêbiô ca ngợi ông là một bậc thầy “thông thạo luật pháp Rôma”, còn thánh Giêrônimô thì cho biết thân phụ ông từng là một sĩ quan đại đội trưởng trong quân đội Rôma đồn trú tại Carthage. Ông theo đạo khi đã trưởng thành và có gia đình.

Khoảng năm 197, ông cho ra tác phẩm Biện hộ, gửi thẳng tới “các nhà cai trị Đế quốc Rôma”, mà thực chất là ngỏ lời với các quan tổng trấn quản lý các tỉnh miền Bắc Phi. Nhiều câu trong đó đã thành châm ngôn người ta trích mãi đến nay, như câu: “Người ta không sinh ra đã là Kitô hữu, mà phải trở thành Kitô hữu”. Muốn cho nhà cầm quyền thấy đạo Chúa đã lan rộng thế nào bất chấp bạo quyền, ông viết: “Chúng tôi chỉ mới xuất hiện từ hôm qua thôi, thế mà đã làm lấp đầy mọi ngóc ngách trong đế quốc của các ông rồi!”. Ông kể ra những nơi có người có đạo: từ các xóm làng thị trấn, các hòn đảo xa xôi, các trại lính đồn trú, cho đến tận hoàng cung, viện nguyên lão và các công trường công cộng. Rồi ông châm biếm sâu cay: “Chúng tôi chỉ còn để lại cho các ông có mỗi… các ngôi đền thờ thần linh của các ông mà thôi!” Đó tất nhiên là lối nói cường điệu của một luật sư tranh tụng, chứ không phải một bản thống kê dân số.

Carthage năm 197: luật sư Tertulianô viết cuốn Hộ giáo gửi các quan cai trị
Carthage năm 197: luật sư Tertulianô viết cuốn Hộ giáo gửi các quan cai trị

Ông còn có một luận điểm thú vị: linh hồn con người tự bản chất đã mang sẵn tính Kitô hữu. Bằng chứng là cứ mỗi khi gặp hoạn nạn khốn cùng hay lúc thề thốt bất chợt, người ta thường quen miệng kêu lên “Thiên Chúa chứng giám” hay “Thiên Chúa sẽ báo trả cho tôi”, chứ chẳng có ai đi thốt lên tên của thần Giúpite cả. Từ đó ông thốt lên: “Ôi, lời chứng thực cao quý và chân thật của một linh hồn vốn dĩ đã mang sẵn bản tính Kitô hữu!”.

Tertulianô đặt những viên gạch đầu tiên cho nền thần học bằng tiếng Latinh, và tạo ra nhiều thuật ngữ mà Hội Thánh phương Tây dùng đến nay. Từ Trinitas, tức Ba Ngôi, trong tiếng Latinh là phát minh của ông. Công thức thần học kinh điển “một bản thể duy nhất trong ba ngôi vị” cũng bắt nguồn từ ngòi bút của ông qua tác phẩm Chống Praxeas viết khoảng năm 213. Trước đó, khoảng năm 180, Giám mục Thêôphilô thành Antiôkhia mới chỉ dùng một từ Hy Lạp hàm nghĩa “bộ ba”.

Tuy nhiên, tính cách của Tertulianô lại khắt khe và góc cạnh đến mức cực đoan. Thấy các nhóm Ngộ đạo dùng triết học ngoại giáo bẻ cong Kinh Thánh, ông nổi giận viết: “Athêna thì có dính líu gì đến Giêrusalem chứ? Viện hàn luyện triết học thì có điểm nào hòa hợp được với Hội Thánh của Chúa?”. Ấy thế mà chính Tertulianô lúc nào cũng kè kè trích triết học và văn chương Hy Lạp làm vũ khí tranh luận!

Vì tính quá khắt khe ấy, những năm cuối đời ông ly khai khỏi Hội Thánh, theo một phong trào còn khắt khe hơn là phái Montanô. Cũng vì bước trượt ấy mà dù Giáo hội dùng kho trước tác khổng lồ của ông suốt mười tám thế kỷ, ông không bao giờ được tôn phong hiển thánh.

