Chương 36
Năm 284–312 · Từ Nicômêđia đến York
- Nơi chốn
- Nicômêđia, Split, York, Rôma, Carnuntum
- Giáo hoàng
- Caiô … Miltiađê
- Hoàng đế Rôma
- Điôclêtianô … Constantinô
Ở góc ngoài Vương cung thánh đường Thánh Máccô tại Venice, sát lối vào Dinh Tổng trấn xưa, có một cụm tượng đá đỏ sẫm mà phần lớn du khách đi ngang chẳng mấy khi để mắt tới. Tượng tạc bốn người đàn ông mặc áo giáp, đội mũ giống hệt nhau, một tay đặt lên chuôi gươm. Họ đứng thành hai cặp, người này choàng tay qua vai người kia, mặt giống nhau như tạc, trông chẳng khác nào bốn anh em sinh tư.
Khối đá ấy là đá hoa cương đỏ, loại đá cực cứng sắc đỏ tía chỉ khai thác ở một ngọn núi giữa sa mạc phía đông Ai Cập, dành riêng cho bậc đế vương. Bốn người trên tượng là bốn hoàng đế Rôma cùng trị vì khoảng năm 300. Không có chữ khắc tên nên các học giả vẫn bàn cãi ai là ai, nhưng điều người nghệ nhân muốn nói thì rõ như ban ngày: bốn vị vua nhưng chung một lòng, một đế quốc tuy chia bốn mà vẫn thuận hòa gắn kết.
Cụm tượng vốn dựng ở Constantinôpôli. Năm 1204, khi quân Thập tự chinh thứ tư cướp phá thành phố ấy, họ đục lấy tượng mang về Venice làm chiến lợi phẩm. Cạy vội, họ làm gãy một bàn chân đá để sót lại; mãi thập niên 1960, các nhà khảo cổ đào đất ở Istanbul mới tìm thấy mảnh bàn chân ấy, nay trưng bày trong Bảo tàng Khảo cổ của thành phố.
Trên khối đá tía, bốn vị hoàng đế bá vai nhau thật tình cảm; nhưng ngoài đời thực, chỉ chưa đầy mười năm sau, những người kế vị họ đã tuốt gươm lao vào chém giết lẫn nhau.
Chế độ bốn người cùng cai trị
Người nghĩ ra lối bốn hoàng đế cùng cai trị là Điôclêtianô, người lính nghèo vùng Balkan lên ngôi năm 284 như chương 27 đã nhắc. Lúc ấy đế quốc đã rộng đến mức một người không quán xuyến xuể: biên giới phía bắc bị các bộ tộc man di quấy nhiễu, biên giới phía đông phải đối đầu với quân Ba Tư, ở Ai Cập nổ ra bạo loạn, còn tại đảo quốc Britannia, nay là nước Anh, lại xuất hiện một chính quyền ly khai. Một hoàng đế giỏi mấy cũng không thể có mặt ở mọi mặt trận cùng lúc.
Đáng sợ hơn giặc ngoài là bệnh phản loạn trong quân đội. Suốt nửa thế kỷ trước, hễ viên tướng nào thắng một trận lớn là lính dưới quyền khoác áo bào tía tôn tướng mình làm hoàng đế, rồi kéo về giết vị vua đang ngồi trên ngai. Hơn hai mươi hoàng đế Rôma đã mất mạng theo kịch bản đẫm máu ấy.
Để chấm dứt vòng luẩn quẩn ấy, Điôclêtianô chia đôi đế quốc. Ông giữ nửa phía Đông giàu có, trao nửa phía Tây cho một bạn chiến đấu cũ gan góc là tướng Maximianô. Cả hai cùng mang tước hiệu Augustô, tức Hoàng đế chính. Điôclêtianô tự nhận thêm biệt hiệu Giôviô, nghĩa là con cháu thần Giúpite, vua các thần; còn Maximianô nhận biệt hiệu Hêrculiô, theo tên dũng sĩ thần thoại Hêraclês.
