Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 180–400 · Hai thành phố lớn của phương Đông

Chương 34

Alêxanđria và Antiôkhia: hai cách đọc Kinh Thánh

Khoảng năm 180–400 · Hai thành phố lớn của phương Đông

Giáo hoàng Êleutêriô … MiltiađêHoàng đế Commôđô … Constantinô

Năm 203 tại thành Alêxanđria, có một chàng thanh niên mười tám tuổi vừa lâm cảnh mồ côi cha.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 180–400

  1. Alêxanđria
  2. Xêdarê
  3. Antiôkhia
  4. Tácxô
Alêxanđria đọc Kinh Thánh để tìm điều ẩn dưới lớp chữ. Antiôkhia trước hết giữ cho chắc nghĩa đen của bản văn.
Bắt đầu đọc

Chương 34

Khoảng năm 180–400 · Hai thành phố lớn của phương Đông

Năm 203 tại thành Alêxanđria, có một chàng thanh niên mười tám tuổi vừa lâm cảnh mồ côi cha. Thân phụ anh đã bị chém đầu vì đạo trong cuộc bách hại năm trước, gia sản bị chính quyền tịch thu sạch, để lại người mẹ góa cùng sáu đứa em thơ dại. Chàng trai ấy tên là Origênê.

Sử gia Êusêbiô ghi thêm một chi tiết cho thấy tính quyết liệt của anh từ thuở nhỏ: hồi cha mới bị bắt giam, cậu thiếu niên Origênê nằng nặc đòi vào tù để được chịu chết chung với cha, đến nỗi người mẹ phải đem giấu hết quần áo của con trai đi để cậu không thể bước chân ra khỏi nhà. Không đi được, cậu đành viết một bức thư gửi vào ngục cho cha với lời nhắn nhủ rắn rỏi: “Xin cha hãy cẩn thận, đừng vì thương nghĩ đến mẹ con chúng con mà đổi ý chối đạo!”

Giờ đây, gia tài duy nhất của chàng trai là tủ sách văn chương và triết học Hy Lạp anh dày công chép, gom từ nhỏ. Anh bán đứt tủ sách cho một người, thỏa thuận người ấy trả góp mỗi ngày bốn đồng xu nhỏ, vừa vặn đủ tiền ăn thanh đạm qua ngày. Từ đó anh sống khắc khổ như một thầy dòng, dù thời ấy Hội Thánh chưa có dòng tu: ban đêm ngủ ngay trên nền đất lạnh, ban ngày đi chân không, ăn chay hãm mình và thức đến tận khuya để nghiền ngẫm Kinh Thánh.

Cũng năm ấy, vì các thầy dạy đạo lớn tuổi đều phải lánh nạn, giám mục Alêxanđria giao luôn trường giáo lý dự tòng cho Origênê mới mười tám tuổi. Người đến học đông đến mức anh phải chia hai lớp: người mới tìm hiểu thì giao cho bạn đồng môn Hêraclas, còn anh dạy những ai muốn đào sâu.

Năm 203: Origênê mười tám tuổi được giao trường giáo lý Alêxanđria, người đến học đông phải chia lớp
Năm 203: Origênê mười tám tuổi được giao trường giáo lý Alêxanđria, người đến học đông phải chia lớp

Hai mươi năm sau, Origênê là học giả uyên bác nhất thế giới Kitô giáo; và cách ông đọc Kinh Thánh sẽ làm dấy lên những cuộc tranh luận sôi nổi trong Hội Thánh suốt ba thế kỷ tiếp theo.

Kinh đô của sách vở và trường dạy giáo lý

Thành phố Alêxanđria được vua Alêxanđê Đại Đế xây dựng vào năm 331 trước Công nguyên ngay tại cửa sông Nin đổ ra Địa Trung Hải, và nhanh chóng trở thành trung tâm tri thức của toàn thế giới Hy Lạp. Nơi đây có ngọn hải đăng cao nhất thế giới cổ đại dựng trên đảo Pharos, một trong Bảy Kỳ quan thế giới, và có Đại Thư viện lừng danh thiên hạ. Tàu buôn tấp nập chở lúa mì sang nuôi Rôma, chở hương liệu từ Ấn Độ về, và chở theo cả sách vở cùng học giả bốn phương.

