Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 37

Kiểm chứng chương 37: Cây cầu Milvian, năm 312

Đọc xong chương 37, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: lời sấm của Sách Sibylla ngày 28 tháng Mười do ai ghi lại, giấc mơ của Lactantiô và dấu trên trời của Êusêbiô khác nhau ở đâu và ai viết trước, huy chương bạc ở Munich là gì, và khải hoàn môn cạnh Colosseum thật sự khắc những chữ gì. Chương kể trận đánh ngày 28 tháng 10 năm 312 và câu chuyện nổi tiếng về dấu lạ mà Constantinô thấy. Đây là một trong những sự kiện được tranh luận nhiều nhất của lịch sử Hội Thánh, vì hai lời kể chính, của Lactantiô và của Êusêbiô, không khớp nhau. Chương đã trình bày cả hai. Những trang dưới đây cho bạn chỗ tra từng lời kể, giới thiệu thêm những nguồn khác (các bài ca tụng, đồng tiền, khải hoàn môn), và nói rõ những gì các sử gia đồng ý, những gì còn bàn.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Các nguồn chính, xếp theo thời gian:

1. Bài ca tụng năm 313, đọc ở Trier trước Constantinô, chỉ một năm sau trận đánh. Bài này không nhắc tên Đức Kitô, chỉ nói ông được một thần linh dẫn dắt. 2. Lactantiô, Về cái chết của những kẻ bách hại, chương 44, viết khoảng năm 314 đến 316. 3. Êusêbiô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 9, chương 9, viết khoảng năm 315 đến 325. 4. Khải hoàn môn Constantinô, dựng năm 315. 5. Bài ca tụng của Nazariô, năm 321. 6. Êusêbiô, Cuộc đời Constantinô, quyển 1, các chương 27 đến 40, viết sau năm 337. 7. Zôsimô, sử gia ngoại giáo cuối thế kỷ V, rất ghét Constantinô.

Maxentiô và Sách Sibylla

Nguồn là Lactantiô 44,8. Câu trả lời của Sách Sibylla là hôm ấy kẻ thù của người Rôma sẽ chết. Lactantiô cũng nói hôm ấy là ngày kỷ niệm Maxentiô lên ngôi (44,4). Maxentiô được tôn ngày 28 tháng 10 năm 306, đúng sáu năm trước, nên chương nói đúng.

Sách Sibylla được giữ trong đền thờ thần Giúpite trên đồi Capitôlinô. Chỉ một nhóm tư tế nhỏ được mở sách, khi có lệnh của viện nguyên lão hay hoàng đế. Chương tả đúng chi tiết ấy.

Chương viết “Lời sấm ấy, như nhiều lời sấm khác, mang hai nghĩa”. Người xưa rất thích kể những lời sấm hai nghĩa như thế. Bạn có thể nhớ chuyện vua Crêsus hỏi sấm ở Đenphô và nghe rằng nếu đánh Ba Tư, ông sẽ phá hủy một đế quốc lớn. Ông đánh, và đế quốc bị phá hủy là của chính ông.

Hai đạo quân

Số quân của Constantinô. Tư liệu chương 36 đã nói bài ca tụng năm 313 cho biết ông mang theo chưa đến một phần tư quân của mình. Con số khoảng bốn mươi ngàn là ước tính của các sử gia ngày nay. Zôsimô (2,15) đưa ra chín mươi tám ngàn cho Constantinô và một trăm tám mươi tám ngàn cho Maxentiô; các sử gia cho những con số này bị thổi phồng.

Các trận ở miền bắc nước Ý: xem tư liệu chương 36.

Đường Flaminia là con đường cổ chạy từ Rôma lên phía bắc và qua cầu Milvian. Nó vẫn còn, với tên Via Flaminia.

Tường thành Aurêlianô. Hoàng đế Aurêlianô cho xây từ năm 271, dài gần mười chín cây số. Maxentiô mới cho nâng cao gấp đôi ở nhiều đoạn. Phần lớn bức tường vẫn còn đứng quanh trung tâm Rôma. Chương viết “gần hai mươi cây số”, làm tròn từ con số ấy.

Cầu Milvian (Pons Milvius). Cây cầu đá có từ năm 109 trước Công nguyên, nên đứng đó hơn bốn trăm năm trước trận đánh. Nó vẫn bắc qua sông Tibrê, ở phía bắc Rôma, với tên Ponte Milvio, dù đã xây lại nhiều lần. Việc Maxentiô cho phá một phần cầu đá và bắc cầu phao bên cạnh được cả Lactantiô (44,9) lẫn Zôsimô (2,15) nhắc. Chi tiết cụ thể rằng cầu phao làm bằng thuyền đến từ Zôsimô.

