Tư liệu chương 34
Kiểm chứng chương 34: Alêxanđria và Antiôkhia: hai cách đọc Kinh Thánh
Đọc xong chương 34, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện chàng trai mười tám tuổi muốn chết theo cha và viết thư cho cha lấy ở đâu ra, bộ “Sáu Cột” có thật không và còn lại gì, dụ ngôn người Samari mà Origênê giải theo từng chi tiết có thật là ông giải như thế không, và câu của Gioan Kim Khẩu về người nghèo nằm ở bài giảng nào. Chương kể về hai “trường phái” đọc Kinh Thánh của Hội Thánh phương Đông, và về những con người làm nên chúng: Clêmentê và Origênê ở Alêxanđria, Luxianô, Điôđôrô, Thêôđôrô và Gioan Kim Khẩu ở Antiôkhia. Nguồn chính cho đời Origênê là quyển 6 sách Lịch sử Hội Thánh của Êusêbiô, người lớn lên trong chính thư viện Origênê để lại và rất ngưỡng mộ ông. Còn cách đọc Kinh Thánh của mỗi bên thì ta biết qua chính sách của họ. Những trang này chỉ chỗ tra, và nói rõ chỗ chương kể theo một nguồn có thể thiên vị.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. Dưới đây, “6.3” nghĩa là quyển 6, chương 3 sách Lịch sử Hội Thánh của Êusêbiô.
Chàng trai mười tám tuổi
Mọi chi tiết ở đoạn mở đầu đều đến từ Êusêbiô:
- Cha chàng bị chém đầu năm 202, lúc Origênê chưa đầy mười bảy tuổi: 6.1 và 6.2.12. Chàng muốn vào tù chết chung với cha, và mẹ giấu hết quần áo. Trong thư gửi cha, chàng viết khuyên cha đừng đổi ý vì con cái: 6.2.2 đến 6.2.6.
- Tài sản bị tịch thu, người mẹ góa còn sáu đứa em nhỏ: 6.2.13.
- Chàng bán tủ sách văn chương Hy Lạp cho một người trả bốn đồng obol mỗi ngày: 6.3.9. Chương gọi đó là “bốn đồng xu nhỏ”.
- Chàng sống khổ hạnh, ngủ dưới đất, đi chân trần, nhịn ăn, thức khuya đọc Thánh Kinh: 6.3.9 đến 6.3.12.
- Chàng được giao trường dạy người tân tòng khi mười tám tuổi, vì các thầy khác đã bỏ chạy trong cơn bách hại: 6.3.3 và 6.3.8. Êusêbiô viết là chàng nhận trường khi đang ở “năm thứ mười tám”, mà chương dịch là “khi mới mười tám tuổi”.
- Chàng chia lớp, giao người mới học cho một người bạn tên Hêraclas: 6.15.
Chương ghi “năm 203”. Êusêbiô nói ông được giao trường trong năm thứ mười tám của đời mình, nên năm có thể là 203 hoặc 204. Nếu cha chàng mất năm 202 khi chàng chưa đầy mười bảy tuổi, thì “mười tám tuổi” nên hiểu theo cách đếm của người xưa, là đang bước vào năm thứ mười tám.
Bạn nên biết Êusêbiô viết khoảng một trăm năm sau và rất quý Origênê, nên lời kể có phần tô đẹp. Các nhà nghiên cứu ngày nay cũng bàn về chữ “trường dạy giáo lý của Hội Thánh”: Êusêbiô kể như thể có một ngôi trường liên tục từ Pantênô qua Clêmentê đến Origênê, nhưng có lẽ thời ấy chỉ là những lớp học riêng của từng thầy, rồi dần dần mới được giám mục giao việc chính thức. Chương dùng chữ “trường” theo cách kể của Êusêbiô.
Alêxanđria
Thành phố. Alêxanđê Đại đế lập thành năm 331 trước Công nguyên. Ngọn hải đăng trên đảo Pharos là một trong bảy kỳ quan thế giới cổ. Thư viện Alêxanđria là thư viện lớn nhất thời ấy. Thành là hải cảng xuất lúa mì Ai Cập sang Rôma. Chuyện tàu chở hương liệu từ Ấn Độ về là cách người kể tả cảnh buôn bán của hải cảng, không có nguồn riêng.