Năm 293, mỗi Augustô chọn thêm một hoàng đế phụ mang tước hiệu Xêda, vừa cai quản một vùng, vừa là người kế vị sẵn. Tại phương Đông, Điôclêtianô chọn tướng Galêriô; tại phương Tây, Maximianô chọn tướng Constantiô, thường gọi là Constantiô Da Xanh. Để thắt chặt, họ kết thông gia với nhau: Galêriô cưới con gái của Điôclêtianô, còn Constantiô cưới con gái riêng của vợ Maximianô. Các sử gia gọi lối cai trị này là Tứ đầu chế, nghĩa là “bốn người cùng cai trị”.
Lạ là không ai trong bốn hoàng đế đặt triều đình ở Rôma. Họ đóng đô ở các thành gần biên giới để tiện điều binh: Điôclêtianô ở Nicômêđia, miền tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay; Maximianô ở Milanô, miền bắc nước Ý; Constantiô ở Trier, gần sông Rhine bên Đức; và Galêriô ở Sirmium, vùng Balkan. Rôma vẫn là thủ đô danh dự, nhưng đã mất hẳn quyền quyết định vận mệnh đế quốc. Năm 303, khi Điôclêtianô về Rôma lần đầu mừng hai mươi năm trị vì, văn sĩ Kitô giáo Lactantiô kể nhà vua bực mình vì dân Rôma ăn nói suồng sã đến mức bỏ đi sớm mười ba ngày, không thèm chờ lễ nhậm chức quan chấp chính ở đó mà về làm lễ ở Ravenna.

Kế hoạch truyền ngôi của Điôclêtianô rất chặt chẽ: hai Hoàng đế chính trị vì đủ hạn thì cùng thoái vị; hai Hoàng đế phụ lên làm Augustô, rồi chọn hai Xêda mới theo tài năng chứ không cha truyền con nối. Tiền xu đúc trong giai đoạn này khắc hình bốn vị vua cùng dòng chữ Latinh Concordia, nghĩa là “Đồng tâm hòa hợp”.

Khoảng mười năm đầu, cỗ máy Tứ đầu chế chạy rất hiệu quả: năm 296, Constantiô thu phục lại đảo Britannia sau một thập niên ly khai; năm 298, Galêriô đánh bại đế quốc Ba Tư; biên cương yên ổn, thuế khóa được cải tổ, quân đội được củng cố, dù Lactantiô than rằng nuôi cùng lúc bốn triều đình và bốn đạo quân khiến sưu cao thuế nặng đè trĩu vai dân nghèo, đến mức “số người ăn lương nhà nước còn đông hơn số người đóng thuế”.
Và như chương 27 đã kể, chính lúc trật tự đế quốc ở đỉnh cao ấy, đầu năm 303, cuộc Đại Bách hại Hội Thánh bùng nổ.
Chàng thanh niên làm con tin trong cung điện Nicômêđia
Trong cung điện của Điôclêtianô ở Nicômêđia dạo ấy có một chàng thanh niên cao lớn, con trai đầu lòng của vị Xêda phương Tây Constantiô. Tên anh là Constantinô.
Anh sinh khoảng năm 272 tại Naissus, nay thuộc Serbia. Mẹ anh là bà Hêlêna, xuất thân bình dân nghèo khó. Thánh Ambrôsiô viết thập niên 390 cho biết bà từng làm nghề stabularia, tức là người phục vụ tại một quán trọ hay trạm ngựa bên đường. Năm 293, khi cha anh là Constantiô lên làm Xêda phương Tây, vì chính trị, ông phải chia tay bà Hêlêna để cưới bà Theôđôra, con gái riêng của vợ Hoàng đế Maximianô, cho môn đăng hộ đối.
Riêng chàng thiếu niên Constantinô thì được gửi sang phương Đông, sống ngay trong triều đình của Điôclêtianô tại Nicômêđia để học hỏi và rèn luyện binh nghiệp. Sử gia Êusêbiô từng nhớ lại kỷ niệm thuở trẻ ở xứ Palestine đã có lần tận mắt nhìn thấy chàng thanh niên Constantinô oai vệ đứng bên hữu hoàng đế Điôclêtianô khi đoàn ngự giá đi ngang qua vùng này. Tuy mang tiếng là được đào tạo tại triều đình, nhưng hầu hết các sử gia đều hiểu ngầm một sự thật: Constantinô thực chất được giữ ở phương Đông như một “con tin” cao cấp nhằm đảm bảo người cha Constantiô ở phương Tây không dám làm phản.