Dân Rôma hô trong trường đua. Lactantiô kể dân Rôma đồng thanh hô rằng Constantinô không thể bị đánh bại (44,7). Ông kể chuyện này xảy ra ngay hôm ấy, trong các trò đua mừng ngày lên ngôi của Maxentiô. Chương kể chuyện này như một trong những lý do khiến ông ra khỏi thành, và dùng chữ “có lẽ” cho cả hai lý do. Đó là cách nói đúng mức, vì các nguồn không cho biết chắc ông nghĩ gì. Lactantiô thêm rằng Maxentiô ở lì trong Rôma đến lúc ấy vì các thầy bói cảnh báo ông sẽ chết nếu bước ra ngoài, và chương nói đúng như vậy.

Saxa Rubra, “những tảng đá đỏ”, nằm trên đường Flaminia, khoảng mười cây số về phía bắc cầu Milvian. Các sử gia còn bàn trận đánh chính diễn ra ở đó hay gần cầu hơn, như chương nói. Ngày nay một khu dân cư và một ga xe lửa vẫn mang tên Saxa Rubra.

Lời kể của Lactantiô

Lactantiô 44,5. Bản La-tinh nói Constantinô được báo mộng phải ghi dấu trên trời của Thiên Chúa lên khiên trước khi giao chiến, và ông ghi Đức Kitô lên khiên bằng chữ X đặt nghiêng, đầu trên uốn cong lại. Chương dịch sát: “Constantinô được báo mộng phải ghi dấu hiệu trên trời của Thiên Chúa lên khiên của binh lính, rồi mới giao chiến.”

Lactantiô làm gia sư cho Crispô, con trai cả của Constantinô, ở Trier, theo lời thánh Giêrônimô (Các danh nhân, 80). Ông viết sách chỉ vài năm sau trận đánh, nên được coi là lời kể sớm nhất. Chương viết “Khoảng năm 315”, nằm trong khoảng 314 đến 316.

Dấu ấy là gì? Chương nói đó là Chi-Rho, hai chữ cái đầu của tên Christos trong tiếng Hy Lạp. Bạn nên biết các nhà nghiên cứu còn bàn chữ X đặt nghiêng, đầu trên uốn cong, trong lời Lactantiô nghĩa là gì. Có người hiểu đó là Chi-Rho. Có người hiểu đó là một chữ thập có đầu trên uốn thành vòng chữ P, dấu mà các thầy chép sách Kitô giáo đã dùng trong sách chép tay từ khoảng năm 200 (gọi là staurogram). Dù thế nào, đó là một dấu chỉ Đức Kitô. Chương nói đúng cả hai cách hiểu.

Chi-Rho trên đồng tiền. Bạn có thể tự xem chứng cứ: một huy chương bạc đúc ở xưởng tiền Ticinum (nay là Pavia, nước Ý) khoảng năm 315 có hình Constantinô đội mũ trụ, trên mũ có dấu Chi-Rho. Một chiếc được giữ ở Munich. Đây là một trong những lần đầu tiên dấu Kitô giáo xuất hiện trên đồng tiền La Mã. Những chỗ chương tả khăn bàn thờ, áo lễ và cửa nhà thờ mang dấu này là điều người kể thấy ngày nay.

Lời kể của Êusêbiô

Trong Cuộc đời Constantinô, quyển 1:

  • Chương 27 và 28: Constantinô nghĩ nên cầu khẩn vị thần nào, nhớ rằng cha mình đã tôn kính một Thiên Chúa duy nhất, và cầu nguyện.
  • Chương 28: khoảng giữa trưa, ông thấy trên bầu trời, phía trên mặt trời, “chiến tích hình thập giá bằng ánh sáng trên bầu trời, phía trên mặt trời, kèm dòng chữ: Hãy chiến thắng bằng dấu này” (tiếng Hy Lạp Toutōi nika). Cả đoàn quân cũng thấy. Êusêbiô nói chính hoàng đế đã kể cho ông nghe “rất lâu sau đó” và thề rằng đó là sự thật.
  • Chương 29: Đức Kitô hiện ra với ông trong giấc mơ, mang theo dấu ấy.
  • Chương 30 và 31: làm lá cờ Labarum. Êusêbiô tả: một ngọn giáo cao bọc vàng, thanh ngang tạo thành hình thập giá, trên đỉnh có vòng hoa bằng vàng và đá quý, trong vòng hoa là Chi-Rho. Ông viết: “Tôi đã có dịp tận mắt thấy hình này”.