Bản Bảy Mươi: xem chương 1.
Philô (khoảng năm 20 trước Công nguyên đến khoảng năm 50) là triết gia Do Thái ở Alêxanđria. Ông viết nhiều sách giải thích Ngũ Thư theo lối ẩn dụ. Chẳng hạn, ông hiểu cuộc ra đi của Ápraham khỏi quê hương là hành trình của linh hồn rời bỏ những dục vọng của mình (trong sách của ông về cuộc di cư của Ápraham). Sách của Philô được các Kitô hữu giữ lại, còn người Do Thái thì gần như quên ông.
Thánh Máccô lập Hội Thánh Alêxanđria. Nguồn là Êusêbiô, quyển 2, chương 16, và truyền thống ấy còn giữ đến nay. Hội Thánh Copt ở Ai Cập vẫn nhận Máccô là vị thượng phụ đầu tiên của mình.
Pantênô. Êusêbiô, quyển 5, chương 10. Pantênô là triết gia phái Khắc kỷ theo đạo. Chuyến đi “Ấn Độ” của ông: xem chương 20.
Clêmentê. Thánh Êpiphaniô nói ông có lẽ là người Athêna. Chính Clêmentê kể rằng ông đã đi tìm thầy ở Hy Lạp, Ý, Syria và Palestin, rồi dừng lại khi gặp một vị thầy ở Ai Cập, mà người ta hiểu là Pantênô (Tạp văn, quyển 1, chương 1, đoạn 11).
- Triết học là “người thầy kèm” đưa tâm trí Hy Lạp đến với Đức Kitô, như Lề Luật đưa người Híp-ri: Tạp văn, 1.5.28. Chữ “thầy kèm” là chữ Phaolô dùng cho Lề Luật trong thư gửi tín hữu Galát (Gl 3,24).
- Người “biết” đích thực (tiếng Hy Lạp gnôstikos, hiểu theo nghĩa đúng) là đề tài của Tạp văn, quyển 7.
- Ông tả mình như con ong hái mật từ những bông hoa của đồng cỏ ngôn sứ và tông đồ: Tạp văn, 1.1.
Clêmentê rời Alêxanđria trong cơn bách hại năm 202 và không trở lại. Ông mất khoảng năm 215 ở Tiểu Á, đây chỉ là ước chừng. Hội Thánh Công giáo không ghi tên ông trong lịch các thánh, dù vẫn gọi ông là một Giáo phụ.
Xưởng viết và bộ Sáu Cột
Ambrôsiô. Êusêbiô kể Ambrôsiô từng theo phái Valentinô và được Origênê đưa về với Hội Thánh (6.18.1). Về sau ông cấp cho Origênê hơn bảy người tốc ký thay phiên nhau, cùng những người chép sách và những thiếu nữ viết chữ đẹp thạo nghề (6.23.2). Chương kể đúng như Êusêbiô. Ambrôsiô cũng là người thúc Origênê viết Chống Celsô (xem chương 33).
Số tác phẩm. Thánh Êpiphaniô nói Origênê viết sáu ngàn tác phẩm (Panarion, 64.63). Thánh Giêrônimô trong một lá thư kê khoảng tám trăm nhan đề. Chương viết “hàng ngàn”, gần với lời Êpiphaniô. Con số tùy cách đếm, vì mỗi bài giảng và mỗi lá thư cũng có thể được tính.
Phần lớn đã mất, như chương nói. Lý do chính là sau khi các ý của Origênê bị lên án năm 553, người ta ít chép sách ông. Nhiều tác phẩm chỉ còn trong bản dịch Latinh của Rufinô và Giêrônimô.
Bộ Hexapla, “Sáu Cột”. Sáu cột xếp theo thứ tự: bản văn Híp-ri; tiếng Híp-ri viết bằng chữ Hy Lạp; bản dịch Hy Lạp của Aquila; bản của Symmakhô; bản Bảy Mươi; bản của Thêôđôtiôn. Origênê dùng các ký hiệu riêng, nét ngang obelus và dấu sao, để đánh dấu chỗ bản Bảy Mươi có nhiều hơn hay ít hơn bản Híp-ri.
