Chương 37
Mùa thu năm 312 · Bên dòng sông Tibrê
Nếu có dịp bước vào một ngôi nhà thờ tại các xứ đạo Việt Nam, từ những ngôi thánh đường cổ kính miền Bắc với mái ngói cong cong và tiếng chuông ngân vang sớm tối, cho tới các họ đạo miệt vườn sông nước miền Tây, bà con giáo dân hẳn đều gặp một dấu hiệu quen thuộc: hai chữ cái lồng vào nhau, trông tựa như chữ X và chữ P. Dấu ấy được thêu trên khăn bàn thờ, chạm trên cửa nhà tạm, in trên áo lễ của các linh mục. Đó chính là dấu Chi-Rho ☧, hai chữ cái đầu tiên trong danh xưng Đức Kitô viết bằng tiếng Hy Lạp, Christos.
Ít ai ngờ rằng hơn một ngàn bảy trăm năm về trước, trước khi lên bàn thờ Chúa, dấu này từng được vẽ vội lên mặt khiên của hàng vạn người lính. Nó đã theo chân họ bước vào một trong những trận chiến mang tính quyết định nhất lịch sử Đế quốc Rôma: trận đánh bên cây cầu Milvian trên dòng sông Tibrê vào mùa thu năm 312.
Lúc bấy giờ, bên trong kinh thành Rôma, Hoàng đế Maxentiô đang đứng ngồi không yên. Ngày 28 tháng Mười năm 312 đánh dấu tròn sáu năm kể từ ngày ông bước lên ngai vàng. Phấp phỏng vì đại quân đối thủ đã áp sát kinh đô, nhà vua ra lệnh mở gấp Sách Sibylla: những tập sách sấm cổ xưa mà người Rôma coi như báu vật hộ quốc, chỉ mở ra khi vận nước ngàn cân treo sợi tóc.
Nhà văn Kitô giáo Lactantiô kể lại rằng các tư tế đã lật trang sách và đọc lên một lời sấm: “Hôm nay, kẻ thù của dân Rôma sẽ phải đền mạng”.
Nghe xong, Maxentiô mừng như mở cờ trong bụng. Kẻ thù của Rôma, trong con mắt của ông, còn ai khác ngoài Constantinô, vị tướng đang dẫn đại quân tiến sát kinh thành, chỉ còn cách chưa đầy một ngày đường. Lời sấm lại rơi đúng ngày kỷ niệm đăng quang, nên Maxentiô đinh ninh trời cao đứng về phía mình.
Nhưng lời sấm xưa nay vẫn như con dao hai lưỡi: nó không nói rõ kẻ thù ấy đang đứng ở bên ngoài tường thành hay đang ở ngay bên trong thành.
Canh bạc vượt núi
Muốn hiểu sức nóng của trận cầu Milvian, ta phải trở lại mùa xuân năm 312. Khi ấy, Constantinô làm một việc ai nghe cũng bảo là liều mạng: ông dẫn khoảng bốn vạn binh sĩ từ xứ Gaule, tức nước Pháp ngày nay, vượt qua dãy núi Alpes dựng đứng, tuyết phủ trắng xóa, để tiến thẳng vào đất Ý. Bốn vạn nghe thì đông, nhưng ông đã phải để lại phần lớn quân tinh nhuệ giữ phòng tuyến sông Rhine trước các bộ tộc man di; đạo quân ông mang theo ít hơn nhiều so với quân của Maxentiô đang chờ sẵn.

Nhưng bốn vạn chiến binh ấy không phải lính kiểng. Họ là những người lính phong trần, thân mình chằng chịt vết sẹo, quen chịu đựng gió sương khắc nghiệt và đã được trui rèn qua bao trận sinh tử với các bộ tộc phương Bắc. Nhanh như tên rời dây cung, đạo quân của Constantinô đánh tan quân địch tại Susa ngay dưới chân dãy núi tuyết, tiếp tục thắng lớn ở Turin, rồi giành chiến thắng vang dội tại Verona. Các đô thị giàu có miền bắc nước Ý lần lượt mở cổng đón ông. Đến cuối tháng Mười, đoàn quân viễn chinh đã rầm rập tiến xuống con đường Flaminia: tuyến đường lát đá cổ kính dẫn thẳng vào trái tim của Rôma.