Câu La-tinh quen thuộc In hoc signo vinces (“Trong dấu này, ngươi sẽ thắng”) là một dạng về sau. Êusêbiô viết bằng tiếng Hy Lạp, và lời ông nghĩa là “Hãy chiến thắng bằng dấu này”. Chương nói đúng điều này.

Về nơi xảy ra, Êusêbiô không nói ở đâu, chỉ nói là trong lúc hành quân. Chương viết Êusêbiô “không nêu tên” nơi ấy, đúng.

Hai lời kể không khớp nhau

Chương nêu đúng những điểm khác nhau mà các sử gia hay nhắc:

  • Lactantiô chỉ nói một giấc mơ trước trận đánh. Êusêbiô nói một dấu lạ giữa ban ngày mà cả quân đội thấy, rồi mới đến giấc mơ.
  • Trong Lịch sử Hội Thánh (quyển 9, chương 9), viết sớm hơn, Êusêbiô kể chiến thắng ở cầu Milvian và so sánh Maxentiô chìm xuống sông với quân Pharaô chìm dưới Biển Đỏ, nhưng không nhắc dấu lạ trên trời.

Thêm một điểm: nếu cả đoàn quân đã thấy dấu lạ như Êusêbiô kể, thì lạ là không ai nhắc tới nó trước năm 337. Chương nói đúng như thế.

Thị kiến thần Apôlô năm 310. Bài ca tụng đọc năm 310 ở Trier (bài số 6 trong tập, đoạn 21) kể Constantinô đã ghé một đền thờ thần Apôlô, có lẽ ở Grand trong vùng Vosges, nước Pháp, và thấy Apôlô cùng Nữ thần Chiến thắng trao cho ông những vòng nguyệt quế, mỗi vòng mang dấu số ba mươi, điềm ba mươi năm trị vì. Còn bài ca tụng năm 313 (bài số 12) thì không hề nhắc tên Đức Kitô. Chương nói cả hai điều này.

Giả thuyết quầng sáng mặt trời. Năm 1993, học giả người Đức Peter Weiss đề nghị rằng năm 310 Constantinô cùng binh lính đã thấy một quầng sáng quanh mặt trời: những tinh thể băng trên cao bẻ cong ánh nắng thành vòng và cung sáng, đôi khi thành một cây thập giá ánh sáng. Lúc đầu ông hẳn coi đó là dấu từ Apôlô, thần mặt trời. Về sau, khi quen biết người Kitô hữu, ông hiểu lại nó là dấu của Đức Kitô, và kể cho Êusêbiô theo cách ấy. Nhiều sử gia thấy ý này có lý, nhưng nó vẫn chỉ là phỏng đoán, như chương nói. Quầng sáng mặt trời có hình thập giá là có thật; bạn có thể tìm ảnh bằng từ khóa “sun halo cross”.

Câu kết của phần này, mà phần lớn sử gia chấp nhận, kể cả những người ngờ dấu lạ: “Ta không biết đích xác Constantinô đã thấy gì. Nhưng ta biết ông tin rằng Thiên Chúa của người Kitô hữu đã hứa cho ông chiến thắng.”

Những tấm khiên

Cờ hiệu và nghi lễ trong quân đội La Mã, với việc tế súc vật và xem gan trước trận, được các sử gia quân sự mô tả kỹ. Thần Mặt Trời Bất Khả Chiến Bại (Sol Invictus) là vị thần Constantinô đặc biệt tôn kính trước năm 312, như thấy trên đồng tiền của ông.

Câu quân của Constantinô “phần đông là người ngoại giáo” là nhận định chung. Quân của ông đến từ Gaule và vùng sông Rhine, nơi Kitô giáo còn hiếm.

Câu “Đó là lần đầu tiên một tướng Rôma dẫn quân ra trận dưới dấu hiệu của Đức Kitô” khớp với những gì các nguồn cho biết.

Chữ “chín năm trước”: cuộc Đại Bách hại bắt đầu năm 303, chín năm trước trận đánh.

Trận đánh bên sông

  • Kỵ binh của Constantinô phá tan kỵ binh đối phương: bài ca tụng năm 313 (đoạn 16 và 17) tả trận đánh.
  • Đội Cấm vệ quân đứng lại đánh đến chết: Zôsimô (2,16) và bài ca tụng năm 313.
  • Cầu đổ, quân chen nhau rơi xuống sông, Maxentiô chết đuối vì giáp nặng: Lactantiô (44,9), Êusêbiô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 9, chương 9, đoạn 5 đến 8) và Zôsimô (2,16). Êusêbiô nói bằng cách bắc cầu thuyền, Maxentiô đã “tự chuẩn bị phương tiện để hủy diệt chính mình”, và rằng “ngay lập tức các thuyền cùng người trên đó biến mất trong vực sâu”. Chương trích đúng hai câu này. Chương cũng trích bài ca của Môsê về quân Pharaô, “như hòn đá” và “như chì trong dòng nước dữ dội”; hai câu ấy ở sách Xuất hành 15,5 và 15,10.
  • Đầu Maxentiô cắm lên ngọn giáo, rước vào thành: bài ca tụng năm 313 (18,3) và bài của Nazariô năm 321. Gửi sang Bắc Phi: bài ca tụng năm 313 và Zôsimô (2,17).

