Tư liệu chương 35
Kiểm chứng chương 35: Montanô, Nôvatianô và câu hỏi về lòng thương xót
Đọc xong chương 35, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: câu chuyện hoàng đế bảo Acêsiô bắc thang leo lên trời do ai kể lại, những lời của Montanô và Maximilla còn giữ được ở đâu, lá thư của Cornêliô có thật không mà đến cả con số linh mục và góa phụ ở Rôma cũng được ghi, và Pontianô với Hippôlytô thật sự có làm hòa nơi đảo mỏ không. Chương kể một cuộc tranh luận kéo dài hơn một trăm năm: Hội Thánh có được tha cho những người phạm tội nặng sau khi đã chịu phép rửa không. Chương đi qua phong trào Montanô ở Phrygia, Tertulianô ở Carthage, Callixtô và Hippôlytô ở Rôma, rồi Cyprianô, Cornêliô và Nôvatianô sau năm 250. Nguồn chính là những lá thư còn giữ được của chính những người trong cuộc, nhất là thư của Cyprianô và thư của Cornêliô, cùng những đoạn Êusêbiô chép lại từ các tác giả chống phong trào Montanô. Những trang này chỉ chỗ tra và nói rõ chỗ nguồn có thể thiên vị.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. Khi nhắc Êusêbiô, tư liệu này muốn nói sách Lịch sử Hội Thánh của ông, và “5.16” nghĩa là quyển 5, chương 16.
Acêsiô và cái thang
Chuyện này do sử gia Sôcrát ở Constantinôpôli ghi lại khoảng năm 440 (Lịch sử Hội Thánh, quyển 1, chương 10). Sôcrát nói ông nghe chuyện từ một cụ già rất già đã có mặt ở Nicêa. Sử gia Sôdômênô cũng kể lại (Lịch sử Hội Thánh, quyển 1, chương 22). Câu của Constantinô trong chương là: “Ông Acêsiô, hãy bắc một cái thang và tự mình leo lên trời đi.”
Acêsiô là giám mục của Hội Thánh Nôvatianô ở Constantinôpôli. Chương nói Hội Thánh của ông đã tách ra “từ khoảng bảy mươi năm trước”. Từ năm 251 đến 325 là bảy mươi bốn năm, nên con số đúng.
Bạn nên biết Sôcrát rõ ràng có cảm tình với phái Nôvatianô và kể về họ khá kỹ. Chính Công đồng Nicêa cũng có một khoản luật (khoản 8) về cách nhận lại giáo sĩ thuộc phái này, và khoản ấy dùng chữ Hy Lạp katharoi, “những người trong sạch”, là tên chính họ tự đặt.
Các ngôn sứ ở Phrygia
Nguồn. Không có cuốn sách nào của chính phong trào còn lại, trừ những sách Tertulianô viết sau khi theo họ. Ta biết họ qua:
- một tác giả vô danh và một người tên Apollôniô, cả hai viết khoảng năm 190 đến 200 để chống phong trào, được Êusêbiô chép lại (5.16 đến 5.18);
- thánh Êpiphaniô cuối thế kỷ IV (Panarion, 48 và 49), người giữ lại một số lời tiên tri của họ;
- Tertulianô.
Vì phần lớn chứng cứ đến từ đối thủ, các nhà nghiên cứu khuyên đọc những chi tiết xấu về họ với dè dặt.
Khi nào bắt đầu. Êpiphaniô đặt vào khoảng năm 157, Êusêbiô vào khoảng năm 172. Chương viết “khoảng những năm 160 đến 170”, nằm giữa hai mốc ấy.
Montanô. Tác giả vô danh kể Montanô là người mới theo đạo, ở làng Ardabau, rìa Phrygia giáp xứ Mysia, và ông rơi vào “cơn điên loạn và xuất thần”, nói nhảm, thốt ra “những điều lạ lùng” (Êusêbiô 5.16.7). Câu Montanô nói như thể chính Đức Chúa là Thiên Chúa toàn năng đang ngự trong một con người được Êpiphaniô chép (Panarion, 48.11), và ông chỉ ghi ý, chương cũng chỉ nói ý. Bạn nên biết có học giả nhận xét rằng người nói tiên tri thời ấy hay nói ở ngôi thứ nhất thay cho Thiên Chúa, như các ngôn sứ Cựu Ước nói “Đức Chúa phán”. Nếu vậy, câu ấy có thể không có nghĩa Montanô tự xưng là Thiên Chúa, như đối thủ hiểu.