Bảy mươi năm sau: cuộc đối đầu của Origênê

Như chương 26 đã nhắc, khoảng năm 175, một triết gia ngoại giáo tên là Celsô viết cuốn Lời nói chân thật để tấn công đạo Kitô. Ông chế giễu rằng những ông thầy giảng đạo của phái này toàn là những kẻ “thợ len, thợ da, thợ giặt, những kẻ hoàn toàn dốt nát quê mùa”, chuyên đi dụ dỗ những kẻ bần cùng và hò hét lên rằng: “Đừng ai có học thức, đừng ai khôn ngoan hay thận trọng bước chân vào đây với chúng tôi cả!”. Celsô còn mỉa mai rằng đạo ấy chỉ nhắm vào đàn bà con nít nhẹ dạ. Trước những lời ấy, thời đó không trí thức Kitô giáo nào viết sách đáp trả; có lẽ các ngài nghĩ im lặng là câu trả lời đanh thép nhất.

Khoảng năm 175: triết gia Celsô viết sách chế giễu “đạo của thợ dệt, thợ giày, thợ giặt”
Khoảng năm 175: triết gia Celsô viết sách chế giễu “đạo của thợ dệt, thợ giày, thợ giặt”

Thế nhưng, bảy mươi năm sau, vào khoảng năm 248 tại thành phố Xêdarê thuộc vùng Palestine, có người mang cuốn sách của Celsô đặt lên bàn một học giả Kitô hữu ngoài sáu mươi tuổi, khẩn khoản nhờ ông viết sách phản bác. Người thúc giục ấy là bạn thân kiêm nhà bảo trợ của ông, Ambrôsiô. Vị học giả lớn tuổi ấy chính là Origênê, cậu thiếu niên mồ côi từng ôm mộng lao ra đường xin chết thay cha trong cuộc bách hại năm xưa. Trong lời tựa, Origênê khiêm tốn nói ông vốn nghĩ cách đáp trả hay nhất trước lời vu khống là chính đời sống hiền hòa của cộng đoàn Kitô hữu, noi gương chính Chúa Giêsu từng dùng sự thinh lặng để đối đáp lại những lời chứng gian trước tòa. Nhưng vì nghĩ đến những tín hữu non trẻ, ông vẫn cầm bút.

Xêdarê khoảng năm 248: Origênê ngoài sáu mươi tuổi đặt sách của Celsô bên cạnh, trả lời từng câu
Xêdarê khoảng năm 248: Origênê ngoài sáu mươi tuổi đặt sách của Celsô bên cạnh, trả lời từng câu

Origênê viết tám quyển Chống Celsô. Ông trích gần như từng câu của Celsô rồi bẻ từng ý một. Nhờ vậy mà ngày nay ta còn đọc được phần lớn cuốn sách của Celsô vốn đã mất bản gốc; các nhà nghiên cứu hiện đại ước tính họ đã dựng lại được tới chín phần mươi tác phẩm của Celsô chỉ dựa vào những đoạn trích dẫn được lưu giữ bên trong tác phẩm của Origênê. Đối lại với lời chê bai rằng Kitô hữu toàn là thợ len, thợ giặt dốt nát, Origênê dõng dạc đáp lời: Đúng vậy, chúng tôi cũng mở cửa đón nhận và dạy dỗ cả những hạng người bình dân lao động ấy, và chúng tôi dạy họ biết cách sống tử tế, lương thiện trước mặt Thiên Chúa! Các triết gia của Celsô chỉ giảng cho một nhúm trí thức giàu sang; còn đạo Kitô muốn mang ánh sáng đến cả những người ít học nhất. Origênê viết: “Chúng tôi ước mong đem Lời Thiên Chúa dạy bảo cho mọi người, để qua đó, hết thảy mọi người trong khả năng có thể, đều gạt bỏ được sự dốt nát tối tăm của mình”.

Trở lại bờ biển Ostia

Công sức của các nhà hộ giáo suốt hai thế kỷ đã đem lại gì? Chưa hoàng đế nào đọc xong một cuốn hộ giáo mà ra chiếu ngừng bách hại cả; thậm chí chẳng có bằng chứng nào cho thấy các hoàng đế chịu đọc chúng. Giới sử học cho rằng người đọc chủ yếu là chính các tín hữu và một số ít triết gia ngoại giáo ham đọc. Thánh Giustinô viết đơn gửi hoàng đế rồi cuối cùng vẫn bị điệu ra pháp trường chém đầu; những lá đơn tâm huyết của Aristiđê hay Athênagôrát thì nằm im lìm trong các góc thư viện.

