Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 36

Kiểm chứng chương 36: Bốn hoàng đế, một đế quốc tan vỡ

Đọc xong chương 36, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: bốn người đá đỏ ở Venice có thật không và nằm đúng chỗ ấy không, chuyện Điôclêtianô nói về luống rau ở Salona do ai ghi lại, cuộc chạy ngựa trong đêm của Constantinô có phải truyện thêu dệt, và vì sao một chương chính trị La Mã lại nằm giữa một bộ sách về Hội Thánh. Chương kể hai mươi tám năm, từ khi Điôclêtianô lên ngôi năm 284 đến khi Constantinô vượt dãy Alpes năm 312. Đây là chương ít dựa vào nguồn Kitô giáo nhất của thời đại II. Nguồn chính là cuốn Về cái chết của những kẻ bách hại của Lactantiô, người sống ngay trong cung điện Nicômêđia, cùng sách của các sử gia La Mã thế kỷ IV, các bài diễn văn ca tụng hoàng đế, đồng tiền, bia đá và những công trình còn đứng đến hôm nay. Những trang dưới đây cho bạn biết mỗi chi tiết đến từ đâu, và nói rõ chỗ các nguồn kể khác nhau.

Hai nguồn được dẫn nhiều nhất:

  • Lactantiô, Về cái chết của những kẻ bách hại, viết khoảng năm 314 đến 316. Tư liệu chương 27 đã giới thiệu: sách viết với giọng hả hê, nhưng tác giả là người có mặt ở Nicômêđia. Số chương dưới đây, ví dụ “Lactantiô 19”, là chương của sách này.
  • Các bài ca tụng (Panegyrici Latini): một tập mười hai bài diễn văn bằng tiếng La-tinh đọc trước các hoàng đế, nhiều bài thuộc những năm 289 đến 321. Đây là tiếng nói của triều đình, nên đầy lời nịnh, nhưng giữ lại nhiều chi tiết của thời ấy.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Tượng Bốn Hoàng đế ở Venice

Tượng có thật và nằm đúng chỗ chương tả: góc ngoài phía nam Vương cung thánh đường Thánh Máccô, cạnh lối vào Dinh Tổng trấn. Chất liệu là đá porphyry đỏ, loại đá quý chỉ khai thác ở một nơi duy nhất, trong sa mạc phía đông Ai Cập, và dành riêng cho hoàng đế. Chương nói đúng cả hai điểm này.

Nhóm tượng vốn đứng ở Constantinôpôli. Quân Thập tự chinh mang nó về Venice khi cướp phá thành phố năm 1204; chương 70 kể về năm 1204. Bàn chân thất lạc được tìm thấy trong những cuộc khai quật ở Istanbul vào thập niên 1960, gần nhà thờ Myrelaion (nay là đền thờ Hồi giáo Bodrum), và hiện được trưng bày ở Bảo tàng Khảo cổ Istanbul. Bạn có thể tìm ảnh của cả hai trên mạng.

Không có chữ nào khắc tên bốn người. Các nhà nghiên cứu hiểu đó là các vị Tứ đầu chế, nhưng còn bàn xem đó là bộ bốn đầu tiên (Điôclêtianô, Maximianô, Galêriô, Constantiô) hay một bộ bốn về sau. Chương nói “các học giả vẫn còn cãi nhau xem đó là bốn vị nào”, đúng với tình hình này.

Câu chốt “chưa đầy mười năm sau, những người kế vị họ đã cầm gươm đánh nhau” khớp với niên đại: Điôclêtianô nghỉ năm 305, và chiến tranh giữa những người kế vị bắt đầu năm 306 đến 307.

Bốn người cùng cai trị

Mốc thời gian của chương khớp với các nguồn:

  • Điôclêtianô lên ngôi tháng 11 năm 284.
  • Maximianô được phong Xêda năm 285, rồi Augustô năm 286. Chương nói gọn rằng ông được trao phương Tây và mang danh Augustô, nên bỏ qua bước Xêda này.
  • Ngày 1 tháng 3 năm 293, Galêriô và Constantiô được phong Xêda. Chương viết “Năm 293”, đúng.

Về câu “Hơn hai mươi hoàng đế đã nối nhau chết như thế” và “suốt năm mươi năm”: xem tư liệu chương 27 về cuộc khủng hoảng thế kỷ III.