Về quân sự, Maxentiô nắm mọi lợi thế. Kinh thành Rôma được bao bọc bởi hệ thống Tường thành Aurêlianô dài gần hai mươi cây số, cao và dày, lại vừa được ông gia cố. Trong kho, lương thảo đủ cầm cự một cuộc vây hãm dài ngày. Để ngăn chặn bước tiến của đối phương từ bờ bắc sông Tibrê, Maxentiô còn cho đánh sập một nhịp của cây cầu đá cổ Milvian: cây cầu đã bắc ngang dòng nước đục phù sa suốt hơn bốn trăm năm, về sau được trùng tu nhiều lần và cho đến tận ngày nay vẫn hiện diện với tên gọi Ponte Milvio.
Bất cứ vị chỉ huy biết tính toán nào cũng sẽ đóng chặt cổng thành mà chờ: mùa đông khắc nghiệt của châu Âu sắp sửa ập tới, bốn vạn quân xa nhà, thiếu lương thực và áo ấm, sớm muộn cũng rã ngũ dưới chân tường thành.
Thế nhưng, người tính không bằng trời tính. Lactantiô kể lại rằng trước đó Maxentiô cứ ở lì trong thành, không dám ló mặt ra, bởi các thầy bói cảnh báo rằng hễ ông bước chân ra khỏi cổng thành là sẽ phải bỏ mạng. Thế rồi lòng dân trong thành bắt đầu nổi sóng: trong những ngày hội kỷ niệm lễ đăng quang của ông tại trường đua ngựa, dân chúng Rôma, vốn đã quá ngán ngẩm cảnh thuế má nặng nề và lối cai trị bạo ngược, đã đồng thanh hô vang ngay trước mặt hoàng đế: “Không ai thắng nổi Constantinô đâu!” Maxentiô bẽ mặt bỏ dở cuộc vui; nỗi sợ dân trong thành nổi loạn mở cổng đón địch khiến ông mất sáng suốt. Cộng thêm lời sấm đầy khích lệ từ Sách Sibylla, nhà vua quyết định dẫn quân ra khỏi thành.
Ông truyền lệnh bắc gấp một cây cầu phao bằng những chiếc thuyền gỗ buộc sát vào nhau, đặt ngay bên cạnh nhịp cầu đá đã bị phá hủy, rồi xua đại quân vượt sông Tibrê sang bờ bắc, dàn trận trên cánh đồng Saxa Rubra, nghĩa là “Đá Đỏ”.

Quyết định ấy chẳng khác gì tự tròng dây thòng lọng vào cổ. Toàn bộ đạo quân của Maxentiô phải chiến đấu trong thế lưng dựa sát vào dòng sông dữ dội: nếu thắng trận thì không sao, nhưng nếu chẳng may thất thế phải tháo lui, lối thoát duy nhất của hàng chục ngàn binh sĩ mang gươm giáo nặng trịch chỉ là một dải cầu thuyền bấp bênh trên dòng nước mùa thu chảy xiết.
Giấc mơ và dấu sáng giữa trưa
Trong khi Maxentiô rối bời toan tính bên trong kinh thành, thì ở phía bên kia chiến tuyến, Constantinô cũng trải qua những ngày dài trăn trở. Trước một kinh đô lớn và một đối thủ đông quân hơn hẳn, lòng gang thép mấy cũng khó tránh âu lo. Chính vào những giờ phút căng thẳng ấy, theo lời ông thuật lại về sau, trời cao đã lên tiếng.
Về biến cố này, có hai lời chứng của hai tác giả sống cùng thời.
Lời chứng thứ nhất thuộc về Lactantiô, một học giả Kitô giáo từng tận mắt thấy cơn bách hại ở Nicômêđia, về sau làm thầy dạy Crispô, con trai cả của Constantinô. Khoảng năm 315, chỉ ba năm sau trận đánh, ông ghi lại rằng vào đêm trước ngày giao chiến quyết định, Constantinô đã được báo mộng phải vẽ “dấu hiệu trên trời của Thiên Chúa” lên tấm khiên của toàn thể binh sĩ rồi mới xuất trận. Constantinô vâng theo: các binh sĩ sơn lên mặt khiên một chữ X nằm nghiêng với phần đầu trên uốn tròn thành hình chữ P, tức dấu Chi-Rho, danh thánh của Đức Kitô.