Alêxanđria, thành phố của sách: tàu thuyền chở sách vở và người học cập bến dưới ngọn hải đăng Pharos
Alêxanđria, thành phố của sách: tàu thuyền chở sách vở và người học cập bến dưới ngọn hải đăng Pharos

Tại thành phố này cũng có một cộng đồng người Do Thái hết sức đông đảo. Đây chính là nơi bộ Kinh Thánh Cựu Ước tiếng Híp-ri lần đầu tiên được dịch sang tiếng Hy Lạp, gọi là bản Bảy Mươi, như chương 1 đã kể. Và cũng ngay tại đây, vào cùng thời với Chúa Giêsu, một triết gia Do Thái tên là Philô đã đọc các sách của ông Môsê theo cách người Hy Lạp giải thích các thiên sử thi cổ: dưới mặt chữ mỗi câu chuyện đều ẩn một ý nghĩa sâu xa về linh hồn và về Thiên Chúa. Chẳng hạn, khi đọc chuyện tổ phụ Ápraham rời bỏ quê hương xứ sở, ông Philô giải thích đó là hình ảnh của linh hồn biết dứt khoát từ bỏ những đam mê xác thịt của mình.

Theo truyền thống, Giáo hội tại Alêxanđria do chính Thánh sử Máccô thiết lập, và Giáo hội Copt tại Ai Cập ngày nay vẫn tôn kính ngài là vị thượng phụ đầu tiên của họ. Cuối thế kỷ thứ II, giáo đoàn này có một trường giáo lý nổi tiếng; theo sử gia Êusêbiô, người đứng đầu đầu tiên là ông Pantênô, một triết gia xuất thân từ phái Khắc kỷ trở lại đạo, người từng đáp tàu đi truyền giáo tới tận “Ấn Độ” như chương 20 đã nhắc.

Người học trò kế vị ông Pantênô là giáo phụ Clêmentê thành Alêxanđria. Là một trí thức người Athêna từng đi tầm sư khắp Hy Lạp, Ý, Xyri và Palestine trước khi gặp thầy Pantênô ở Ai Cập, Clêmentê rất trân trọng văn chương và triết học Hy Lạp. Mượn hình ảnh “người thầy kèm trẻ” trong thư Thánh Phaolô gửi tín hữu Galát, Clêmentê viết rằng: nếu Thiên Chúa đã ban Lề Luật Môsê để làm người thầy kèm dẫn đưa dân Do Thái đến với Chúa Kitô, thì Ngài cũng ban triết học cho người Hy Lạp để làm người thầy kèm dẫn dắt trí khôn dân ngoại tìm đến với Người. Đối lại các nhóm Ngộ đạo tự hào có “sự hiểu biết bí mật”, Clêmentê nói người Kitô hữu trưởng thành trong đức tin và đức ái mới là người hiểu biết thật; và ông hóm hỉnh tự ví mình như một chú ong thợ cần mẫn “bay đi hút mật ngọt từ những đóa hoa trên cánh đồng của các ngôn sứ và các tông đồ”.

Clêmentê Alêxanđria, người yêu văn chương Hy Lạp, dạy rằng triết học dẫn người Hy Lạp đến với Đức Kitô
Clêmentê Alêxanđria, người yêu văn chương Hy Lạp, dạy rằng triết học dẫn người Hy Lạp đến với Đức Kitô

Năm 202, khi cơn bách hại dưới triều Septimiô Sêvêrô ập xuống, thầy Clêmentê phải rời Alêxanđria lánh sang Tiểu Á và qua đời tại đó vào khoảng năm 215. Dù không có tên trong sổ các thánh, ông vẫn được tôn vinh là một Giáo phụ lớn. Và ngôi trường giáo lý tại Alêxanđria đã được trao lại vào tay người học trò mười tám tuổi Origênê.

Công trình Kinh Thánh “sáu cột” đồ sộ

Origênê làm việc với một sức lực phi thường. Một thương gia giàu có tên là Ambrôsiô, người từng lầm lạc theo phái Ngộ đạo của Valentinô trước khi được chính Origênê cảm hóa đưa về lại với đức tin chân chính, vì cảm phục thầy nên bỏ tiền lập hẳn một xưởng chép sách giúp ông. Sử gia Êusêbiô kể rằng hằng ngày Origênê đọc cho hơn bảy thư ký tốc ký thay phiên ghi, lại có hàng chục người sao bản thảo cùng “các thiếu nữ có tài viết chữ đẹp”. Tương truyền ông đã để lại hàng ngàn đầu sách lớn nhỏ. Thánh Êpiphaniô tính gộp cả các bài giảng và thư từ lên tới con số sáu ngàn, còn Thánh Giêrônimô liệt kê được khoảng tám trăm nhan đề. Tiếc là sau khi một số tư tưởng mang tên ông bị kết án năm 553, người ta không dám chép sách ông nữa, nên phần lớn đã mất, chỉ còn một phần qua bản dịch Latinh của Giêrônimô và Rufinô.