Bởi sống ngay tại Nicômêđia, gần như chắc chắn Constantinô đã tận mắt chứng kiến buổi sáng tháng Hai năm 303, khi quân lính của Điôclêtianô kéo đến đập phá tan hoang ngôi nhà thờ lớn của người Công giáo nằm trên ngọn đồi đối diện cung điện. Nhiều năm sau, khi đã trở thành hoàng đế, chính Constantinô đã nhắc lại trước hội nghị các giám mục rằng đôi mắt ông từng chứng kiến kết cục bi thảm của những vị hoàng đế ngoại giáo ra tay tàn sát Hội Thánh.
Cũng tại thành Nicômêđia thời gian ấy còn có một trí thức Kitô giáo người Bắc Phi tên là Lactantiô, người được chính Điôclêtianô mời về kinh đô để dạy môn hùng biện tiếng Latinh, nhưng khi cuộc bách hại năm 303 nổ ra thì ông bị mất chức giáo sư và rơi vào cảnh túng thiếu. Nhiều năm sau, chính Lactantiô sẽ viết cuốn sách nổi tiếng Về cái chết của những kẻ bách hại; dù tác phẩm mang giọng văn khá hả hê của một nạn nhân vừa thoát khỏi cảnh áp bức khi kể về cái chết thê thảm của các bạo chúa, nhưng vì tác giả từng sống ngay sát vách hoàng cung Nicômêđia nên cuốn sách đã cung cấp cho hậu thế những tư liệu lịch sử cận cảnh vô cùng quý giá.
Vị hoàng đế già lui về trồng rau cải
Ngày 1 tháng 5 năm 305, trên một ngọn đồi cách thành Nicômêđia khoảng năm cây số, nơi có dựng cột đá thờ thần Giúpite, hoàng đế Điôclêtianô, lúc ấy đã ngoài sáu mươi tuổi và vừa trải qua một trận ốm thập tử nhất sinh, đã đứng trước toàn quân, rơi nước mắt nói về tuổi già sức yếu của mình rồi tự tay cởi tấm áo choàng màu đỏ tía trao lại quyền bính. Cùng ngày hôm ấy tại thành Milanô bên nước Ý, vị Hoàng đế chính của phương Tây là Maximianô cũng miễn cưỡng làm lễ thoái vị theo đúng thỏa thuận với Điôclêtianô. Trong suốt lịch sử Rôma trước đó, chưa từng có vị hoàng đế nào tự nguyện về hưu như thế.
Theo đúng kịch bản, hai vị Xêda là Galêriô và Constantiô bước lên nhận tước hiệu Augustô. Thế nhưng đến lúc xướng tên hai Xêda mới thì toàn quân ngỡ ngàng: ai cũng đinh ninh đó sẽ là Constantinô, con trai tài giỏi của Constantiô, đang đứng ngay trên lễ đài, và Maxentiô, con trai Maximianô. Vậy mà dưới sức ép của Galêriô, hai cái tên được xướng lên lại là Sêvêrô, một chiến hữu thân tín của Galêriô, và Maximinô Đaia, cháu gọi Galêriô bằng cậu: hai kẻ thuộc phe cánh của Galêriô!
Thoái vị xong, Điôclêtianô về quê Dalmatia bên biển Adriatic, nay thuộc Croatia, sống trong một cung điện kiên cố như pháo đài ông cho xây suốt mười năm gần Salona. Cung điện ấy vẫn đứng đến ngày nay, thành khu phố cổ của thành phố biển Split, Di sản Thế giới; và thật kỳ diệu: chính lăng mộ bát giác chôn Điôclêtianô, kẻ từng muốn xóa sổ đạo Công giáo, vài thế kỷ sau thành Nhà thờ Chính tòa Split, dâng kính Thánh Đômniô, vị giám mục tử đạo đã bị chính Điôclêtianô giết hại trong cuộc bách hại năm 304!