Bộ sách được giữ ở thư viện Xêdarê. Giêrônimô kể ông đã đến đó tra cứu. Nó có lẽ mất khi Xêdarê thất thủ năm 640. Ngày nay chỉ còn những mảnh. Mảnh nổi tiếng nhất là một tờ da thuộc bị cạo đi viết đè lên (tiếng Hy Lạp là palimpsest), tìm thấy năm 1896 ở Thư viện Ambrosiana tại Milanô; dưới lớp chữ sau vẫn đọc được năm cột của một số bài Thánh vịnh.
Chương gọi Origênê là một trong những người đầu tiên viết chú giải dài về Kinh Thánh, và chữ “một trong những” là có chủ ý: Hêraclêôn, một nhà Ngộ đạo thế kỷ II, đã viết chú giải Tin Mừng Gioan trước ông, và vài đoạn còn lại nhờ Origênê trích.
Dưới lớp chữ
Ba nghĩa của Thánh Kinh. Origênê trình bày trong Về các nguyên lý đầu tiên, quyển 4, chương 2, đoạn 4. Ông so Thánh Kinh với con người có thân xác, hồn và thần. Chương tóm đúng.
Dụ ngôn người Samari nhân hậu. Nguồn là Bài giảng số 34 của Origênê về Tin Mừng Luca. Bản văn dụ ngôn là Lc 10,25-37; câu người Samari dặn chủ quán là Lc 10,35. Có một chi tiết quan trọng mà chương chỉ nhắc ngắn: chính Origênê nói ông nhận cách giải thích này từ “một trong các bậc cao niên” đi trước. Như vậy lối đọc ấy không phải ông nghĩ ra, mà đã lưu hành trong Hội Thánh từ trước. Những gì chương kể đều có trong bài giảng: người bị nạn là Ađam, Giêrusalem là địa đàng, Giêrikhô là thế gian, bọn cướp là các thế lực thù nghịch, vị tư tế là Lề Luật, người Lêvi là các ngôn sứ, người Samari là Đức Kitô, con vật chở là thân thể Đức Kitô, quán trọ là Hội Thánh, hai đồng bạc là Chúa Cha và Chúa Con, lời hứa trở lại là ngày Đức Kitô quang lâm. Thánh Augustinô về sau giải dụ ngôn này gần như y hệt (Các câu hỏi về Tin Mừng, quyển 2, chương 19). Chương nói “hơn một thế kỷ rưỡi sau” là cách tính từ Origênê đến Augustinô.
Sách Diễm Ca. Origênê viết một bộ chú giải mười quyển và hai bài giảng về sách này. Thánh Giêrônimô, người dịch hai bài giảng, viết một câu nổi tiếng: ở các sách khác Origênê vượt mọi người, còn ở sách Diễm Ca ông vượt chính mình.
Đoạn so sánh với cách người Việt đọc Truyện Kiều, như chuyện một cô gái, như thân phận mọi kiếp người, hay mở bất chợt để bói, là lời của người kể.
Những ý bị lên án. Cả hai ý chương nhắc đều có trong sách Về các nguyên lý đầu tiên:
- Linh hồn có trước khi được sinh ra: quyển 1 và quyển 2.
- Cuối cùng mọi loài được phục hồi (tiếng Hy Lạp apokatastasis), có thể cả ma quỷ: quyển 1, chương 6, và quyển 3, chương 6.
Chính Origênê nói trong lời tựa rằng điều gì Hội Thánh chưa xác định thì ông bàn như một giả thuyết. Bạn cũng nên biết cuốn sách phần lớn chỉ còn trong bản Latinh của Rufinô, người đã cố ý làm dịu những chỗ táo bạo. Vì thế các nhà nghiên cứu khó biết chính xác Origênê đã viết gì.
Các văn kiện năm 543 và 553. Năm 543, hoàng đế Giustinianô ban sắc chỉ lên án mười điều dạy bị gán cho Origênê. Năm 553, quanh Công đồng Constantinôpôli II, các giám mục ký mười lăm khoản chống lại những ý của môn phái theo Origênê. Các nhà nghiên cứu còn bàn mười lăm khoản ấy là văn kiện chính thức của công đồng hay của một buổi họp ngay trước đó. Dù thế nào, từ đó tên Origênê bị gắn với lạc giáo. Điều bị lên án chủ yếu là ý của các đan sĩ phái Origênê thế kỷ VI, những người đi xa hơn ông; chương nói đúng như vậy. Năm 2007, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI dành hai buổi tiếp kiến chiều thứ Tư cho Origênê và gọi ông là “vị thầy vĩ đại về đức tin này”.