Xưởng chép của Origênê: hơn bảy người tốc ký thay phiên nhau, cùng các cô gái chép sách đẹp
Xưởng chép của Origênê: hơn bảy người tốc ký thay phiên nhau, cùng các cô gái chép sách đẹp

Công trình học thuật vĩ đại nhất đời ông là bộ đại sách Hexapla, nghĩa là “Sáu Cột”. Khi tranh luận với các học giả Do Thái, Origênê muốn biết từng chữ của bản gốc Cựu Ước khác các bản dịch ra sao, nên kỳ công kẻ mỗi trang thành sáu cột song song: cột thứ nhất chép bản gốc tiếng Híp-ri; cột thứ hai phiên âm tiếng Híp-ri bằng chữ cái Hy Lạp, để người không biết chữ Híp-ri vẫn đọc lên được; và bốn cột tiếp theo lần lượt chép bốn bản dịch tiếng Hy Lạp khác nhau là bản của Aquila, bản của Symmakhô, bản Bảy Mươi truyền thống của Hội Thánh, và bản của Thêôđôtiôn. Từng dòng, từng chữ được đặt đối chiếu ngang hàng nhau; chữ nào bản Hy Lạp có mà bản gốc Híp-ri không có thì ông đánh dấu bằng một vạch ngang nhỏ, còn chữ nào bản Híp-ri có mà bản Hy Lạp dịch thiếu thì ông đánh dấu hoa thị.

Bộ Sáu Cột (Hexapla): sáu bản Cựu Ước đặt cạnh nhau thành sáu cột để so từng chữ
Bộ Sáu Cột (Hexapla): sáu bản Cựu Ước đặt cạnh nhau thành sáu cột để so từng chữ

Bộ sách đồ sộ đến mức có lẽ suốt thời cổ đại không ai chép nổi trọn bộ thứ hai; bản gốc được lưu giữ tại thư viện thành Xêdarê suốt nhiều thế kỷ cho các học giả như Thánh Giêrônimô đến tra cứu, trước khi bị thiêu hủy khi thành phố thất thủ năm 640. Ngày nay chỉ còn sót lại vài mảnh rời, nổi tiếng nhất là tờ da cừu viết đè được tìm thấy năm 1896 tại Thư viện Ambrosiana ở Milano, với năm cột chữ của mấy bài Thánh Vịnh vẫn còn đọc được dưới lớp mực cũ.

Không chỉ khảo chứng văn bản, Origênê còn là một trong những người đầu tiên viết chú giải tỉ mỉ từng câu Kinh Thánh; và chính cách giải thích của ông để lại dấu ấn sâu nhất.

Tìm kiếm kho tàng ẩn dưới lớp chữ

Trong Về các nguyên lý đầu tiên, Origênê viết: con người chúng ta gồm có ba phần là thân xác, tâm hồn và tinh thần, tức thần khí, thế nào, thì Lời Chúa trong Kinh Thánh cũng có ba tầng ý nghĩa như vậy. Thân xác của Kinh Thánh là “nghĩa đen”, nghĩa mặt chữ, tức là câu chuyện lịch sử được kể lại; tâm hồn là “nghĩa luân lý”, dạy người tín hữu bài học sửa mình sống tốt; còn tinh thần là “nghĩa thiêng liêng”, hay nghĩa bóng, nghĩa ẩn dụ, mở ra mầu nhiệm về Chúa Kitô, về Hội Thánh và về hành trình của linh hồn tiến về cùng Thiên Chúa. Theo ông, tầng nghĩa thứ ba này mới là viên ngọc quý giá nhất.

Hãy nghe ông giải thích dụ ngôn Người Samari nhân hậu: theo Origênê, người đàn ông đi từ Giêrusalem xuống Giêrikhô bị rơi vào tay bọn cướp chính là nguyên tổ Ađam, tức là toàn thể nhân loại, khi rời bỏ Vườn Địa Đàng trên cao để bước xuống thế gian đầy cạm bẫy; toán cướp lột áo và đánh người ấy nửa sống nửa chết là ma quỷ và các thế lực tối tăm; vị tư tế và thầy Lêvi đi ngang qua mà không cứu được là hình ảnh của Lề Luật Môsê và các Ngôn sứ Cựu Ước vốn bất lực trước tội lỗi; còn Người Samari nhân hậu chạnh lòng thương tiến lại gần băng bó vết thương chính là Chúa Giêsu Kitô! Con lừa chở nạn nhân là Thân Thể nhập thể của Chúa mang lấy gánh nặng của chúng ta; quán trọ đón người bị thương về chăm sóc chính là Hội Thánh; hai đồng bạc trao cho chủ quán là sự hiểu biết về Chúa Cha và Chúa Con; còn lời hứa của người Samari rằng khi nào quay trở lại sẽ hoàn trả mọi phí tổn chính là lời hứa ngày Chúa Kitô quang lâm vào thời sau hết!