Maximianô và các danh hiệu. Chương gọi ông là “một quân nhân cứng rắn gốc vùng Balkan”. Các bài ca tụng cho biết Điôclêtianô lấy tên Giôviô, theo thần Giúpite, còn Maximianô lấy tên Hêrculiô, theo Hêraclês (Panegyrici Latini, bài số 10 trong tập). Sử gia Aurelius Victor cũng nói như vậy.

Hôn nhân. Galêriô là con rể Điôclêtianô, còn Constantiô đã cưới con gái riêng của Maximianô. Các sử gia gọi cả hệ thống là Tứ đầu chế (tetrarchia), từ chữ Hy Lạp nghĩa là “bốn người cai trị”.

Kinh đô. Các hoàng đế đóng ở những thành gần biên giới. Điôclêtianô ở Nicômêđia, Maximianô ở Milanô, Constantiô ở Trier, Galêriô ở Sirmium và Thêxalônica. Các nhà nghiên cứu gọi chúng là kinh đô của Tứ đầu chế. Ở Trier ngày nay vẫn còn đại sảnh Aula Palatina và cổng thành Porta Nigra. Ở Thêxalônica còn khải hoàn môn và lăng Galêriô (nay là nhà thờ Rotunda). Chương chỉ kể bốn thành Nicômêđia, Milanô, Trier và Sirmium; Thêxalônica xuất hiện trong chương ở chỗ khác, khi nói về cái chết của bà Prisca và Valêria.

Điôclêtianô ở Rôma. Lactantiô nói khi Điôclêtianô đến Rôma năm 303, ông không chịu nổi “quyền tự do ăn nói của người Rôma”. Ông bỏ đi mười ba ngày trước hạn nhậm chức quan chấp chính tại đó, và chọn Ravenna (Lactantiô 17).

Kế hoạch nối ngôi. Bạn nên biết không có văn bản nào của Điôclêtianô trình bày kế hoạch ấy. Các sử gia dựng lại nó từ những gì đã xảy ra, và một số người nghĩ ngay từ đầu ông chưa có một kế hoạch gọn gàng đến thế. Đồng tiền thời ấy hay đúc chữ Concordia, nghĩa là hòa hợp; bạn có thể xem chúng ở nhiều bảo tàng và trên các trang của người sưu tầm tiền cổ.

Mười năm yên ổn. Năm 296, Constantiô giành lại Britannia từ chính quyền ly khai đã giữ đảo khoảng mười năm (Panegyrici Latini, bài số 8 trong tập; sử gia Eutropius, quyển 9, các chương 22 đến 25). Năm 298, Galêriô đánh bại người Ba Tư. Lactantiô, người không ưa Điôclêtianô, phàn nàn về chi phí nuôi bốn triều đình và bốn đạo quân: “số người nhận lương nhiều hơn số người đóng thuế” (Lactantiô 7,3).

Cuộc Đại Bách hại năm 303: xem tư liệu chương 27.

Constantinô và bà Hêlêna

  • Constantinô sinh ở Naissus, nay là thành phố Niš của Serbia, ngày 27 tháng 2, khoảng năm 272 hoặc 273. Chương viết “khoảng năm 272”, nằm trong khoảng ấy.
  • Thánh Ambrôsiô gọi bà Hêlêna là stabularia, nghĩa là người coi chuồng ngựa hay chủ quán trọ (Bài giảng tang lễ Thêôđôsiô, 42). Ambrôsiô viết vào thập niên 390. Chương viết “Có người nói bà là con gái một chủ quán trọ”, đúng với ý nguồn này, và gọi đúng thập niên.
  • Constantiô bỏ Hêlêna để cưới Thêôđôra. Chương gọi bà là con gái riêng của Maximianô, theo phần lớn các nguồn: bà là con riêng của vợ Maximianô. Có nguồn nói bà là con ruột.
  • Constantinô lớn lên ở cung Điôclêtianô và theo hoàng đế đi chiến dịch. Êusêbiô nhớ đã thấy anh ở đó, “khi anh đi qua Palestin cùng vị hoàng đế cao cấp, đứng bên tay phải ngài” (Êusêbiô, Cuộc đời Constantinô, quyển 1, chương 19). Chuyện anh còn là con tin là nhận định của các sử gia hiện nay, dựa vào tình thế. Không nhà văn cổ nào nói thẳng như vậy, và chương cũng nói rõ điều ấy.