Lời chứng thứ hai là của Giám mục Êusêbiô thành Xêdarê, người được gọi là cha đẻ của ngành sử học Hội Thánh. Trong tác phẩm Cuộc đời Constantinô được biên soạn sau năm 337, ngài kể một chuyện kỳ vĩ hơn, và quả quyết rằng chính hoàng đế, khi đã về già, đã thề mà kể cho ngài nghe. Một buổi quá trưa, khi đang hành quân cùng đoàn binh mã, Constantinô ngước nhìn trời và sững sờ thấy một cây thập giá bằng ánh sáng hiện ra phía trên mặt trời, kèm một dòng chữ: “Hãy chiến thắng bằng dấu này”, mà hậu thế quen đọc bằng tiếng Latinh là In hoc signo vinces. Cả đạo quân đi cùng cũng thấy và kinh ngạc. Đêm hôm ấy, chính Đức Kitô đã hiện ra trong giấc ngủ của ông, mang theo đúng dấu thập giá rực sáng ban chiều, truyền dạy ông hãy chế tác một ngọn cờ hiệu theo mẫu ấy để dẫn đầu ba quân.


Sáng hôm sau, Constantinô gọi những thợ kim hoàn khéo tay nhất trong quân doanh. Họ lấy một ngọn giáo dài dát vàng ròng, gắn thêm một thanh ngang cũng bằng vàng tạo thành hình cây thập giá; trên đỉnh ngọn giáo, họ kết một vòng hoa bằng vàng nạm đá quý, và ở chính giữa vòng hoa lồng hai chữ Chi-Rho lấp lánh. Đó là ngọn cờ Labarum, mà Giám mục Êusêbiô nói chính mắt ngài đã thấy.
Đến nay, các nhà nghiên cứu vẫn bàn nhiều về hiện tượng này: có người giải thích đó là một hiện tượng quang học quầng mặt trời, khi ánh nắng khúc xạ qua các tinh thể băng trên tầng cao tạo thành hình chữ thập phát sáng; lại có người thắc mắc vì sao lời tường thuật của Lactantiô và của Êusêbiô lại có sự khác biệt về thời điểm và chi tiết.
Nhưng có một sự thật không ai chối cãi: vào buổi sáng ngày 28 tháng Mười năm 312, Constantinô đã đặt cược toàn bộ sinh mạng lẫn ngai vàng của mình vào danh Thiên Chúa của các Kitô hữu. Những chiến binh Rôma xưa nay vốn chỉ quen tôn thờ thần chiến tranh Mars, thần sấm sét Giúpite hay thần Mặt Trời; vậy mà sáng hôm ấy, họ lại nắm chặt trên tay những chiếc khiên sơn dấu hiệu của người Kitô hữu: những con người suốt ba trăm năm qua luôn bị coi là tà đạo, bị lùng bắt gắt gao và bị ném vào đấu trường cho thú dữ xé xác. Lần đầu tiên trong lịch sử, một vị thống soái Rôma dẫn đại quân ra sa trường dưới bóng cờ của Đấng đã chịu đóng đinh trên thập giá.

Trận đánh bên dòng nước xiết
Trận đánh diễn ra nhanh hơn người ta tưởng nhiều.
Sáng ngày 28 tháng Mười, lực lượng kỵ binh thiện chiến của Constantinô lao như sấm sét đánh thẳng vào hai bên sườn đội hình của Maxentiô. Kỵ binh của Maxentiô nhanh chóng vỡ trận và tháo chạy tan tác. Mất đôi cánh che chở, khối bộ binh đông mà thiếu nhuệ khí bị đẩy lùi từng bước về phía mép sông Tibrê. Duy chỉ có đội Cấm vệ quân, những người từng tôn Maxentiô lên ngai vàng, là tử chiến tại chỗ không lùi; còn lại cả đạo quân hoảng loạn, giẫm đạp lên nhau mà chạy.

Hàng vạn binh sĩ khoác trên mình những bộ giáp sắt nặng nề, cùng với những con ngựa chiến lồng lộn kinh hoàng, chen chúc xô đẩy nhau tràn lên cây cầu thuyền mong manh.
Dây thừng và ván gỗ tạm bợ không chịu nổi sức nặng ấy. Một tiếng rắc khô khốc xé toang không gian, cây cầu thuyền đứt phăng làm đôi rồi đổ sụp xuống dòng nước.