Dụ ngôn người Samari nhân hậu: Origênê đọc người bị nạn là Ađam, người Samari là Đức Kitô, quán trọ là Hội Thánh
Dụ ngôn người Samari nhân hậu: Origênê đọc người bị nạn là Ađam, người Samari là Đức Kitô, quán trọ là Hội Thánh

Origênê khiêm tốn cho biết ông không tự nghĩ ra cách giải thích ấy mà học lại từ “một bậc tiền bối cao niên” đi trước mình. Quả thật hơn một thế kỷ rưỡi sau, ở phương Tây, Thánh Augustinô cũng giảng dụ ngôn này gần như y hệt.

Với cách đọc tìm “nghĩa bóng” như thế, cả bộ Kinh Thánh Cựu Ước từ trang đầu tới trang cuối đều bừng sáng hình ảnh Chúa Kitô. Ngay cả những trang khô khan, khó hiểu nhất, như những cuộc chiến đẫm máu hay các luật lệ cổ xưa, cũng rút ra được bài học cho đời sống nội tâm; hoặc như sách Diễm Ca, vốn là những khúc tình ca nồng cháy giữa đôi trai gái, qua mười cuốn chú giải của Origênê đã thành khúc tình ca giữa Thiên Chúa và Hội Thánh, giữa Thiên Chúa và từng linh hồn. Tác phẩm ấy xuất sắc đến mức Thánh Giêrônimô từng khen rằng: ở tất cả các sách khác Origênê đã vượt qua mọi học giả, nhưng riêng ở sách Diễm Ca thì ông vượt qua cả chính mình!

Độc giả Việt Nam mình rất dễ đồng cảm với lối đọc nhiều tầng ý nghĩa này, bởi từ bao đời nay ông bà ta khi đọc Truyện Kiều của cụ Nguyễn Du cũng đâu chỉ đọc chuyện tình của một cô gái tên Thúy Kiều, mà còn nhìn thấy trong từng câu lục bát cả nỗi niềm thân phận con người và đạo lý nhân sinh.

Tuy vậy, đọc quá thiên về nghĩa bóng cũng có nguy cơ lớn: câu chữ nào cũng suy ra được một nghĩa bí ẩn thì người ta dễ gán cho Kinh Thánh ý riêng của mình. Chính Origênê, vì say mê suy tư để giải những câu hỏi hóc búa, đôi khi cũng nêu ra những giả thuyết quá giới hạn, như ý tưởng cho rằng các linh hồn đã tồn tại từ trước khi nhập vào thể xác, hay suy đoán rằng đến ngày tận cùng muôn vật sẽ được phục hồi trọn vẹn đến mức ngay cả ma quỷ có lẽ cũng được tha thứ. Dù ngay trong lời tựa Về các nguyên lý đầu tiên, ông đã thưa trước rằng những vấn đề giáo lý các Tông đồ chưa xác định thì ông chỉ nêu ra để bàn chứ không khẳng định như tín điều, nhưng ba thế kỷ sau, vào năm 543 dưới thời hoàng đế Giustinianô và tại Công đồng Constantinôpôli II năm 553, những tư tưởng cực đoan của nhóm đan sĩ phái Origênê bị kết án, khiến thanh danh ông bị vạ lây suốt một thời gian dài. Đến năm 2007, trong hai bài giáo lý liên tiếp vào thứ Tư, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI đã trân trọng nhắc lại công lao to lớn của Origênê và gọi ông là “vị thầy vĩ đại của đức tin”.

Nỗi truân chuyên của người thầy bị trục xuất và cái chết kiên trung

Đời Origênê không thiếu khúc quanh cay đắng. Sử gia Êusêbiô kể một chuyện thời trẻ của ông: vì hiểu câu nói của Chúa Giêsu trong Tin Mừng Mátthêu về “những người tự ý làm hoạn nhân vì Nước Trời” theo nghĩa đen một cách quá khích, lại muốn tránh lời dị nghị khi dạy cả nam lẫn nữ, chàng thanh niên Origênê đã lén tự hủy hoại thân thể mình. Nhiều sử gia hiện đại ngờ chuyện này, vì trong bộ chú giải Mátthêu viết lúc tuổi già, Origênê lại kịch liệt phê phán những ai hiểu câu ấy theo nghĩa đen; nhưng nếu chuyện ấy từng xảy ra thật thời niên thiếu, thì quả là một nghịch lý trớ trêu: bậc đại sư nổi tiếng nhất lịch sử về lối giải thích Kinh Thánh theo nghĩa bóng lại có một lần duy nhất áp dụng nghĩa đen để rồi mang thương tật suốt đời!