Constantinô thấy cuộc bách hại. Trong bài Diễn từ trước cộng đoàn các thánh, được lưu truyền dưới tên Constantinô, hoàng đế nói ông đã tận mắt thấy những gì xảy ra với người Kitô hữu ở Nicômêđia (chương 25 của bài diễn từ). Chương viết “Có lẽ Constantinô đã có mặt ở Nicômêđia” là đúng mức, vì không ai biết chắc anh có mặt đúng buổi sáng ngày 23 tháng 2 năm 303 hay không.

Lactantiô ở Nicômêđia. Thánh Giêrônimô kể Điôclêtianô mời Lactantiô đến dạy hùng biện La-tinh, và vì ở một thành nói tiếng Hy Lạp, ông có ít học trò nên quay sang viết sách (Các danh nhân, 80). Việc ông mất chức năm 303 là suy ra từ sắc lệnh tước chức những Kitô hữu có địa vị, nên chương viết “hình như” là đúng mức. Phần chương nói ông viết cuốn Về cái chết của những kẻ bách hại “nhiều năm sau” khớp với năm viết khoảng 314 đến 316.

Ông già về nhà với vườn rau

Ngày 1 tháng 5 năm 305. Lactantiô tả buổi thoái vị ở chương 19: một ngọn đồi cách Nicômêđia chừng ba dặm La Mã, tức khoảng năm cây số, có một cây cột đặt tượng thần Giúpite, trước mặt quân đội. Ông tả Điôclêtianô, khoảng sáu mươi tuổi, nói trong nước mắt về tuổi già và sự yếu đuối của mình. Mọi người đoán sẽ nghe tên Constantinô, rồi ngỡ ngàng khi Galêriô đưa ra Maximinô Đaia, chính cháu ông, và Sêvêrô, một bạn thân. Chương dùng đúng câu của Lactantiô: “Ai cũng sững sờ”.

Maximianô thoái vị cùng ngày ở Milanô. Chương viết “dù không vui lòng”. Các nguồn đều cho thấy Điôclêtianô thuyết phục ông nghỉ, và về sau ông tìm cách trở lại.

“Chưa có hoàng đế Rôma nào từng tự nguyện về hưu.” Đúng. Đây là lần đầu tiên.

Cung điện ở Split. Cung điện của Điôclêtianô nằm gần Salona, nay là trung tâm thành phố cổ Split ở Croatia. UNESCO công nhận đây là di sản thế giới năm 1979. Lăng mộ của ông trong cung điện về sau thành nhà thờ chính tòa, mang tên thánh Đômniô, một giám mục Salona mà theo truyền thống đã chết trong cuộc bách hại của Điôclêtianô. Chương nói đúng “theo truyền thống”.

Luống rau. Câu trả lời của Điôclêtianô lấy từ cuốn Tóm lược về các hoàng đế (Epitome de Caesaribus, chương 39, đoạn 6), một bản tóm lược La-tinh vô danh viết khoảng năm 395, gần chín mươi năm sau sự kiện. Chữ La-tinh trong sách là olera, nghĩa là rau củ. Chương dịch: “Giá như các ngài thấy những luống rau chính tay tôi trồng ở Salona”, rồi “thì các ngài sẽ không bao giờ nghĩ tôi có thể toan làm việc ấy.” Chương nói câu này có thể đã được gọt giũa khi truyền lại, vì lời kể cách sự việc chín mươi năm, nhưng nó khớp với mọi điều ta biết về việc ông từ chối trở lại.

Chuyến chạy trốn

Lactantiô kể chi tiết ở chương 24: Galêriô hẹn sáng hôm sau mới trao giấy thông hành, Constantinô đi ngay sau bữa tối, lấy hết ngựa của nhà nước ở các trạm chuyển tiếp để không ai đuổi kịp. Các nhà văn đời sau thêm rằng anh làm què những con ngựa bỏ lại. Bạn nên biết một số sử gia thấy câu chuyện này giống tiểu thuyết và nghĩ nó có thể đã được tô thêm. Việc Constantinô rời phương Đông về với cha năm 305 thì chắc chắn.