Prisca và Maximilla bỏ chồng. Chuyện này do Apollôniô kể (5.18.3). Đó là lời buộc tội của một đối thủ.
Pepuza và Tymion là “Giêrusalem”. Apollôniô kể Montanô gọi hai làng nhỏ ấy là Giêrusalem và muốn người ta tụ về đó (5.18.2). Ý “Giêrusalem mới sắp từ trời xuống ngay chỗ này” nằm trong một lời tiên tri Êpiphaniô giữ lại (Panarion, 49.1), mà ông gán cho Prisca hoặc một nữ ngôn sứ khác.
Tên “Lời Ngôn Sứ Mới”. Đây là tên phong trào tự gọi, và có trong các sách của Tertulianô. Đối thủ gọi họ là “những người Phrygia”. Tên “phái Montanô” do người đời sau đặt.
Lối sống nghiêm khắc. Mọi điều chương kể đều có trong các sách Tertulianô viết khi đã theo họ: ăn chay nhiều hơn (Về việc ăn chay), không tái hôn (Về chế độ một vợ một chồng), không chạy trốn khi bị bách hại (Về việc trốn chạy trong bách hại), và Hội Thánh không có quyền tha tội nặng (Về sự khiêm tốn).
Thời đại của Chúa Thánh Thần. Đức Giêsu hứa một Đấng Bảo Trợ khác ở với các môn đệ mãi mãi (Ga 14,16), sẽ dạy họ mọi điều (Ga 14,26) và dẫn họ tới chân lý toàn vẹn (Ga 16,13). Phong trào dạy rằng lời hứa ấy được làm trọn qua các ngôn sứ của họ.
Phân định
Ơn ngôn sứ trong Hội Thánh. Phaolô viết về ơn ngôn sứ trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, các chương 12 đến 14. Sách Công vụ kể Agabô báo trước nạn đói (Cv 11,28; ông xuất hiện lại ở Cv 21,10) và bốn người con gái chưa chồng của Philípphê nói tiên tri (Cv 21,9). Sách Didakhê, chương 11, cũng dạy cách phân biệt ngôn sứ thật với ngôn sứ giả (xem chương 25). Quy tắc ngắn của chính Phaolô mà chương trích nằm ở thư thứ nhất gửi tín hữu Thêxalônica, chương 5, các câu 19 đến 21. Đây là lời Kinh Thánh.
Các cuộc họp. Tác giả vô danh viết rằng các tín hữu ở Asia họp nhiều lần, ở nhiều nơi trong vùng, để xét những lời ngôn sứ mới, và tuyên bố chúng là phàm tục (5.16.10). Các sử gia xem đây là một trong những lần sớm nhất ta biết có giám mục và tín hữu họp công nghị. Chương viết “một trong những cuộc họp như thế sớm nhất”, đúng mức.
Hai giám mục muốn thử thần khí của Maximilla. Tác giả vô danh kể hai giám mục, Zôticô ở Comana và Giuliô ở Apamêa, đến chất vấn thần khí nói qua Maximilla, nhưng những người theo bà ngăn lại (5.16.17). Lời “Tôi bị xua khỏi đàn chiên như một con sói. Tôi không phải là sói. Tôi là lời, là thần khí và là quyền năng” cũng được trích trong cùng đoạn.
Lời tiên đoán của Maximilla. Câu bà nói rằng sau bà sẽ không còn ngôn sứ nào nữa, chỉ còn tận thế, do Êpiphaniô giữ lại (Panarion, 48.2). Lời nhận xét khô khan của tác giả vô danh, rằng đã hơn mười ba năm từ khi bà chết mà thế gian chưa có chiến tranh nào, nằm ở 5.16.19. Chương ghi bà mất khoảng năm 179. Năm ấy được tính ngược từ lúc tác giả vô danh viết, nên chỉ là gần đúng.