Câu cuối của đoạn, rằng vị hoàng đế ra trận dưới dấu thập giá đã làm việc này như bất cứ tướng Rôma nào khác, là lời bình của người kể.

Vào thành Rôma

  • Constantinô vào thành ngày 29 tháng 10 năm 312: bài ca tụng năm 313.
  • Viện nguyên lão tôn ông làm Augustô cao cấp: Lactantiô (44,11).
  • Ông giải tán đội Cấm vệ quân: sử gia Aurelius Victor (40,25) và Zôsimô (2,17). Augustô lập đội này từ năm 27 trước Công nguyên, nên nó tồn tại hơn ba trăm năm. Doanh trại Castra Praetoria bị phá một phần, và một đoạn tường vẫn còn, gắn vào tường thành Aurêlianô gần ga Termini ngày nay. Chương nói “ít nhất là một phần”, đúng.

Có lên đồi Capitôlinô tế thần không? Chương nói một số sử gia cho rằng ông không làm vậy, người khác không chắc. Đúng thế. Bài ca tụng năm 313 tả cuộc vào thành nhưng không nhắc lễ tế trên đồi Capitôlinô, một việc lẽ ra phải được nhắc. Từ sự im lặng ấy nhiều sử gia suy ra ông đã bỏ nghi lễ. Người khác nói im lặng chưa đủ để kết luận.

Bức tượng. Êusêbiô ghi rằng Constantinô cho dựng tượng mình ở nơi công cộng nhất Rôma, tay phải cầm “dấu thánh giá cứu độ”. Dòng chữ La-tinh khắc bên dưới nói nhờ “dấu hiệu cứu độ này, bằng chứng thật của lòng dũng cảm”, ông đã cứu thành phố “khỏi ách bạo chúa” và khôi phục cho viện nguyên lão và dân Rôma phẩm vị và vẻ huy hoàng xưa (Lịch sử Hội Thánh, quyển 9, chương 9, đoạn 10 và 11). Chương theo sát đoạn này.

Khải hoàn môn Constantinô

Viện nguyên lão dâng khải hoàn môn năm 315, nhân dịp Constantinô cai trị tròn mười năm. Nó đứng giữa Đấu trường Colosseum và đồi Palatinô.

Dòng chữ khắc. Bạn có thể tự đọc khi đứng dưới chân, hoặc tìm ảnh chụp. Dòng chữ nói rằng Constantinô cùng quân đội đã báo thù cho quốc gia trước tên bạo chúa và cả phe cánh hắn, và nêu hai lý do: instinctu divinitatis, “do sự thúc đẩy của thần linh”, và mentis magnitudine, sự cao cả của trí óc ông. Chương giải thích đúng: chữ mơ hồ, để mỗi bên tự đọc vào đó điều mình muốn.

Hình chạm lấy từ công trình cũ. Đúng. Trên khải hoàn môn có những tấm từ thời Trajanô, những phù điêu tròn thời Hađrianô tả cuộc săn và lễ tế các thần xưa, và những tấm hình chữ nhật thời Marcô Aurêliô. Đầu các hoàng đế cũ được đục lại thành đầu Constantinô hoặc Liciniô. Phần làm riêng năm 315 là một dải chạm dài và hẹp kể chiến dịch năm 312, trong đó có cảnh trận cầu Milvian, với lính chìm dưới sông. Bạn có thể tìm dải chạm ấy ở mặt phía nam, phía trên các vòm cổng nhỏ.

Không có thập giá nào. Đúng.