Khoảng năm 230, khi Origênê đi ngang Xêdarê bên Palestine, vì quý mến ông, hai giám mục Xêdarê và Giêrusalem đã truyền chức linh mục cho ông để tiện giảng thuyết. Giám mục Đêmêtriô của Alêxanđria nổi giận vì người thuộc quyền mình nhận chức ở giáo phận khác mà không xin phép, lại lôi chuyện khiếm khuyết thân thể năm xưa ra, triệu tập công nghị tước quyền giảng dạy và trục xuất Origênê.

Khoảng năm 230: các giám mục Palestine truyền chức linh mục cho Origênê tại Xêdarê
Khoảng năm 230: các giám mục Palestine truyền chức linh mục cho Origênê tại Xêdarê

Buồn nhưng vâng phục, khoảng năm 232 Origênê rời quê sang hẳn Xêdarê, mở trường dạy học và viết sách ở đó gần hai mươi năm nữa. Ngôi trường ấy đào tạo ra nhiều môn đệ xuất sắc như Thánh Grêgôriô Hay Làm Phép Lạ, và để lại một thư viện đồ sộ mà sau này linh mục tử đạo Pamphilô và sử gia Êusêbiô sẽ kế thừa để viết nên bộ Lịch sử Hội Thánh.

Xêdarê: Origênê mở trường dạy thêm hai mươi năm; học trò Grêgôriô Làm Phép Lạ nghe thầy giảng
Xêdarê: Origênê mở trường dạy thêm hai mươi năm; học trò Grêgôriô Làm Phép Lạ nghe thầy giảng

Năm 250, khi cuộc bách hại của Đêciô nổ ra khắp đế quốc, như chương 27 đã kể, chính quyền nhắm thẳng vào học giả danh tiếng nhất của Kitô giáo. Cụ già Origênê bị bắt tống vào ngục tối, cổ đeo vòng sắt nặng, chân bị căng trên cùm gỗ suốt nhiều ngày ròng rã để ép chối đạo. Nhưng ông chịu mọi cực hình mà không khuất phục; khi được thả ra sau cái chết của hoàng đế Đêciô, thân xác ông đã kiệt quệ vì những vết thương tra tấn và ông qua đời tại thành Tyrô vào khoảng năm 254, hưởng thọ ngoài sáu mươi tuổi.

Trường phái Antiôkhia bên bờ sông Orontê

Cách thành Alêxanđria khoảng tám trăm cây số về hướng đông bắc là đại đô thị Antiôkhia nằm bên bờ sông Orontê, nay là thành phố Antakya ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ, nơi từng chịu thiệt hại nặng nề trong trận động đất tháng 2 năm 2023. Đây là mảnh đất lịch sử nơi các môn đệ lần đầu tiên được gọi là “Kitô hữu” và là giáo phận của Thánh tử đạo Ignatiô.

Antiôkhia bên sông Orontê, nơi các môn đệ lần đầu được gọi là Kitô hữu
Antiôkhia bên sông Orontê, nơi các môn đệ lần đầu được gọi là Kitô hữu

Tại trung tâm văn hóa thứ hai của phương Đông này hình thành một trường phái đọc Kinh Thánh theo hướng ngược với Alêxanđria. Người đặt nền là linh mục học giả Thánh Luxianô thành Antiôkhia, người từng dày công hiệu đính bản văn Kinh Thánh tiếng Hy Lạp và chịu tử đạo tại Nicômêđia ngày 7 tháng 1 năm 312. Sang thế kỷ thứ IV, trường phái Antiôkhia phát triển rực rỡ với những bậc thầy lớn như Giám mục Điôđôrô thành Tácxô, qua đời khoảng năm 390, và học trò của ông là Giám mục Thêôđôrô thành Mopsuestia, sống khoảng năm 350 đến 428, người được Giáo hội Đông phương Assyria tôn vinh là “Nhà Giải Kinh”.

Các thầy ở Antiôkhia đặt ra một nguyên tắc rất thực tế: trước khi tìm nghĩa bóng, phải nắm cho vững nghĩa đen lịch sử của bản văn đã! Phải hỏi tác giả là ai, sống thời nào, viết trong hoàn cảnh nào và muốn nói gì với những người đọc đầu tiên? Một bài Thánh Vịnh trước hết là tiếng kêu cầu của một con người bằng xương bằng thịt đang gặp gian truân; một trang sách Các Vua trước hết là biên niên sử ghi lại một sự kiện có thật của dân tộc Ítraen.