Rôma lên án. Tertulianô kể rằng một giám mục Rôma lúc đầu gửi thư bình an cho các Hội Thánh ở Asia và Phrygia theo phong trào, rồi rút lại sau khi một người tên Praxeas thuyết phục (Chống Praxeas, chương 1). Ông không nêu tên giám mục, có thể là Eleutheriô hoặc Victô.
Phong trào sống dai. Luật của các hoàng đế thế kỷ V và VI vẫn nhắc đến họ. Sử gia Prôcôpiô kể rằng khoảng năm 530, dưới triều Giustinianô, có những người theo Montanô ở Phrygia tự thiêu trong nhà thờ của họ để khỏi bị ép bỏ đức tin (Lịch sử bí mật, chương 11, đoạn 23).
Tìm Pepuza. Năm 2000 và 2001, hai học giả Peter Lampe người Đức và William Tabbernee người Mỹ công bố họ đã xác định được Pepuza giữa những tàn tích gần làng Karayakuplu, tỉnh Uşak, Thổ Nhĩ Kỳ. Năm 2002, một tấm bia tìm thấy gần đó giúp xác định chỗ Tymion. Chương chỉ viết họ “đã tìm ra”. Cách nói ấy cần hiểu thận trọng, vì việc xác định dựa trên suy luận từ tàn tích và bia đá.
Người luật sư bỏ đi
Các nhà nghiên cứu đặt chuyện Tertulianô theo phong trào vào khoảng năm 207, dựa trên thứ tự các sách ông viết.
Sách Về sự khiêm tốn (De pudicitia) viết khoảng năm 210 đến 220. Những chỗ chương nhắc nằm ở đây:
- Lời mỉa mai “Thượng tế tối cao, tức giám mục của các giám mục”: chương 1, đoạn 6.
- Sắc lệnh của vị giám mục tha tội ngoại tình và tà dâm cho ai đã làm đủ việc đền tội: chương 1.
- Câu “Hội Thánh có quyền tha tội; nhưng ta sẽ không làm, kẻo họ phạm thêm những tội khác”: chương 21, đoạn 7. Bạn nên biết, như chương cũng nói, trong sách Tertulianô đặt câu này vào miệng Đấng Bảo Trợ nói qua các ngôn sứ mới. Đó không phải lời của chính ông. Ông trích lời tiên tri ấy để ủng hộ lập luận của mình.
Vị giám mục ấy là ai. Chương viết “Rôma hay ở Carthage, ta không chắc”. Trong thời gian dài người ta cho đó là Giáo hoàng Callixtô. Nhiều học giả ngày nay nghĩ có thể là Agrippinô, giám mục Carthage, vì Tertulianô viết cho người Carthage. Câu hỏi vẫn chưa ngã ngũ.
Callixtô và Hippôlytô
Nguồn duy nhất cho cuộc xung đột là sách Bác bỏ mọi lạc giáo của Hippôlytô, quyển 9, chương 12. Hippôlytô buộc tội Callixtô nhận lại những người đã phạm tội nặng, kể cả giám mục, và cho phép những cuộc hôn nhân luật Rôma không công nhận, như một phụ nữ quý tộc lấy một nô lệ. Hippôlytô là kẻ thù của Callixtô, nên điều ông viết là quan điểm của một phía.
Về đời Callixtô trước khi làm giáo hoàng, xem chương 29.
Hippôlytô làm giám mục đối lập. Chương viết “theo cách người ta thường hiểu”, đúng mức. Hippôlytô không tự nói rõ mình được bầu làm giám mục Rôma. Người ta suy ra từ cách ông viết, như người đứng đầu một cộng đoàn, và từ các tác giả đời sau. Các học giả còn tranh luận nhiều về chính con người Hippôlytô; các tác phẩm mang tên ông có thể thuộc về hai người khác nhau. Năm 1551, ở Rôma người ta tìm thấy một bức tượng người ngồi, trên ghế khắc danh sách các sách của Hippôlytô. Bức tượng nay đặt ở lối vào Thư viện Vaticăng.