Người thầy bị đuổi
Chuyện tự thiến. Êusêbiô, 6.8. Ông viết Origênê hiểu lời Tin Mừng về những người tự ý làm hoạn nhân vì Nước Trời (Mt 19,12) theo nghĩa quá đen và cực đoan (6.8.1). Chương nói nhiều sử gia ngày nay ngờ chuyện này. Lý do chính để ngờ: trong bộ chú giải Mátthêu của ông, khi giải chính câu ấy, Origênê phê phán việc hiểu theo nghĩa đen. Có người nói đó là chỗ ông hối hận về điều mình đã làm, có người nói kẻ thù bịa ra chuyện này. Không ai biết chắc.
Chịu chức ở Xêdarê. Origênê được truyền chức linh mục ở Xêdarê khoảng năm 230 hoặc 231, do Thêôctistô, giám mục Xêdarê, và Alexanđê, giám mục Giêrusalem, trên đường ông sang Hy Lạp (Êusêbiô, 6.23.4).
Giám mục Đêmêtriô nổi giận. Êusêbiô kể Đêmêtriô dùng lại chuyện cũ để hạ thấp Origênê và các giám mục đã truyền chức cho ông (6.8.4 và 6.8.5). Các công nghị ở Alêxanđria cấm ông dạy và tước chức linh mục của ông. Điều này do Phôtiô, thượng phụ Constantinôpôli thế kỷ IX, chép lại từ một nguồn xưa hơn (Bibliotheca, bản số 118). Chương dùng chữ “các tường thuật về sau”, là đúng mức. Bạn nên biết các nhà nghiên cứu còn thấy một lý do khác: sự va chạm giữa quyền của giám mục và uy tín của một thầy dạy độc lập.
Xêdarê. Origênê dời sang Xêdarê khoảng năm 232 đến 234 và dạy ở đó gần hai mươi năm. Thánh Grêgôriô, người sau làm giám mục xứ Pontô và được gọi là Người làm phép lạ, là học trò ông ở đó và để lại một bài diễn văn tạ ơn thầy còn truyền đến nay. Thư viện Origênê gây dựng được linh mục Pamphilô mở rộng, rồi Êusêbiô dùng (6.32).
Bị tra tấn năm 250 và qua đời ở Tyrô: xem chương 27. Êusêbiô thuật rằng Origênê nằm dưới vòng sắt và trong ngục tối (6.39.5). Chuyện cậu bé Origênê muốn chết theo cha cũng được kể ở chương 27, và nên biết chương 27 ghi lá thư của cậu là “Xin cha giữ vững, đừng vì chúng con mà đổi ý”, còn chương này ghi là “Xin cha cẩn thận, đừng đổi ý vì chúng con”. Cả hai đều dịch từ một câu của Êusêbiô.
Antiôkhia
Thành phố. Antiôkhia bên sông Orontê nay là Antakya, ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ, gần biên giới Syria. Các môn đệ lần đầu được gọi là Kitô hữu ở đây (Cv 11,26). Về Ignatiô, xem chương 25. Antakya bị tàn phá nặng trong trận động đất tháng Hai năm 2023.
Đường chim bay từ Alêxanđria đến Antiôkhia dài chừng tám trăm cây số, theo hướng đông bắc, như chương nói.
Luxianô. Linh mục và học giả ở Antiôkhia, ông hiệu đính bản văn Kinh Thánh Hy Lạp. Bản của ông về sau thành nền của bản Tân Ước Hy Lạp được dùng nhiều nhất ở Constantinôpôli. Ông tử đạo ở Nicômêđia ngày 7 tháng Giêng năm 312, dưới triều Maximinô Đaia (Êusêbiô, 8.13 và 9.6). Bạn nên biết Luxianô cũng là thầy của Ariô và nhiều người theo Ariô (chương 40), nên người ta vẫn bàn về ảnh hưởng thật của ông.
Điôđôrô (mất khoảng năm 390) làm giám mục Tácxô từ năm 378. Ông viết một cuốn có nhan đề đại ý Về sự khác nhau giữa chiêm ngắm và ẩn dụ; sách đã mất, chỉ còn tên.