Các thầy Antiôkhia: trước hết hãy hiểu nghĩa đen, ai viết, sống thời nào, muốn nói gì
Các thầy Antiôkhia: trước hết hãy hiểu nghĩa đen, ai viết, sống thời nào, muốn nói gì

Trường phái Antiôkhia không hề phủ nhận ý nghĩa thiêng liêng hướng về Chúa Kitô. Họ gọi tầm nhìn cao hơn ấy là theoria, nghĩa là “chiêm ngắm”, tức là nhìn thấy hình bóng Đấng Cứu Thế hiện lên xuyên qua các biến cố lịch sử có thật của Cựu Ước. Điều họ phản đối là lối giải thích “nhảy cóc” bỏ qua lịch sử của Alêxanđria: họ phê bình rằng nếu cái gì cũng biến thành biểu tượng trừu tượng như cách của Origênê, biến vườn Địa Đàng, cây cối, sông ngòi hay con lừa trong dụ ngôn thành những khái niệm triết học, thì lịch sử cứu độ sẽ bay hơi mất hết, và ai muốn bắt Kinh Thánh nói theo ý riêng nào cũng được! Ngược lại, phía Alêxanđria chê Antiôkhia đọc Lời Chúa khô khan như đọc sách sử, làm nghèo chiều kích mầu nhiệm của Kinh Thánh.

Thật vậy, khi đẩy nguyên tắc nghĩa đen đi quá đà, một số học giả Antiôkhia như Giám mục Thêôđôrô thành Mopsuestia cũng rơi vào thái cực ngược lại: ông đọc sách Diễm Ca đơn thuần chỉ là một bài thơ tình trần tục vua Salômon viết nhân đám cưới với công chúa Ai Cập chứ chẳng có mầu nhiệm thiêng liêng nào cả, đồng thời hạn chế tối đa các bài Thánh Vịnh và lời ngôn sứ tiên báo về Chúa Kitô. Vì thế, về sau một số tác phẩm của ông cũng bị Công đồng Constantinôpôli II năm 553 lên án trong vụ tranh luận gọi là “Ba Chương”.

Từ hai cách đọc Kinh Thánh đến hai góc nhìn về mầu nhiệm Chúa Kitô

Nghe chuyện Alêxanđria và Antiôkhia, ta dễ tưởng chỉ là chuyện chữ nghĩa trong phòng sách; nhưng hai lối đọc ấy dẫn thẳng đến câu hỏi lớn nhất của các thế kỷ sau: Đức Giêsu Kitô là ai?

Các sử gia thần học thường tóm cái nhìn của hai trường phái qua hai điểm nhấn:

Tại Alêxanđria, vì quen đọc Kinh Thánh để tìm cái thần linh ẩn dưới lớp vỏ chữ viết, các nhà thần học luôn đặt trọng tâm nơi câu mở đầu Tin Mừng Gioan: “Ngôi Lời đã trở nên xác phàm”. Người ta gọi đó là mô hình Ngôi Lời và Xác thịt. Họ nhấn mạnh đến thiên tính và sự duy nhất của Chúa Kitô: Đấng đang đi lại, làm phép lạ và chịu chết trên thập giá chính là Ngôi Lời Thiên Chúa duy nhất nhập thể.

Tại Antiôkhia, vì quen trân trọng từng chi tiết lịch sử trong Tin Mừng, các nhà thần học rất nhạy cảm trước nhân tính trọn vẹn của Chúa Giêsu, gọi là mô hình Ngôi Lời và Con người. Họ chỉ ra rằng trong Tin Mừng, Chúa Giêsu là một con người thật sự với đầy đủ thể xác, linh hồn và tâm lý con người: Người biết đói lả sau bốn mươi ngày ăn chay trong sa mạc; Người xúc động bật khóc trước mộ người bạn Ladarô; Người biết sợ hãi, xao xuyến và thốt lên “Tâm hồn Thầy buồn đến chết được” trong vườn Cây Dầu; và thuở nhỏ tại Nadarét, Người cũng phải lớn lên từng ngày, “ngày càng thêm khôn ngoan, thêm cao lớn” như mọi trẻ thơ khác.

Cả hai góc nhìn đều giữ một phần chân lý không thể thiếu. Nhưng khi có người đẩy điểm nhấn của mình tới cực đoan, lạc giáo liền xảy ra: phía cực đoan của Alêxanđria có nguy cơ làm lu mờ nhân tính của Chúa, coi nhân tính bị thiên tính nuốt chửng mất, còn phía cực đoan của Antiôkhia lại có nguy cơ tách rời Thiên Chúa và con người nơi Đức Giêsu thành hai ngôi vị riêng biệt! Những cuộc tranh luận thần học long trời lở đất ở các thế kỷ thứ IV và thứ V, xoay quanh các đại Công đồng Nicêa năm 325, Êphêsô năm 431 và Canxêđônia năm 451 mà phần tiếp theo của bộ sách sẽ kể, thực chất là hành trình Hội Thánh phân định và dung hòa hai dòng chảy tư tưởng xuất phát từ Alêxanđria và Antiôkhia này.