Năm 235 và mỏ ở Sardinia kể ở chương 27. Việc Pontianô từ chức ngày 28 tháng Chín năm 235 được ghi trong Danh mục Liberianô, một danh sách xưa các giám mục Rôma. Chương nói ngài là vị giáo hoàng đầu tiên được biết đã từ chức; các tư liệu dùng cho bộ sách này chỉ cho biết việc từ chức được ghi trong danh mục ấy. Không văn bản nào nói hai người làm hòa với nhau trên đảo. Người ta suy ra từ việc Hippôlytô được tôn kính như một vị tử đạo của Hội Thánh Rôma, và từ việc hài cốt hai vị được đưa về Rôma cùng một ngày dưới thời Giáo hoàng Phabianô và chung một ngày lễ 13 tháng Tám. Chương dùng chữ “người ta tin rằng”, đúng mức.
Sau năm 250
Ba hạng người sa ngã. Cyprianô và các tác giả thời ấy phân biệt:
- sacrificati: những người đã tế thần;
- thurificati: những người chỉ đốt hương;
- libellatici: những người mua giấy chứng nhận mà không tế.
Chữ chung lapsi nghĩa là “những người sa ngã”. Về năm 250, xem chương 27. Cyprianô viết hẳn một cuốn về đề tài này, Về những người sa ngã (De lapsis).
Thư của các vị xưng đạo. Những lá thư này gọi là libelli pacis, “giấy bình an”. Cyprianô nhắc đến chúng trong nhiều thư, như thư 15, 16, 20 và 27. Người ký thư cho cả một đám đông là Lucianô, một vị xưng đạo ở Carthage, nhân danh Paulô, một vị tử đạo đã dặn ông tha cho bất cứ ai xin. Công thức “Xin đón người này và gia đình họ trở lại hiệp thông” (communicet ille cum suis) có trong thư 15 và thư 27 của Cyprianô. Thư của chính Lucianô còn giữ trong bộ thư của Cyprianô (thư 22 và 23).
Cyprianô đi ẩn. Ông giải thích việc mình lánh đi trong thư 20 gửi hàng giáo sĩ Rôma: ông đi để sự có mặt của mình không làm cơn bách hại nổi lên dữ hơn, và ông vẫn lo cho cộng đoàn bằng thư từ. Lúc đầu hàng giáo sĩ Rôma có vẻ không hài lòng. Đến năm 258, Cyprianô không ẩn nữa và nhận cái chết (xem chương 27).
Công nghị Carthage năm 251. Các quyết định được tóm trong thư 55 của Cyprianô:
- Người chỉ mua giấy (libellatici) được nhận lại sau một thời gian đền tội, xét từng trường hợp.
- Người đã tế thần thật (sacrificati) phải đền tội suốt đời, chỉ được hiệp thông lại khi sắp qua đời.
Bạn nên biết chương viết người sacrificati đền tội “lâu hơn nhiều” là cách nói gọn. Theo quyết định năm 251, họ phải chờ đến lúc hấp hối. Năm 252, khi một cơn bách hại mới có vẻ sắp đến, công nghị Carthage nới luật ra, cho nhận lại ngay tất cả những ai đã sám hối, để họ có sức đứng vững (thư 57).
Các vua nhà Nguyễn. Đoạn về Việt Nam là so sánh của người kể. Dưới các vua nhà Nguyễn thế kỷ XIX, quan quân quả có thử người bị nghi theo đạo bằng cách bắt bước qua cây thánh giá đặt dưới đất, và các họ đạo phải liệu cách đón nhận những người đã làm thế.
Hai giám mục ở Rôma
Mười bốn tháng không có giáo hoàng. Giáo hoàng Phabianô mất ngày 20 tháng Giêng năm 250. Cornêliô được bầu khoảng tháng Ba năm 251. Trong khoảng ấy hàng giáo sĩ Rôma cùng coi sóc cộng đoàn, và Nôvatianô là người viết thư thay mặt họ. Hai lá thư ông gửi Cyprianô còn giữ được (thư 30 và 36 trong bộ thư của Cyprianô).
Sách Về Ba Ngôi của Nôvatianô còn nguyên vẹn. Đó là tác phẩm thần học lớn đầu tiên viết bằng tiếng Latinh ở Rôma.