Hàng ngàn binh lính rơi xuống dòng Tibrê mùa thu chảy xiết. Những bộ giáp sắt, mũ đồng và những chiếc khiên nặng trĩu, vốn là lớp vỏ bảo vệ sinh mạng nơi chiến trường, giờ đây biến thành những khối đá khổng lồ kéo họ chìm nghỉm xuống đáy sông. Chính Maxentiô cũng bị cuốn vào dòng nước xoáy: bộ chiến giáp nặng nề kéo ông chìm xuống lớp bùn đen.
Ngòi bút Êusêbiô liền nghĩ đến một trang quen thuộc trong Cựu Ước: biến cố Xuất Hành bên bờ Biển Đỏ. Ngài viết như bài ca khải hoàn của ông Môsê: cây cầu thuyền mà Maxentiô bắc ra để vượt sông rốt cuộc lại trở thành nấm mồ chôn vùi chính ông; hệt như đạo chiến xa của Pharaô năm xưa bị sóng biển nhấn chìm, Maxentiô cùng đoàn cận vệ đã chìm xuống đáy sông “như hòn đá”, “như chì trong dòng nước dữ dội”.
Lời sấm trong Sách Sibylla quả không sai một ly: ngay trong ngày hôm ấy, kẻ thù của dân Rôma đã phải đền mạng, chỉ có điều người phải đền mạng lại chính là Maxentiô, kẻ đã tự dìm mình xuống đáy sông Tibrê.
Sáng hôm sau, quân lính vớt được thi thể của Maxentiô bên bờ sông. Theo tập tục khắc nghiệt của chiến tranh thời cổ đại, binh lính chặt lấy đầu ông, cắm lên một ngọn giáo dài và giương cao đi trước đoàn quân khải hoàn tiến vào kinh thành Rôma; về sau, chiếc đầu ấy còn được gửi sang tận Bắc Phi để dập tắt mọi mầm mống phản loạn. Vị hoàng đế vừa ra trận dưới dấu thánh giá vẫn hành xử trên chiến trường hệt như bất kỳ vị tướng Rôma nào khác.
Ngày 29 tháng Mười năm 312, các cổng thành Rôma mở toang. Dân chúng ùa ra đường hò reo đón người chiến thắng. Viện Nguyên lão cúi đầu dâng lên Constantinô tước hiệu cao quý nhất của đế quốc: vị Augustô đứng đầu. Đội Cấm vệ quân từng làm mưa làm gió hơn ba thế kỷ bị giải tán, doanh trại của họ bị san phẳng, một đoạn tường của khu doanh trại ấy cho đến ngày nay vẫn còn sót lại, nằm lẫn trong bức tường thành gần nhà ga Termini.

Pho tượng cầm thánh giá
Điều khiến người Công giáo hôm nay ngẫm nghĩ nhiều nhất là thái độ của Constantinô sau ngày khải hoàn.
Theo lệ ngàn đời của Rôma, vị thống soái chiến thắng trở về phải diễu hành lên đồi Capitôlinô để dâng súc vật tế tạ thần sấm sét Giúpite. Thế nhưng, các nguồn thời ấy cho thấy Constantinô đã không làm lễ tế ấy. Thay vào đó, ông truyền lệnh dựng một pho tượng lớn của chính mình tại quảng trường đông người nhất kinh thành: tay phải pho tượng không cầm vương trượng hay gươm, mà nâng cao “dấu thánh giá cứu độ”.
Ngay bên dưới bệ tượng, nhà vua cho khắc một dòng chữ Latinh:
“Nhờ dấu hiệu cứu độ này, bằng chứng chân thật của lòng dũng cảm, ta đã giải phóng thành Rôma khỏi ách bạo chúa, trả lại tự do cùng phẩm giá và vẻ huy hoàng xưa cho Viện Nguyên lão và dân Rôma.”
Thử hình dung tâm trạng giáo dân Rôma lúc ấy. Cha ông của họ từng bị Hoàng đế Nêrô phết nhựa thông đốt làm những ngọn đuốc sống thắp sáng vườn thượng uyển. Ông bà của họ từng bị Hoàng đế Đêciô ép buộc phải xin giấy chứng nhận đã ăn thịt cúng tế tà thần. Mới vài năm trước, lính của Điôclêtianô còn xông vào từng nhà lục soát, đốt Kinh Thánh, phá nơi cầu nguyện, buộc người Kitô hữu phải âm thầm chôn cất nhau dưới những đường hầm toại đạo ẩm thấp tối tăm trong lòng đất.