Thánh Gioan Kim Khẩu: “miệng Vàng” của trường phái Antiôkhia

Trường phái Antiôkhia đã tặng Hội Thánh nhà giảng thuyết lớn nhất phương Đông: Thánh Gioan Kim Khẩu. Chữ Chrysostomos trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là “Miệng Vàng”. Sinh trưởng tại chính thành Antiôkhia vào khoảng năm 347, ngài từng theo học nghệ thuật hùng biện với đại sư ngoại giáo lừng danh nhất đương thời là Libaniô, trước khi vào đan viện và học hỏi Kinh Thánh dưới sự hướng dẫn của Giám mục Điôđôrô. Ngài thụ phong linh mục và giảng thuyết suốt mười một năm, từ 386 đến 397, tại nhà thờ chính tòa Antiôkhia, sau đó được đưa lên làm Thượng phụ thủ đô Constantinôpôli năm 398, chịu lưu đày vì thẳng thắn bênh vực người nghèo trước giới quyền quý, và qua đời năm 407.

Gioan Kim Khẩu giảng ở Antiôkhia, người nghe vỗ tay
Gioan Kim Khẩu giảng ở Antiôkhia, người nghe vỗ tay

Thánh Gioan Kim Khẩu giải thích Kinh Thánh theo tinh thần tốt nhất của Antiôkhia: ngài giải nghĩa câu chữ thật sáng rõ, rồi rút ra bài học chạm thẳng vào lương tâm người ngồi dưới nhà thờ. Chẳng hạn, khi giảng một loạt bảy bài về dụ ngôn Ông phú hộ và anh nghèo Ladarô vào khoảng năm 388, thay vì đi tìm những ẩn dụ xa xôi, ngài nhìn thẳng xuống những giáo dân giàu có đang ăn mặc sang trọng trong nhà thờ và nhắc nhở đanh thép rằng: không chịu chia sẻ của cải dư thừa cho người nghèo khổ chính là đang ăn cướp của họ! Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo ngày nay vẫn trích câu ấy: “Không để cho người nghèo được chia sẻ của cải của mình là ăn cắp của họ và tước đoạt mạng sống của họ; những của cải chúng ta đang nắm giữ không phải là của riêng chúng ta, mà là của họ”.

Trong một bài giảng khác về Tin Mừng Mátthêu, ngài hỏi: “Anh em có muốn tôn kính Thân Mình của Đức Kitô không? Vậy xin đừng làm ngơ khi thấy Người đang trần trụi ngoài đường! Xin đừng tôn kính Đức Kitô ở đây trong nhà thờ bằng những tấm khăn bàn thờ gấm vóc lụa là, trong khi ở bên ngoài cửa nhà thờ kia, anh em lại bỏ mặc chính Người đang chết cóng vì giá rét và không mảnh vải che thân nơi những người nghèo khổ!” Ngài giảng cuốn hút đến mức giáo dân thường vỗ tay rầm rộ, có lần đang giảng sách Công vụ, ngài phải nghiêm mặt xin bà con đừng vỗ tay nữa, bởi nhà thờ là nơi lắng nghe Lời Chúa để sửa mình chứ không phải là rạp hát!

“Muốn tôn kính thân thể Đức Kitô thì đừng bỏ mặc Người trần truồng ngoài kia”
“Muốn tôn kính thân thể Đức Kitô thì đừng bỏ mặc Người trần truồng ngoài kia”

Hai lá phổi cùng nhịp thở trong Hội Thánh

Nhìn lại, Hội Thánh không giữ trường phái này mà bỏ trường phái kia, mà đón nhận cả hai như hai bàn tay cùng nâng cuốn Sách Thánh.

Nơi ấy hôm nay: thành Qaitbay ở Alêxanđria, dựng trên nền ngọn hải đăng Pharos xưa
Nơi ấy hôm nay: thành Qaitbay ở Alêxanđria, dựng trên nền ngọn hải đăng Pharos xưa

Trong Hiến chế Mặc Khải Dei Verbum của Công đồng Vatican II, Hội Thánh dạy rằng: muốn hiểu đúng Lời Chúa, trước hết phải tìm xem tác giả thánh muốn nói gì qua bối cảnh lịch sử và thể loại văn chương thời ấy, đó là di sản quý báu của trường phái Antiôkhia; đồng thời, vì Kinh Thánh được viết ra dưới sự linh hứng của Chúa Thánh Thần, nên cũng phải được đọc trong ánh sáng của Chúa Thánh Thần, trong sự thống nhất của cả bộ Kinh Thánh và Truyền Thống sống động của Hội Thánh để nhận ra mầu nhiệm Chúa Kitô và bài học cho đời sống thiêng liêng hôm nay, đó là di sản sâu sắc của trường phái Alêxanđria.