Thư của Cornêliô. Cornêliô viết cho Phabiô, giám mục Antiôkhia. Êusêbiô chép lại các đoạn chính (6.43). Những điều chương kể từ lá thư ấy:
- Ba giám mục, “những người quê mùa và rất chất phác” từ “một góc nhỏ nhoi, vô danh của nước Ý”, bị ép truyền chức cho Nôvatianô vào giờ thứ mười, khoảng bốn giờ chiều, lúc họ đã say: 6.43.8 và 6.43.9.
- Danh sách hàng giáo sĩ và những người được Hội Thánh nuôi: bốn mươi sáu linh mục, bảy phó tế, bảy phụ phó tế, bốn mươi hai thầy giúp lễ, năm mươi hai người trừ quỷ, đọc sách và giữ cửa, và hơn một ngàn năm trăm góa phụ cùng người khốn khó: 6.43.11.
Chương đã báo trước rằng lá thư viết với giọng cay đắng và chưa chắc công bằng. Với danh sách hàng giáo sĩ thì không có lý do gì ngờ, và đó là một tài liệu quý. Từ đó các học giả ước tính Hội Thánh Rôma năm 251 có chừng ba mươi đến năm mươi ngàn tín hữu.
Công nghị sáu mươi giám mục ở Rôma nằm ở 6.43.2.
Cái chết của Cornêliô. Ngài bị đày đến Centumcellae, nay là Civitavecchia, một cảng ở phía bắc Rôma, và mất ở đó tháng Sáu năm 253. Mộ ngài nằm trong hầm mộ Callixtô, với bia mộ khắc bằng tiếng Latinh.
Nôvatianô tử đạo. Sử gia Sôcrát nói Nôvatianô chết vì đạo dưới triều Valêrianô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 4, chương 28). Năm 1932, người ta tìm thấy một phiến đá trong nghĩa trang ngầm trên đường Tiburtina, gần nhà thờ Thánh Laurensô Ngoại Thành, khắc: “Gaudentiô phó tế làm bia này cho Nôvatianô, vị tử đạo chân phước nhất.” Chương nói không ai dám chắc là cùng một người, và đúng như vậy.
Tên katharoi, “những người trong sạch”, và đời sống dài của Hội Thánh Nôvatianô, kéo đến thế kỷ VIII, có thể tra trong các sách tham khảo chuẩn về phái này.
Người Mẹ
Sách Về sự hiệp nhất của Hội Thánh Công giáo viết năm 251. Câu chương trích nằm ở chương 6 của sách. Bạn nên biết chương 4 của sách còn tồn tại thành hai bản khác nhau, một bản nói rõ hơn về quyền tối thượng của tòa Phêrô. Các học giả cho rằng chính Cyprianô viết cả hai bản, sửa lại sau khi tranh luận với Rôma.
Dụ ngôn lúa và cỏ lùng ở Mt 13,24-30. Lời chủ đáp mà chương trích là Mt 13,29-30. Cyprianô dùng dụ ngôn này rõ nhất trong Thư 54, đoạn 3, viết cho những người theo Nôvatianô, chứ không phải trong sách Về sự hiệp nhất. Chương cũng nói đúng như vậy, và ý thì là một.
Cuộc cãi nhau về chuyện rửa tội lại. Diễn ra từ năm 255 đến 257. Các thư 69 đến 75 của Cyprianô nói về việc này, kể cả một lá thư rất gay gắt của Firmilianô, giám mục Xêdarê ở Cappađôcia, công kích Giáo hoàng Stêphanô (thư 75). Stêphanô mất ngày 2 tháng Tám năm 257, và Cyprianô ngày 14 tháng Chín năm 258.
Hội Thánh theo lối của Rôma. Công đồng Arles năm 314 (khoản 8) đi theo hướng này, và Augustinô trình bày lý lẽ khi chống phái Đônatô trong sách về phép rửa. Một phép rửa cử hành đúng cách, nhân danh Ba Ngôi, thì có hiệu lực, dù người ban thuộc một nhóm đã ly khai.