Vậy mà giờ đây, người đứng trên đỉnh quyền lực của đế quốc mạnh nhất trần gian lại công khai tuyên bố rằng mình giành được chiến thắng chính là nhờ dấu thánh giá của Đấng chịu đóng đinh!
Khải hoàn môn không tên Chúa
Dẫu vậy, lịch sử không phẳng lặng như chuyện cổ tích. Ba năm sau chiến thắng, vào năm 315, Viện Nguyên lão Rôma đã cho xây dựng một chiếc khải hoàn môn bằng đá cao chừng hai mươi mốt mét ngay bên cạnh Đấu trường Colosseum để ca ngợi hoàng đế, và nay vẫn đứng giữa lòng Rôma.
Thế nhưng, đọc dòng chữ khắc trên vòm cổng, người ta thấy một sự dung hòa tế nhị. Dòng văn bia ca ngợi Constantinô đã giải cứu đất nước nhờ trí tuệ vĩ đại của ông và nhờ instinctu divinitatis: một cụm Latinh rất khéo, nghĩa là “do thần linh thúc đẩy”.
Dòng khắc ấy không có tên Đức Giêsu Kitô, nhưng cũng không có tên thần Giúpite. Hai chữ “thần linh” ấy để ngỏ cho cả hai phía: người Kitô hữu khi đọc lên thì thầm dâng lời tạ ơn Thiên Chúa duy nhất của mình, còn giới quý tộc ngoại giáo khi đọc thì lại nghĩ đến các vị thần bảo hộ quen thuộc của tổ tiên họ.
Thậm chí, trên thân chiếc khải hoàn môn này, người ta còn tháo gỡ những bức phù điêu cổ từ thời các vị hoàng đế trước đem gắn vào, trong đó có cả cảnh đi săn và cảnh dâng lễ tế thần ngoại giáo. Bản thân Hoàng đế Constantinô lúc bấy giờ vẫn tiếp tục nắm giữ chức vị Pontifex Maximus, tức vị thượng tế tối cao của tôn giáo cổ truyền Rôma; những đồng tiền xu do triều đình ông đúc vẫn mang hình ảnh thần Mặt Trời cho đến tận khoảng năm 325; và phải đợi đến những ngày cuối cùng của cuộc đời, khi nằm trên giường bệnh vào năm 337, vị hoàng đế này mới chính thức lãnh nhận bí tích Rửa Tội để trở thành một người Kitô hữu trọn vẹn.
Niềm vui và mối lo
Bao thế kỷ, các sử gia vẫn tranh luận: liệu lòng tin của Hoàng đế Constantinô là chân thành thực sự, hay chỉ là nước cờ chính trị của một người nhạy bén đã thấy trước Kitô giáo đang lên? Có người nhận định ông chỉ lợi dụng tôn giáo làm công cụ củng cố quyền lực; nhưng cũng có nhiều học giả khẳng định ông là một tín hữu chân thành, dẫu hiểu biết về giáo lý đức tin của ông thuở ban đầu còn đơn sơ và vẫn còn chịu ảnh hưởng bởi nếp nghĩ cung đình Rôma.
Thế nhưng, đối với người giáo dân Rôma vào buổi sáng mùa thu năm 312 ấy, những câu hỏi của các sử gia đời sau chẳng có nghĩa lý gì.
Điều duy nhất làm đôi mắt họ rưng rưng lệ, làm lời kinh tạ ơn vang lên nghẹn ngào từ khắp các ngõ phố nghèo, chỉ gói gọn trong một sự thật: đêm dài ba trăm năm bắt bớ đã thực sự qua rồi!
Từ nay sẽ không còn cảnh lính gõ cửa lục soát từng nhà để tịch thu chén thánh hay xé nát các cuộn sách Phúc Âm; sẽ không còn cảnh cha mẹ đứt ruột nhìn con cái bị điệu ra pháp trường, hay tiếng gầm gừ rùng rợn của bầy sư tử đói trên nền cát đấu trường. Người Kitô hữu từ nay có thể ngẩng đầu đi dự lễ bẻ bánh ngày Chúa Nhật mà không sợ bị tố giác.