Thêôđôrô (khoảng 350 đến 428) là giám mục Mopsuestia ở Kilikia, gần Yakapınar ngày nay ở Thổ Nhĩ Kỳ. Các Kitô hữu của Hội Thánh Assyria phương Đông đến nay vẫn gọi ông là “Nhà Giải Kinh”.
Cách đọc của Antiôkhia. Các thầy Antiôkhia không bỏ nghĩa thiêng liêng. Họ dùng chữ theôria, “chiêm ngắm”, để chỉ việc nhìn thấy Đức Kitô qua những biến cố có thật. Điều họ chống là việc nhảy cóc qua các biến cố ấy. Chương tóm đúng tinh thần này.
Thêôđôrô đi quá xa. Ông đọc sách Diễm Ca như bài thơ Salômon làm nhân đám cưới với con gái Pharaô. Ông chỉ nhận rất ít Thánh vịnh là lời báo trước Đức Kitô. Năm 553, Công đồng Constantinôpôli II lên án con người ông và một số tác phẩm của ông, trong vụ gọi là “Ba Chương”. Chương nói cũng chính công đồng ấy đã xử các ý của phái Origênê, và điều đó đúng.
Hai cách nhìn một Đấng
Các nhà nghiên cứu thường tóm hai khuynh hướng bằng hai công thức:
- Alêxanđria: “Ngôi Lời và xác thịt”. Nhấn mạnh Ngôi Lời là chủ thể duy nhất đã mặc lấy xác thịt: “Ngôi Lời đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta” (Ga 1,14).
- Antiôkhia: “Ngôi Lời và con người”. Nhấn mạnh Đức Giêsu có nhân tính trọn vẹn, có linh hồn và có ý chí.
Những dấu chỉ nhân tính của Đức Giêsu mà chương nêu: Người đói sau bốn mươi ngày ăn chay (Mt 4,2), Người khóc (Ga 11,35), Người sợ hãi và xao xuyến trong vườn Ghếtsêmani (Mc 14,33-34), và Người lớn lên, học hỏi (Lc 2,52). Đây là những câu Kinh Thánh.
Về các công đồng: Nicêa năm 325 (chương 40), Êphêsô năm 431 và Canxêđônia năm 451 (các chương sau của Thời đại III). Bạn nên biết cách tóm thành cuộc giằng co giữa hai trường phái là một khung dễ hiểu mà các sử gia hay dùng. Các nhà nghiên cứu gần đây nhắc rằng thực tế phức tạp hơn, và nhiều người không thuộc hẳn bên nào.
Miệng Vàng
Đời ông. Gioan sinh ở Antiôkhia khoảng năm 347 đến 349. Ngài học hùng biện với Libaniô, thầy dạy diễn thuyết ngoại giáo nổi tiếng nhất thời ấy, và học Thánh Kinh với Điôđôrô. Ngài làm linh mục ở Antiôkhia từ năm 386 đến 397, tức mười một năm, như chương viết. Năm 398 ngài làm thượng phụ Constantinôpôli, bị đày và qua đời năm 407. Biệt hiệu Kim Khẩu (tiếng Hy Lạp Chrysostomos, “miệng vàng”) chỉ thấy xuất hiện từ khoảng thế kỷ VI.
Bài giảng về Mình Thánh và người nghèo. Những câu chương đưa ra nằm trong Bài giảng số 50 về Tin Mừng Mátthêu, các đoạn 3 và 4. Ý ngài là đừng tôn kính Đức Kitô bằng gấm lụa ở nhà thờ trong khi Người chết rét ngoài kia vì lạnh và trần truồng.
Người phú hộ và anh Ladarô (Lc 16,19-31). Gioan giảng bảy bài về dụ ngôn này khoảng năm 388 đến 389. Một câu nổi tiếng trong đó nói rằng không chia của cải cho người nghèo là ăn cắp của họ. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo trích ý này ở số 2446, như chương dẫn.
Chuyện vỗ tay. Trong Bài giảng số 30 về sách Công vụ Tông đồ, ngài bảo người nghe thôi vỗ tay, vì nhà thờ không phải nhà hát. Chương kể đúng.