Thế nhưng các ngài đã làm được một việc rất quan trọng: cho thế giới trí thức ngoại giáo, những con người lịch lãm như luật sư Caecilius đang tản bộ bên bờ biển Ostia, thấy rằng niềm tin của đám đông thợ thuyền dốt nát ấy có đủ tư cách ngồi vào bàn đối thoại ngang hàng với triết gia Platông, với nền luật pháp Rôma và với những đỉnh cao của lý trí con người. Các tác phẩm ấy cũng trang bị cho chính các tín hữu lời lẽ để trả lời khi có ai chất vấn niềm tin của mình.

Nơi ấy hôm nay: phế tích thành Ostia cổ, cảng của Rôma
Nơi ấy hôm nay: phế tích thành Ostia cổ, cảng của Rôma

Trở lại với buổi chiều trên bãi biển Ostia, cuộc tranh luận sôi nổi bên đê chắn sóng khép lại vào lúc hoàng hôn khi mặt trời, theo lời kể của Minuciô, đã “nghiêng về phía chân trời để chìm xuống biển”. Caecilius đứng dậy với nụ cười nhẹ nhõm trên môi. Ông nhận rằng Octaviô đã thắng mình, và quan trọng hơn, chính ông đã thắng được sự u tối của mình. Ba người bạn cùng nhau sóng bước quay trở về thành phố trong niềm vui hân hoan phơi phới: Caecilius vui mừng vì từ nay đã tìm thấy ánh sáng đức tin, Octaviô vui vì đã bảo vệ được chân lý, còn Minuciô thì hạnh phúc vì chứng kiến một người bạn vừa được ơn sáng soi.

Chiều xuống ở Ostia: Caecilius nhận mình thua mà vui, ba người bạn vui vẻ đi bộ về
Chiều xuống ở Ostia: Caecilius nhận mình thua mà vui, ba người bạn vui vẻ đi bộ về

Thế nhưng, để có thể bước đi xa hơn nữa trong hành trình đức tin, biết dùng chính triết học thâm sâu của thế giới Hy Lạp để đào sâu vào những trang Kinh Thánh cho đến tận cùng cội rễ mầu nhiệm, Hội Thánh cần phải dời bước đến một trung tâm văn hóa lớn hơn, nơi có thư viện vĩ đại nhất của thế giới cổ đại tọa lạc ngay bên bờ sông Nin cuồn cuộn chảy ra biển lớn.

Thế nhưng, để có thể bước đi xa hơn nữa trong hành trình đức tin, biết dùng chính triết học thâm sâu của thế giới Hy Lạp để đào sâu vào những trang Kinh Thánh cho đến tận cùng cội rễ mầu nhiệm, Hội Thánh cần phải dời bước đến một trung tâm văn hóa lớn hơn, nơi có thư viện vĩ đại nhất của thế giới cổ đại tọa lạc ngay bên bờ sông Nin cuồn cuộn chảy ra biển lớn.

Chương 33 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“…linh hồn ở trong thân xác thế nào, thì các người Kitô hữu cũng ở trong thế giới như thế ấy”

Thư gửi Điôgnêtô
Các nhà hộ giáo viết từ Rôma, Athêna, Carthage, rồi Alêxanđria, đem lời biện hộ cho đức tin tới tận hoàng đế.

Những người trong chương

  • Điôgnêtô · Bản chép tay duy nhất của bức thư gửi ông cháy rụi ở thư viện Strasbourg ngày 24 tháng Tám năm 1870, may còn các bản chép trước đó. Chương 5 và 6 nay là bài đọc Kinh Sách, thứ Tư tuần V Mùa Phục Sinh.
  • Aristiđê · Bài biện hộ tưởng đã mất. Năm 1889, bản dịch Syria trọn vẹn được tìm thấy trong tu viện Thánh Catarina, dưới chân núi Sinai.
  • Origênê · Nhờ ông chép gần từng chữ để đáp lại, ngày nay còn dựng lại được chừng chín phần mười sách của Celsô, dù bản gốc đã mất.

Nơi ấy hôm nay

  • Ostia Antica, cảng cổ của Rôma, nay là khu di tích rất đáng đến xem, nơi ba người bạn ngồi tranh luận bên đê chắn sóng.

Muốn đọc thêm

Thư gửi Điôgnêtô chương 5 và 6 (hai trang) · Minuciô Fêlix, Octaviô · Tertulianô, Biện hộ · Giustinô, Biện hộ thứ nhất · Origênê, Chống Celsô · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 34

Alêxanđria và Antiôkhia: hai cách đọc Kinh Thánh

Vì sao cùng một cuốn Kinh Thánh, Alêxanđria và Antiôkhia lại dạy hai cách đọc khác nhau?

Khoảng 23 phút đọc