Trở lại kinh đô Nicômêđia mùa hè năm 305: sau khi Điôclêtianô về hưu, chàng thanh niên Constantinô nhận ra tính mạng mình đang ngàn cân treo sợi tóc trong tay vị hoàng đế mới đầy mưu mô là Galêriô. Nhận được thư của vua cha Constantiô từ phương Tây nhắn rằng cha đang lâm bệnh nặng và xin cho con trai sang thăm, Galêriô không muốn thả hổ về rừng nhưng cũng không dám từ chối thẳng thừng. Theo lời kể đầy kịch tính của văn sĩ Lactantiô, một buổi chiều nọ, Galêriô miễn cưỡng ký giấy thông hành cho Constantinô và bảo anh cứ về nghỉ, đợi sáng mai vào nhận lệnh cuối cùng rồi hãy đi. Thực chất là để có thêm một đêm bày mưu giữ chân hoặc gửi thư mật cho người chặn bắt anh dọc đường.
Đoán thấu tâm địa của Galêriô, ngay tối hôm đó, chờ lúc hoàng đế đã đi ngủ, Constantinô lặng lẽ nhảy lên ngựa phóng thẳng ra khỏi thành Nicômêđia trong đêm tối! Trên suốt dọc đường chạy trốn xuyên qua lục địa châu Âu, cứ mỗi lần ghé vào một trạm dịch chuyển của triều đình để đổi lấy ngựa khỏe chạy tiếp, Constantinô lại cho dẫn đi hoặc làm què hết số ngựa trạm còn lại trong chuồng để quân truy đuổi của Galêriô phía sau không có ngựa mà đuổi theo! Nhờ cuộc đào thoát ngoạn mục ấy, anh đã kịp về tới cảng Boulogne ở miền bắc nước Pháp hội ngộ cùng vua cha đúng lúc đạo quân chuẩn bị xuống tàu vượt eo biển Manche sang đảo Britannia.
Biến cố tại thành York năm 306
Hai cha con cùng dẫn quân sang Britannia và tiến lên phía bắc đánh dẹp các bộ tộc người Picts ở vùng Scotland ngày nay. Mùa hè năm sau, ngày 25 tháng 7 năm 306, hoàng đế Constantiô lâm bệnh qua đời tại bản doanh Eboracum, tức thành phố York của nước Anh ngày nay.
Ngay trong ngày hôm ấy, bất chấp quy định của chế độ Tứ đầu chế và chẳng cần hỏi ý kiến của Galêriô ở phương Đông, các quân đoàn Rôma tại Britannia, dưới sự thúc giục nhiệt thành của vị thủ lĩnh đồng minh người Alamanni tên là Crôcô, đã đồng loạt tung hô người con trai ngoài ba mươi tuổi của vị tướng quá cố là Constantinô lên làm Hoàng đế! Ngày nay, ngay bên cạnh ngôi nhà thờ chính tòa cổ kính York Minster tại nước Anh, du khách sẽ bắt gặp bức tượng đồng tạc hình Constantinô ngồi trên ngai, tay cầm thanh gươm gãy mũi, biểu tượng chấm dứt bách hại, được dựng năm 1998 ngay trên nền phế tích sở chỉ huy quân đoàn Rôma xưa, nơi ông được tôn làm hoàng đế năm 306.

Sinh thời, vua cha Constantiô vốn là vị hoàng đế ôn hòa và nhân hậu nhất trong bốn vị vua thời Tứ đầu chế. Trong suốt cuộc Đại Bách hại từ năm 303, tại các vùng đất thuộc quyền cai trị của Constantiô, gồm Anh, Pháp và Tây Ban Nha, ông chỉ cho lính làm chiếu lệ việc tháo dỡ một vài ngôi nhà thờ để khỏi trái lệnh cấp trên, chứ không giết hại hay tra tấn một tín hữu Công giáo nào. Văn sĩ Lactantiô ca ngợi rằng ông chỉ để cho người ta đụng đến những bức tường gạch có thể xây lại được, nhưng “bảo vệ nguyên vẹn ngôi đền thờ đích thực của Thiên Chúa là thân xác con người”. Giờ đây, vừa nối nghiệp cha, việc đầu tiên của tân hoàng đế Constantinô là trả lại trọn quyền tự do tôn giáo cho Kitô hữu trong đất mình.