Các nhà thần học thời Trung Cổ, như tu sĩ dòng Đa Minh Augustinô thành Dacia ở thế kỷ XIII, đã đúc kết sự hài hòa của hai truyền thống ấy thành câu thơ giáo huấn kinh điển về “bốn nghĩa của Kinh Thánh” mà các chủng sinh vẫn học thuộc lòng: Nghĩa chữ, tức nghĩa đen, dạy ta biến cố đã xảy ra; nghĩa ẩn dụ, tức nghĩa đức tin, dạy ta điều phải tin về Chúa Kitô; nghĩa luân lý dạy ta việc phải làm trong đời sống bác ái; và nghĩa hướng thượng, tức nghĩa cánh chung, nâng lòng ta hướng về quê hương Nước Trời.

Người đời sau hay đặt Origênê của Alêxanđria và Điôđôrô của Antiôkhia vào thế đối đầu; thật ra hai người sống cách nhau cả một thế kỷ, chưa từng gặp nhau, và cả hai đều làm giàu thêm kho tàng suy tư Lời Chúa của Hội Thánh.

Giờ ta quay lại thế kỷ thứ III, khi thầy Origênê còn miệt mài giảng dạy ở Alêxanđria và Xêdarê: ở nhiều giáo đoàn khác trên khắp đế quốc, một cuộc tranh luận khác, gần gũi và đẫm nước mắt hơn nhiều, đang làm nhức nhối lương tâm các vị mục tử: đối với những người anh chị em yếu đuối đã trót sợ hãi mà chối đạo trong cơn bách hại, liệu cánh cửa Hội Thánh có còn mở ra để đón họ quay về hay không?

Giờ ta quay lại thế kỷ thứ III, khi thầy Origênê còn miệt mài giảng dạy ở Alêxanđria và Xêdarê: ở nhiều giáo đoàn khác trên khắp đế quốc, một cuộc tranh luận khác, gần gũi và đẫm nước mắt hơn nhiều, đang làm nhức nhối lương tâm các vị mục tử: đối với những người anh chị em yếu đuối đã trót sợ hãi mà chối đạo trong cơn bách hại, liệu cánh cửa Hội Thánh có còn mở ra để đón họ quay về hay không?

Chương 34 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Anh em có muốn tôn kính Thân Mình của Đức Kitô không? Vậy xin đừng làm ngơ khi thấy Người đang trần trụi ngoài đường!”

Thánh Gioan Kim Khẩu
Alêxanđria đọc Kinh Thánh để tìm điều ẩn dưới lớp chữ. Antiôkhia trước hết giữ cho chắc nghĩa đen của bản văn.

Những người trong chương

  • Origênê · Bộ Hexapla chỉ còn vài mảnh, nổi tiếng nhất là tờ da viết đè tìm thấy năm 1896 ở Thư viện Ambrosiana, Milanô. Năm 2007, Đức Bênêđictô XVI gọi ông là “vị thầy vĩ đại của đức tin”.
  • Thêôđôrô thành Mopsuestia · Giáo hội Assyria phương Đông đến nay vẫn tôn ông là “Nhà Giải Kinh”.
  • Gioan Kim Khẩu · Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo vẫn trích lời ngài về người nghèo. Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 13 tháng Chín.

Nơi ấy hôm nay

  • Alêxanđria. Nơi ngọn hải đăng Pharos xưa, một trong Bảy kỳ quan, nay là pháo đài Qaitbay. Giáo hội Copt vẫn tôn thánh Máccô là vị thượng phụ đầu tiên.
  • Antiôkhia nay là Antakya, miền nam Thổ Nhĩ Kỳ. Tháng Hai năm 2023, thành phố bị động đất tàn phá nặng.

Muốn đọc thêm

Lc 10,25-37 · Origênê, Bài giảng số 34 về Tin Mừng Luca · Gioan Kim Khẩu, Bài giảng số 50 về Tin Mừng Mátthêu · Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo số 109 đến 119, vatican.va · Êusêbiô, Giáo sử quyển 6, newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Hết cuốn 1Lời khép sáchGấp cuốn 1 lại trước khi xuôi dòng tiếp