Kinh Nguyện Thánh Thể I. Trong danh sách các thánh đọc trước lời truyền phép, hai tên “Cornêliô, Cyprianô” đứng cạnh nhau. Hội Thánh cũng mừng kính cả hai chung một ngày, 16 tháng Chín.
Chiếc thang
Phêrô chối Thầy ba lần bên đống lửa được kể ở Mc 14,66-72 và Ga 18,15-27. Đống lửa được nhắc ở Ga 18,18, nơi những người đầy tớ đã nhóm “đống than hồng, vì trời lạnh”. Sau khi sống lại, các môn đệ “thấy có sẵn than hồng, trên có cá và bánh” (Ga 21,9). Chữ Hy Lạp chỉ lửa than, anthrakia, trong Tân Ước chỉ xuất hiện đúng ở hai chỗ này. Đức Giêsu ba lần hỏi Phêrô có mến Người không: Ga 21,15-17. Đây là lời Kinh Thánh.
Câu về những gì người Công giáo biết hôm nay về sự sám hối là nhận định chung của các sử gia. Bạn nên biết xưng tội riêng với linh mục theo hình thức ta quen chỉ phổ biến từ khoảng thế kỷ VI hay VII, do các đan sĩ Ailen đem sang lục địa. Thời Cyprianô, việc đền tội là công khai, trước cộng đoàn, và thường chỉ được làm một lần trong đời.
Câu cuối chương nói mười ba năm trước vị hoàng đế ấy còn là một người lính đứng bên bờ sông Tibrê trước một trận đánh quyết định là cách nói hình ảnh của người kể, và mười ba năm là phép trừ từ 325 về 312. Trận cầu Milvian năm 312 kể ở chương 37, và Công đồng Nicêa năm 325 ở chương 40.
Những người trong chương
Acêsiô là giám mục Nôvatianô ở Constantinôpôli.
Montanô, Prisca (còn gọi là Priscila) và Maximilla khởi xướng phong trào Lời Ngôn Sứ Mới.
Apollôniô và một tác giả vô danh viết chống phong trào.
Zôticô và Giuliô là hai giám mục ở Tiểu Á.
Tertulianô là tác giả ở Carthage.
Callixtô là giáo hoàng. Hippôlytô là linh mục Rôma. Pontianô là giáo hoàng đã từ chức.
Cyprianô là giám mục Carthage. Lucianô là một vị xưng đạo ở Carthage.
Phabianô, Cornêliô và Stêphanô là ba giáo hoàng.
Nôvatianô là linh mục Rôma, người lập Hội Thánh “những người trong sạch”.
Firmilianô là giám mục Xêdarê ở Cappađôcia.
Sôcrát là sử gia ở Constantinôpôli thế kỷ V.
Những nơi trong chương
Phrygia là miền cao nguyên ở giữa Tiểu Á. Pepuza và Tymion nằm gần Karayakuplu, tỉnh Uşak, Thổ Nhĩ Kỳ. Carthage ở Bắc Phi, gần Tunis ngày nay. Rôma. Sardinia. Centumcellae nay là Civitavecchia ở Ý. Nicêa nay là İznik ở Thổ Nhĩ Kỳ.
Đọc thêm
Sách Về sự hiệp nhất của Hội Thánh Công giáo của Cyprianô ngắn, chừng hai mươi trang. Thư 55 của ông cho thấy một giám mục phải cân nhắc thế nào giữa nghiêm khắc và thương xót. Bản dịch tiếng Anh thế kỷ XIX của Cyprianô, Tertulianô và Êusêbiô có miễn phí trên trang newadvent.org. Nếu muốn nghe tiếng của phía bên kia, những chương đầu sách Về sự khiêm tốn của Tertulianô viết rất mạnh. Ai đọc được tiếng Anh và muốn một bức tranh dễ đọc về cả thời kỳ có thể bắt đầu với The Early Church của Henry Chadwick.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 25 (Didakhê và các ngôn sứ), chương 27 (năm 250 và năm 258), chương 29 (Callixtô và hầm mộ), chương 33 (Tertulianô), chương 37 (cầu Milvian), chương 39 (phái Đônatô) và chương 40 (Nicêa).