Cảnh “loạn sứ quân” giằng xé đế quốc
Nghe tin Constantinô tự lập làm vua, Galêriô giận tím mặt, nhưng ngại binh lực các quân đoàn biên viễn nên đành bấm bụng nhượng một nửa: gửi sắc phong công nhận Constantinô làm Hoàng đế phụ, còn chức Hoàng đế chính phương Tây thì trao cho Sêvêrô.
Thế nhưng, tiền lệ của Constantinô đã châm ngòi cho một phản ứng dây chuyền. Chỉ ba tháng sau, tại thủ đô Rôma, dân chúng và đội Cấm vệ quân, vốn đã bất mãn từ lâu vì bị các hoàng đế Tứ đầu chế bỏ rơi, nay lại bị Galêriô áp thuế thân như các tỉnh lẻ, đã nổi dậy vào ngày 28 tháng 10 năm 306, tôn người con trai của cựu hoàng Maximianô là Maxentiô lên làm hoàng đế tại Rôma! Vị cựu hoàng già Maximianô, vốn về hưu năm trước một cách miễn cưỡng, nghe tin con trai khởi sự liền lập tức từ bỏ chốn nghỉ hưu, khoác lại áo bào tía để cùng làm vua với con!
Từ giây phút ấy, toàn bộ hệ thống Tứ đầu chế vỡ vụn thành một cuộc nội chiến hỗn loạn. Hoàng đế Sêvêrô vâng lệnh Galêriô đem quân tiến đánh Rôma, nhưng bị chính binh lính của mình, vốn là lính cũ của Maximianô, quay lưng phản bội, dẫn đến bị bắt và bị giết chết. Bản thân Galêriô sau đó đích thân cầm đại quân từ phương Đông kéo sang vây đánh Rôma cũng không sao công phá nổi bức tường thành kiên cố, đành phải rút quân về trong sự bẽ bàng.
Kịch tính hơn nữa, tại Rôma, hai cha con Maximianô và Maxentiô lại quay sang tranh giành quyền lực với nhau! Năm 308, người cha Maximianô định lật đổ con trai mình trước mặt ba quân nhưng thất bại, bị chính con ruột đuổi khỏi Rôma, đành phải chạy sang xứ Gaule nương nhờ con rể mới của mình là Constantinô, người vừa kết hôn với con gái út của ông là công chúa Fausta một năm trước đó.

Nhìn bàn cờ Rôma lúc ấy, người Việt mình dễ nhớ đến thời “loạn mười hai sứ quân”: các đối thủ cầm gươm đánh nhau đều là cha con, anh em cột chèo, bố vợ, con rể trong cùng một nhà hoàng tộc, vừa hôm trước gả con kết nghĩa đồng minh thì hôm sau đã trở mặt đem quân thôn tính lẫn nhau!
Những luống rau cải ở Salona
Tháng 11 năm 308, để gỡ mớ tơ vò, Galêriô triệu tập hội nghị ở căn cứ Carnuntum bên sông Danube, nay thuộc nước Áo, và tha thiết mời cựu hoàng Điôclêtianô đến làm trọng tài. Tại đó, ông bạn già Maximianô cũng hết lời van nài Điôclêtianô mặc lại hoàng bào dẹp yên thiên hạ.
Một cuốn biên niên Latinh thế kỷ thứ IV ghi lại câu trả lời nổi tiếng của ông: “Giá như các ngài có dịp ghé về Salona để nhìn ngắm những luống rau cải xanh tốt do chính đôi bàn tay tôi tự trồng và chăm bón mỗi ngày, thì chắc chắn các ngài sẽ chẳng bao giờ mở miệng rủ rê tôi đánh đổi sự bình yên ấy để lấy lại ngai vàng đâu!”

Điôclêtianô quay về với vườn rau. Hội nghị Carnuntum vá víu Tứ đầu chế trên giấy: đặt tướng Liciniô làm Augustô phương Tây thay Sêvêrô đã chết, buộc ông già Maximianô phải thoái vị lần thứ hai, coi Maxentiô ở Rôma là kẻ phản loạn, và tiếp tục xếp Constantinô cùng Maximinô Đaia ở bậc Xêda cấp dưới. Dĩ nhiên cả Constantinô lẫn Maximinô Đaia đều chẳng thèm nghe và tự xưng luôn là Augustô.