Về nơi gặp cha, các nguồn kể khác nhau. Một sử liệu La-tinh vô danh thế kỷ IV, gọi là Nguồn gốc Constantinô, nói anh gặp cha ở Bononia, nay là Boulogne-sur-Mer bên bờ biển Pháp, khi cha sắp sang Britannia (chương 2, đoạn 4). Êusêbiô thì kể như thể anh về kịp lúc cha đang hấp hối. Chương theo lời kể thứ nhất.

York năm 306

  • Constantiô đánh người Picts, các bộ tộc ở miền bắc Scotland ngày nay; các bài ca tụng có nhắc.
  • Constantiô chết ở Eboracum, tên La Mã của York, ngày 25 tháng 7 năm 306.
  • Quân đội tôn Constantinô ngay hôm ấy. Một bản tóm lược La-tinh thập niên 390 nói Crôcô, vua người Alamanni, phục vụ trong quân đội La Mã cùng đội quân của mình, đã thúc giục binh lính (Tóm lược về các hoàng đế, chương 41, đoạn 3). Chương kể đúng như thế, kể cả nhận xét rằng Alamanni là một dân Germani ở bên kia sông Rhine.

Bức tượng ở York. Tượng đồng Constantinô ngồi, do nhà điêu khắc Philip Jackson làm, ra mắt năm 1998 bên cạnh York Minster. Dưới Minster, người ta đã tìm thấy nền của sở chỉ huy quân đoàn La Mã, nơi lễ tôn vương có lẽ đã diễn ra. Khách có thể xuống xem trong khu tầng hầm của nhà thờ.

Chương nói Constantinô khi ấy “ngoài ba mươi tuổi”. Nếu sinh khoảng năm 272, năm 306 ông khoảng ba mươi bốn tuổi, nên đúng.

Constantiô, người hiền hòa nhất. Xem tư liệu chương 27. Lactantiô nói Constantiô cho phép phá nhà thờ, “chỉ là những bức tường, và có thể xây lại”, nhưng “giữ nguyên vẹn ngôi đền thờ thật của Thiên Chúa, tức là thân thể con người” (Lactantiô 15,7). Êusêbiô nói ông không đụng đến nhà thờ nào (Lịch sử Hội Thánh, quyển 8, chương 13, đoạn 13). Chương theo Lactantiô ở phần nhà thờ bị phá, còn câu “không có chém giết” là cách người kể rút ý từ cả hai.

Những năm hỗn loạn

  • Galêriô chỉ chịu công nhận Constantinô là Xêda: Lactantiô 25.
  • Ngày 28 tháng 10 năm 306, đội Cấm vệ quân ở Rôma, đạo quân hầu cận của hoàng đế, tôn Maxentiô: Lactantiô 26. Đó là ba tháng sau York, như chương nói. Một lý do là các quan chức của Galêriô vừa đến kiểm kê tài sản ở Rôma để lập sổ thuế, điều mà thành phố tránh được suốt nhiều thế kỷ.
  • Sêvêrô kéo quân đánh Rôma năm 307, bị quân bỏ rơi, đầu hàng, rồi bị giết: Lactantiô 26. Chương không nêu năm 307 mà chỉ nói “rồi mọi sự rối tung”.
  • Galêriô đem quân đánh Rôma năm 307, không hạ nổi, phải rút; quân ông cướp phá nước Ý trên đường về: Lactantiô 27.
  • Constantinô cưới Fausta, con gái Maximianô, năm 307. Một bài ca tụng đọc trong đám cưới còn giữ được (Panegyrici Latini, bài số 7 trong tập).
  • Maximianô định phế truất con trong một cuộc họp quân đội năm 308, thất bại, chạy sang Constantinô: Lactantiô 28.

Một cuộc cãi vã trong nhà. Đoạn chương nói họ không phải người xa lạ dựa trên quan hệ họ hàng. Maximianô là cha Maxentiô và cha vợ Constantinô. Galêriô là con rể Điôclêtianô, và cũng là cha vợ Maxentiô. Điều này theo Aurelius Victor và những gì biết về các gia đình ấy.

Mười hai sứ quân. Đoạn so sánh với thời loạn mười hai sứ quân là lời bình của người kể, không phải tư liệu La Mã.