Hai cánh tay
Công đồng Vatican II. Hiến chế Dei Verbum, số 12. Phần đầu dạy phải cẩn thận tìm xem các tác giả thánh thực sự muốn nói gì, chú ý đến các thể văn, đến hoàn cảnh và cách nói của thời ấy. Phần sau dạy phải đọc và giải thích Thánh Kinh trong chính Thánh Thần là Đấng đã linh hứng viết ra, chú ý đến nội dung và sự thống nhất của toàn bộ Thánh Kinh, và đến Truyền Thống sống động của Hội Thánh. Chương gọi phần đầu là lối Antiôkhia, phần sau là lối Alêxanđria. Đó là cách so sánh để dễ nhớ của người kể; chính Công đồng không dùng hai tên ấy, và chương cũng nói thế.
Câu thơ Latinh. Câu thơ được gán cho một tu sĩ Đa Minh thế kỷ XIII, Augustinô thành Dacia. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo trích nó ở số 118, trong phần nói về bốn nghĩa của Thánh Kinh (các số 115 đến 119). Chương diễn lại ý: nghĩa đen nói việc đã xảy ra, nghĩa bóng nói điều phải tin, nghĩa luân lý nói điều phải làm, nghĩa hướng thượng nói nơi ta đang đi tới.
“Origênê và Điôđôrô không ưa nhau.” Bạn nên biết hai người không sống cùng thời: Origênê mất khoảng năm 254, Điôđôrô sinh sau đó chừng một thế kỷ. Chương nói thẳng là họ chưa từng gặp nhau. Cái va chạm là của hai lối đọc cách nhau một trăm năm.
Những người trong chương
Origênê (khoảng 185 đến 254), thầy dạy ở Alêxanđria rồi ở Xêdarê.
Leonides, cha của Origênê, tử đạo năm 202.
Philô, triết gia Do Thái ở Alêxanđria thế kỷ I.
Pantênô và Clêmentê, hai thầy dạy ở Alêxanđria trước Origênê.
Ambrôsiô, người bảo trợ của Origênê. Hêraclas, bạn của Origênê, sau làm giám mục Alêxanđria.
Đêmêtriô, giám mục Alêxanđria từ khoảng năm 189 đến 232.
Thêôctistô, giám mục Xêdarê, và Alexanđê, giám mục Giêrusalem.
Luxianô, linh mục, tử đạo năm 312.
Điôđôrô, giám mục Tácxô. Thêôđôrô, giám mục Mopsuestia.
Gioan Kim Khẩu, linh mục Antiôkhia, thượng phụ Constantinôpôli.
Giustinianô, hoàng đế thế kỷ VI.
Những nơi trong chương
Alêxanđria, nơi sông Nin đổ ra biển, Ai Cập. Đảo Pharos, nơi xưa có ngọn hải đăng, nay là chỗ pháo đài Qaitbay. Xêdarê bên bờ biển Palestin. Tyrô, nay là Sur ở Liban. Antiôkhia, nay là Antakya. Tácxô, nay là Tarsus ở Thổ Nhĩ Kỳ. Mopsuestia, gần Adana ở Thổ Nhĩ Kỳ. Constantinôpôli, nay là Istanbul.
Đọc thêm
Muốn thấy Origênê đọc Kinh Thánh ra sao, hãy đọc Bài giảng số 34 của ông về Tin Mừng Luca, chỉ vài trang. Muốn nghe giọng Gioan Kim Khẩu, Bài giảng số 50 về Tin Mừng Mátthêu là bài được trích nhiều nhất. Để thấy Hội Thánh ngày nay giữ cả hai lối đọc ra sao, hãy đọc các số 109 đến 119 của sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, có miễn phí trên trang vatican.va. Quyển 6 sách Lịch sử Hội Thánh của Êusêbiô kể đời Origênê, có bản tiếng Anh miễn phí trên trang newadvent.org. Ai đọc được tiếng Anh và muốn có một cuốn tiểu sử chuẩn có thể tìm Origen của Henri Crouzel.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 1 (bản Bảy Mươi), chương 20 (Pantênô), chương 27 (Origênê, cha ông và năm 250), chương 31 (các nhóm Ngộ đạo), chương 32 (các sách thánh), chương 33 (Chống Celsô), chương 35 (những người sa ngã) và chương 40 (Nicêa).