Bi kịch gia đình vẫn tiếp diễn: năm 310, ông bố vợ Maximianô trong lúc ở nhờ nhà con rể Constantinô tại miền nam nước Pháp lại âm mưu làm phản lần thứ ba nhằm cướp quyền của chính con rể; mưu sự bại lộ tại thành Marseille, tương truyền do chính cô con gái Fausta tố giác với chồng để cứu mạng Constantinô; ông già tham vọng quyền lực ấy buộc phải thắt cổ tự sát. Sang năm 311, như chương 27 đã kể, hoàng đế Galêriô lâm bệnh ung thư thối rữa đau đớn và qua đời chỉ ít ngày sau khi ký sắc lệnh đình chỉ cuộc bách hại Kitô giáo.
Trong cung điện bên biển Salona, ông già Điôclêtianô sống nốt những ngày cuối trong cô đơn cay đắng: bất lực nghe tin tượng mình bị đập phá, vợ và con gái ông, bà Prisca và công chúa Valeria, góa phụ của Galêriô, bị kẻ kế vị là Maximinô Đaia bắt giam lưu đày vào sa mạc Xyri rồi sau đó bị Liciniô xử tử, còn Tứ đầu chế, tâm huyết cả đời ông, phá sản ngay trước mắt; ông chết trong u uất khoảng năm 312.
Bốn ông vua chia nhau bốn góc trời
Cuối năm 311, Galêriô chết rồi, đế quốc bị chia làm bốn vùng dưới tay bốn hoàng đế gườm ghè nhau từng ngày:
- Constantinô nắm giữ vùng cực Tây: Anh, Pháp, Tây Ban Nha.
- Maxentiô cố thủ tại trung tâm: nước Ý, thủ đô Rôma và vùng Bắc Phi.
- Liciniô kiểm soát vùng bán đảo Balkan và Đông Âu.
- Maximinô Đaia thống trị cả phương Đông: Tiểu Á, Xyri, Palestine và Ai Cập.
Thân phận người Công giáo sáng tối tùy nơi họ sống. Ở Tây Âu của Constantinô, ở Ý và Bắc Phi dưới quyền Maxentiô, tín hữu được bình an: Maxentiô là người ngoại giáo, về sau thường bị sử gia phe Constantinô tả như bạo chúa ăn chơi tàn ác, nhưng thật ra chính ông sớm chấm dứt bách hại ở Rôma và trả lại các nhà thờ bị tịch thu cho giám mục Rôma, như Giám mục Optatô ở Bắc Phi ghi nhận.
Trái lại, tại khắp các tỉnh phương Đông dưới ách cai trị của tên bạo chúa Maximinô Đaia, sắc lệnh khoan dung của Galêriô năm 311 chỉ có hiệu lực trên giấy được vỏn vẹn vài tháng ngắn ngủi. Ngay sau đó, Maximinô Đaia đã dùng thủ đoạn thâm độc kích động chính quyền các thành phố ngoại giáo làm đơn kiến nghị xin trục xuất người Kitô hữu, rồi lấy cớ “chiều theo nguyện vọng của nhân dân” để tái phát động chiến dịch bách hại đẫm máu. Một tấm bia đá khắc bản kiến nghị và lời phê chuẩn của hắn, tìm thấy tại thành Arycanda ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ, hiện vẫn còn lưu giữ. Máu các thánh tử đạo lại tiếp tục chảy ở phương Đông: tháng 11 năm 311, Đức Giám mục Phêrô của thành Alêxanđria bị chém đầu; tháng Giêng năm 312, linh mục học giả danh tiếng Luxianô của thành Antiôkhia, mà chương 34 vừa nhắc tới, đã chịu chết vì đói khát và tra tấn trong ngục tối Nicômêđia.
Tín hữu khắp phương Đông chỉ còn biết nín thở cầu nguyện, chờ xem cuộc đụng độ sắp tới giữa các hoàng đế sẽ đưa họ về đâu.
Cuộc hành quân thần tốc vượt dãy núi Alpes
Mùa xuân năm 312, từ xứ Gaule, Constantinô đi một nước cờ táo bạo: thay vì chờ đối phương đánh mình, ông vượt dãy Alpes hiểm trở đánh thẳng vào nước Ý và Rôma của Maxentiô.