Constantinô vẫn giữ những điều cũ

  • Tước Pontifex Maximus (thượng tế). Constantinô và các con ông vẫn giữ. Hoàng đế Gratianô bỏ tước này khoảng năm 382.
  • Thần Mặt Trời trên đồng tiền. Hình Sol Invictus còn trên tiền của Constantinô đến khoảng năm 324 đến 325. Chương viết “khoảng năm 325”, gần đúng.
  • Chịu phép rửa năm 337. Êusêbiô kể Constantinô chịu phép rửa gần Nicômêđia ngay trước khi chết, tháng 5 năm 337 (Cuộc đời Constantinô, quyển 4, chương 61 và 62). Người rửa tội cho ông là giám mục Êusêbiô thành Nicômêđia, một người có cảm tình với phe Ariô. Thời ấy nhiều người hoãn phép rửa đến cuối đời, vì nghĩ phép rửa tha mọi tội và sợ không giữ mình trong sạch được về sau, nhất là những người phải cầm quyền và xử án. Chương 39 kể thêm.

Constantinô theo đạo thật lòng đến đâu

Chương nói các sử gia còn tranh luận mãi. Đây là một trong những cuộc tranh luận lâu nhất của sử học. Hai đầu của nó:

  • Năm 1853, sử gia Thụy Sĩ Jacob Burckhardt gọi Constantinô là một chính khách không có tôn giáo thật sự, dùng Kitô giáo làm công cụ.
  • Năm 1981, học giả người Anh Timothy Barnes, trong cuốn Constantine and Eusebius, lập luận rằng ông là một Kitô hữu chân thành từ năm 312 trở đi.

Phần lớn sử gia ngày nay đứng giữa hai quan điểm ấy, như chương nói: “Có lẽ ông là cả hai, như nhiều người.”

Bạn nên biết thêm một điều: hơn mười năm sau trận Milvian, năm 326, Constantinô cho giết chính con trai cả của mình là Crispô, học trò của Lactantiô, và về sau cả vợ là Fausta. Lý do không rõ. Chương 39 kể chuyện này.

Tấm bảng trên thập giá

Tấm bảng trên thập giá được ghi trong bốn Tin Mừng: Ga 19,19-22; Mt 27,37; Mc 15,26; Lc 23,38. Thánh Gioan ghi là “Giêsu Nadarét, Vua dân Do Thái” (Ga 19,19). Chương viết tấm bảng bằng chữ hoa theo lối của người kể, và không dẫn số câu.

Câu “Gần ba trăm năm trước”: từ năm 30 đến 312 là khoảng hai trăm tám mươi năm, nên đúng.

Sắc lệnh Milanô được kể ở chương 38.

Những người trong chương

Constantinô, hoàng đế, khoảng 272 đến 337.

Maxentiô, hoàng đế ở Rôma từ năm 306 đến 312.

Lactantiô, thầy dạy hùng biện, gia sư của Crispô.

Êusêbiô, giám mục Xêdarê, sử gia, tác giả Cuộc đời Constantinô.

Crispô, con trai cả của Constantinô.

Nazariô, nhà hùng biện, đọc bài ca tụng năm 321.

Zôsimô, sử gia ngoại giáo ở Constantinôpôli cuối thế kỷ V.

Peter Weiss, học giả Đức. Jacob Burckhardt và Timothy Barnes, hai sử gia.

Êusêbiô thành Nicômêđia, giám mục, người rửa tội cho Constantinô.

Những nơi trong chương

Cầu Milvian (Ponte Milvio), phía bắc Rôma. Saxa Rubra, trên đường Flaminia. Sông Tibrê, con sông của Rôma. Đồi Capitôlinô. Khải hoàn môn Constantinô, cạnh Đấu trường Colosseum. Ticinum, nay là Pavia. Grand, vùng Vosges, nước Pháp.

Đọc thêm

Chương 44 sách của Lactantiô chỉ dài hai trang, và quyển 1, các chương 26 đến 40 sách Cuộc đời Constantinô của Êusêbiô cũng ngắn. Đọc liền hai đoạn, bạn sẽ tự thấy chỗ khớp và chỗ không khớp. Cả hai đều có bản dịch tiếng Anh thế kỷ XIX, đọc miễn phí được trên trang newadvent.org. Muốn đọc một công trình hiện đại, cuốn Constantine and Eusebius của Timothy Barnes là sách nghiên cứu chuẩn, còn Constantine: Roman Emperor, Christian Victor của Paul Stephenson viết cho độc giả phổ thông. Nếu đến Rôma, hãy đứng dưới khải hoàn môn Constantinô và tự đọc hai chữ instinctu divinitatis.

Câu chuyện của chương này nối với chương 27 (Những cơn sóng lửa, từ Nêrô đến Điôclêtianô), chương 35 (Montanô, Nôvatianô và câu hỏi về lòng thương xót) và chương 36 (Bốn hoàng đế, một đế quốc tan vỡ), và còn được nối tiếp ở chương 38 (Sắc lệnh Milanô: buổi sáng sau đêm dài) và chương 39 (Chiếc áo gấm của hoàng đế).

Trở lại chương 37