Hội nghị Carnuntum

Hội nghị họp tháng 11 năm 308. Carnuntum là một doanh trại lớn bên sông Danube, nay gần làng Petronell-Carnuntum, nước Áo, nơi có một công viên khảo cổ và bảo tàng rất đẹp. Chương mô tả đúng vị trí.

Kết quả hội nghị. Liciniô, bạn cũ của Galêriô, được phong thẳng làm Augustô, không qua bậc Xêda, như chương nói. Constantinô và Maximinô Đaia không chịu chỉ làm Xêda, và đến năm 309 đến 310 cả hai cùng tự xưng Augustô. Maxentiô bị tuyên bố là kẻ soán ngôi, nhưng không ai chấp nhận điều này.

Cái chết của Maximianô năm 310: Lactantiô 29 và 30. Ông bị bắt ở Massilia, nay là Marseille. Lactantiô kể thêm chuyện ông định giết Constantinô trên giường ngủ và bị chính con gái Fausta tố giác; chuyện này có thể đã được thêm thắt, như chương nói.

Cái chết của Galêriô: xem tư liệu chương 27.

Những năm cuối của Điôclêtianô. Lactantiô kể tượng của ông bị đập vỡ (chương 42). Về vợ và con gái ông là Prisca và Valêria, Lactantiô kể Maximinô Đaia đày hai bà sang sa mạc Syria vì Valêria không chịu lấy ông. Sau khi Maximinô chết, hai bà bị Liciniô xử tử năm 315 ở Thêxalônica (Lactantiô 39 đến 41 và 51). Như vậy người giết hai bà là Liciniô, không phải Maximinô. Chương viết Maximinô đày hai mẹ con, và “Về sau Liciniô cho xử tử họ năm 315”, đúng với nguồn.

Năm Điôclêtianô chết không rõ. Các sử gia đề nghị từ năm 311 đến năm 316. Lactantiô gợi ý ông tự tử vì buồn khổ (42). Chương viết “khoảng năm 312” và nói “Không ai biết bệnh tật hay nỗi tuyệt vọng đã giết ông”, là cách nói thận trọng, để ngỏ nguyên nhân. Câu “Trật tự bốn người ông dựng nên đã chết trước ông” là lời bình của người kể.

Bốn người, bốn góc trời

Phần đất mỗi người nắm, như chương kể, khớp với những gì các sử gia dựng lại: Constantinô giữ Britannia, Gaule và Tây Ban Nha; Maxentiô giữ nước Ý, thành Rôma và Bắc Phi; Liciniô giữ vùng Balkan; Maximinô Đaia giữ Tiểu Á, Syria và Ai Cập.

Maxentiô và Kitô hữu. Thánh Optatô, giám mục Milevis ở Bắc Phi, viết khoảng năm 365, nói Maxentiô đã ban “sự tự do” cho Kitô hữu (Chống phái Đônatô, quyển 1, chương 18). Một văn bản xưa khác cho biết ông trả lại tài sản cho giám mục Rôma là Giáo hoàng Miltiađê. Êusêbiô thì tả Maxentiô như một bạo chúa sa đọa (Lịch sử Hội Thánh, quyển 8, chương 14), nhưng cũng nhận rằng lúc đầu ông giả vờ chia sẻ đức tin của người Kitô hữu để lấy lòng dân Rôma. Bạn nên biết phần lớn những gì ta đọc về Maxentiô đến từ phe thắng, và chương cũng nói như vậy.

Bách hại lại ở phương Đông. Êusêbiô kể chi tiết ở Lịch sử Hội Thánh, quyển 9, các chương 2 đến 7. Maximinô khuyến khích các thành phố gửi đơn xin trừ khử người Kitô hữu, và cho khắc những lời hồi đáp thân thiện của mình lên đá. Một tấm bia như vậy, từ thành Arycanda ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ, còn đến nay và đang nằm ở Bảo tàng Khảo cổ Istanbul.

  • Phêrô, giám mục Alêxanđria, bị chém đầu tháng 11 năm 311: Êusêbiô 9,6,2.
  • Luxianô, linh mục Antiôkhia, chết ở Nicômêđia tháng 1 năm 312: Êusêbiô 9,6,3 (xem tư liệu chương 34).