Xét về tương quan lực lượng lúc bấy giờ, đó là một cuộc phiêu lưu cực kỳ mạo hiểm: đạo quân viễn chinh mà Constantinô mang theo chỉ có khoảng bốn mươi ngàn binh sĩ, tức là chưa bằng một phần tư tổng binh lực lên tới hơn một trăm ngàn quân mà Maxentiô đang nắm giữ tại nước Ý. Hơn nữa, trước lúc xuất quân, các thầy bói ngoại giáo trong quân đội sau khi mổ bụng con vật xem quẻ đều đồng thanh can ngăn rằng mọi điềm báo đều cực xấu, tiến quân ắt sẽ đại bại; trong khi đối thủ Maxentiô lại đang ung dung ngồi sau bức tường thành Rôma kiên cố bậc nhất thế giới với kho lương thực dự trữ dồi dào đủ sức cầm cự suốt nhiều năm; thành này từng đánh bật cả hai đạo quân của Sêvêrô và Galêriô trước đó.
Thế nhưng, mặc đám thầy bói, Constantinô vẫn thúc quân vượt đèo. Hành quân thần tốc, ông liên tiếp đập tan các đạo quân của Maxentiô ở miền bắc nước Ý: hạ gục thành Susa ngay dưới chân núi Alpes, đánh tan quân kỵ binh thiết giáp tại Turin, rồi giành chiến thắng quyết định tại thành Verona.
Cuối tháng Mười năm 312, quân Constantinô đã tới sát cửa ngõ Rôma, chỉ còn cách một con sông Tibre.
Và chính trên đường tiến về Rôma năm ấy, theo lời Constantinô kể lại với sử gia Êusêbiô nhiều năm sau, khi ngước nhìn bầu trời, ông đã thấy một dấu chỉ làm thay đổi lịch sử thế giới.
Và chính trên đường tiến về Rôma năm ấy, theo lời Constantinô kể lại với sử gia Êusêbiô nhiều năm sau, khi ngước nhìn bầu trời, ông đã thấy một dấu chỉ làm thay đổi lịch sử thế giới.
Chương 36 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
…còn Tứ đầu chế, tâm huyết cả đời ông, phá sản ngay trước mắt; ông chết trong u uất khoảng năm 312.
Những người trong chương
- Bốn hoàng đế · Cụm tượng đá porphyry đỏ vẫn đứng ở góc Vương cung thánh đường Thánh Máccô, Venice. Bàn chân gãy khi cạy tượng, mãi thập niên 1960 mới tìm lại, nay ở Bảo tàng Khảo cổ Istanbul.
- Constantinô · Bên cạnh York Minster có tượng đồng ông ngồi, tay cầm thanh gươm gãy mũi, của Philip Jackson, ra mắt năm 1998. Dưới Minster còn phế tích sở chỉ huy quân đoàn Rôma.
Nơi ấy hôm nay
- Trier, nước Đức. Còn đại sảnh Aula Palatina và cổng thành Porta Nigra của thời Tứ đầu chế.
- Thêxalônica, Hy Lạp. Còn khải hoàn môn và lăng Galêriô, nay là nhà thờ Rotunda.
- Carnuntum, gần làng Petronell-Carnuntum, nước Áo, nơi họp hội nghị năm 308. Ở đó có một công viên khảo cổ và bảo tàng.
Muốn đọc thêm
Lactantiô, Về cái chết của những kẻ bách hại, chương 17 đến 44, newadvent.org · Timothy Barnes, Constantine and Eusebius · Noel Lenski (chủ biên), The Cambridge Companion to the Age of Constantine
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Điôclêtianô
- Maximianô
- Galêriô
- Constantiô Chlorô
- Constantinô
- Hêlêna
- Thêôđôra
- Lactantiô
- Sêvêrô
- Maximinô Đaia
- Maxentiô
- Fausta
- Liciniô
- Prisca
- Valêria
- Crôcô
- Phêrô (giám mục Alêxanđria)
- Luxianô
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 37
Cây cầu Milvian, năm 312: dấu thánh giá trên khiên chiến thắng
Vì sao dấu chữ X lồng chữ P trên áo lễ các cha lại từng được vẽ vội lên khiên của lính?
Khoảng 18 phút đọc