Gần ba thế kỷ trước đó, tại Giêrusalem, một góc tỉnh lẻ xa xôi hẻo lánh của đế quốc, một người Do Thái nghèo khó mang tên Giêsu đã bị quan tổng trấn Rôma Phongxiô Philatô kết án đóng đinh nhục nhã trên đồi Sọ, phía trên đầu Người treo tấm bảng gỗ ghi dòng chữ mỉa mai: “Giêsu Nadarét, Vua dân Do Thái”.
Vậy mà hôm nay, chính dấu hiệu của cái chết ô nhục ấy lại được sơn trang trọng trên những chiếc khiên của đoàn quân chiến thắng, hiên ngang tiến bước vào thủ đô của chính đế quốc từng đóng đinh Người. Thiên Chúa đã dùng chính những gì yếu hèn, nhục nhã nhất theo mắt trần gian để khuất phục những thế lực mạnh nhất.
Mẹ Hội Thánh đã bước ra khỏi bóng tối âm u của các hang toại đạo để đứng hiên ngang dưới ánh sáng mặt trời. Thế nhưng, cổ nhân vẫn thường nhắc nhở: “Lửa thử vàng, gian nan thử đức”. Ánh hào quang của vinh hoa và tự do cũng tiềm ẩn những cạm bẫy tinh vi mà suốt ba trăm năm gươm đao bách hại chưa từng đặt ra.
Khi hoàng đế ra tay bách hại, các tín hữu nắm chặt tay nhau trong tình huynh đệ, sẵn sàng đổ máu đào để làm chứng cho Chúa. Nhưng khi hoàng đế trở thành người bạn đồng hành đầy quyền thế, liệu ai sẽ là người quyết định Hội Thánh phải tin điều gì?
Khi việc theo đạo không còn đồng nghĩa với cái chết, mà trái lại còn mở ra cơ hội thăng quan tiến chức, được ban cấp đất đai và bổng lộc, liệu người ta tìm đến với Chúa vì lòng yêu mến chân thành hay chỉ vì danh lợi trần thế?
Một khúc quanh lớn vừa khép lại, và một chặng thử thách mới của đức tin đang mở ra. Chỉ ít tháng sau đó thôi, bước chuyển ấy sẽ thành hình trong một văn kiện mà sử sách gọi là Sắc chỉ Milan, năm 313.
Hết Thời đại II: Giữa lửa thử thách
Chỉ ít tháng sau đó thôi, bước chuyển ấy sẽ thành hình trong một văn kiện mà sử sách gọi là Sắc chỉ Milan, năm 313.
Chương 37 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Hãy chiến thắng bằng dấu này”
Những người trong chương
- Constantinô · Một huy chương bạc đúc ở Ticinum, nay là Pavia, khoảng năm 315, cho thấy ông đội mũ trận có dấu Chi-Rho. Một chiếc được giữ ở Munich.
- Maxentiô · Tường thành Aurêlianô ông cho gia cố vẫn đứng quanh trung tâm Rôma. Một đoạn tường doanh trại Cấm vệ quân, bị Constantinô phá, còn gắn vào đó gần ga Termini.
Nơi ấy hôm nay
- Khải hoàn môn Constantinô, cao chừng hai mươi mốt mét, đứng cạnh Đấu trường Colosseum. Dòng chữ trên đỉnh nói “do sự thúc đẩy của thần linh”, không nêu tên Đức Kitô.
- Cầu Milvian qua bao lần xây lại, vẫn bắc qua sông Tibrê với tên Ponte Milvio.
- Đường Flaminia vẫn còn, mang tên Via Flaminia.
Muốn đọc thêm
Xh 15,4-10 · Lactantiô, Về cái chết của những kẻ bách hại, chương 44 · Êusêbiô, Cuộc đời Constantinô, quyển 1, chương 26 đến 40 · newadvent.org · Paul Stephenson, Constantine: Roman Emperor, Christian Victor
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Constantinô
- Maxentiô
- Lactantiô
- Êusêbiô thành Xêdarê
- Crispô (con Constantinô)
- Nazariô
- Zôsimô
- Peter Weiss
- Jacob Burckhardt
- Timothy Barnes
- Êusêbiô thành Nicômêđia