Vượt dãy Alpes

Quân ít hơn. Một bài ca tụng đọc năm 313 nói Constantinô chỉ mang theo “chưa đến một phần tư” quân của mình (Panegyrici Latini, bài số 12 trong tập, 3,3). Sử gia Zôsimô, cuối thế kỷ V, đưa ra những con số rất lớn mà các sử gia ngày nay không tin. Các ước tính hiện nay thường cho quân Constantinô khoảng bốn mươi ngàn người. Chương viết “một người diễn thuyết ca ngợi ông năm sau”, đúng: bài ấy đọc năm 313, một năm sau 312.

Thầy bói báo điềm xấu. Cùng bài ca tụng năm 313 (2,4) nói Constantinô đã tiến quân ngược lời khuyên của các thầy bói. Chương viết “Người ta kể”, đúng mức.

Các trận ở miền bắc nước Ý. Segusium (nay là Susa), Augusta Taurinorum (Turin), Brixia (Brescia) và trận vây Verona đều được kể trong bài ca tụng năm 313 và bài ca tụng của Nazariô năm 321. Chương nêu Susa, Turin và Verona, bỏ Brescia.

Những người trong chương

Điôclêtianô, hoàng đế từ năm 284 đến 305.

Maximianô, đồng hoàng đế phương Tây, chết năm 310.

Galêriô, Xêda rồi Augustô phương Đông, chết năm 311.

Constantiô Chlorô, Xêda rồi Augustô phương Tây, cha Constantinô, chết năm 306.

Constantinô, con Constantiô và bà Hêlêna.

Hêlêna, mẹ Constantinô, về sau là thánh Hêlêna (chương 39).

Thêôđôra, vợ sau của Constantiô.

Lactantiô, thầy dạy hùng biện người Bắc Phi.

Sêvêrô và Maximinô Đaia, hai Xêda được Galêriô chọn năm 305.

Maxentiô, con Maximianô, cai trị Rôma từ năm 306 đến 312.

Fausta, con gái Maximianô, vợ Constantinô.

Liciniô, Augustô từ năm 308.

Prisca và Valêria, vợ và con gái Điôclêtianô.

Crôcô, vua người Alamanni phục vụ trong quân đội La Mã.

Phêrô, giám mục Alêxanđria, tử đạo năm 311. Luxianô, linh mục Antiôkhia, tử đạo năm 312.

Những nơi trong chương

Venice, Vương cung thánh đường Thánh Máccô. Nicômêđia, nay là İzmit, Thổ Nhĩ Kỳ. Milanô, Trier (Đức), Sirmium (nay là Sremska Mitrovica, Serbia), Thêxalônica. Naissus, nay là Niš, Serbia. Salona và Split, Croatia. Bononia, nay là Boulogne-sur-Mer, Pháp. Eboracum, nay là York, Anh. Carnuntum, nước Áo. Massilia, nay là Marseille. Susa, Turin và Verona, miền bắc nước Ý.

Đọc thêm

Cuốn Về cái chết của những kẻ bách hại của Lactantiô, các chương 17 đến 44, kể liền mạch cả giai đoạn này, chừng bốn mươi trang và đọc như một truyện sử. Bản dịch tiếng Anh thế kỷ XIX đọc miễn phí được trên trang newadvent.org. Muốn đọc một công trình hiện đại, cuốn Constantine and Eusebius của Timothy Barnes là sách nghiên cứu chuẩn, còn The Cambridge Companion to the Age of Constantine do Noel Lenski chủ biên cho cái nhìn rộng hơn. Nếu có dịp đến Split, đi bộ qua cung điện Điôclêtianô là cách tốt nhất để hình dung một ông hoàng đế già ngồi trồng rau.

Câu chuyện của chương này nối với chương 27 (Những cơn sóng lửa, từ Nêrô đến Điôclêtianô), chương 34 (Alêxanđria và Antiôkhia: hai cách đọc Kinh Thánh) và chương 70 (Sau 1099: Edessa, Hattin và thảm kịch 1204). Câu chuyện còn được nối tiếp ở chương 37 (Cây cầu Milvian, năm 312), chương 38 (Sắc lệnh Milanô: buổi sáng sau đêm dài) và chương 39 (Chiếc áo gấm của hoàng đế).

Trở lại chương 36