Tư liệu chương 38
Kiểm chứng chương 38: Sắc lệnh Milanô: buổi sáng sau đêm dài
Đọc xong chương 38, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: “Sắc lệnh Milanô” có thật là một sắc lệnh không, những người què, chột mắt trở về từ hầm mỏ ai tả lại, và chuyện nhà thờ ở Tyrô, nhà thờ Latêranô nằm ở đâu trong sách xưa. Chương mở đầu thời đại III bằng lá thư năm 313, còn lại tới nay trong hai bản: bản Latinh do Lactantiô chép, bản Hy Lạp do Êusêbiô chép. Phần còn lại của chương dựa nhiều vào lời kể của Êusêbiô, người sống qua những năm ấy ở Xêdarê. Những trang này chỉ chỗ tra, nói vì sao các sử gia bảo “không có sắc lệnh nào ký ở Milanô”, và chỉ ra một hai chỗ người kể hình dung thêm.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Hai chỗ tra chính:
- Lactantiô, Về cái chết của những kẻ bách hại, chương 48: nguyên văn Latinh lá thư dán ở Nicômêđia.
- Êusêbiô, Lịch sử Hội Thánh, quyển 10, chương 5, các đoạn 2 đến 14: bản Hy Lạp, rất gần với bản Latinh.
Lá thư dài chừng hai trang. Bạn có thể tìm bản tiếng Anh miễn phí trên mạng với tên “Edict of Milan”. Bản dịch tiếng Anh thế kỷ XIX của cả hai tác giả đều có trên trang newadvent.org.
Ngày 13 tháng Sáu năm 313
Lactantiô ghi rằng lá thư được dán ở Nicômêđia “vào ngày Idus tháng Sáu”, tức ngày 13 tháng 6 năm 313 (Lactantiô 48,1). Ông thêm rằng nhờ lá thư ấy, sau mười năm và khoảng bốn tháng, Hội Thánh được dựng lại (48,13). Tính từ ngày 23 tháng 2 năm 303 thì đúng. Chương trích đúng con số của ông. Chữ “rằm tháng Sáu” trong chương là cách nói gần gũi của người Việt cho ngày giữa tháng. Ngày Idus của tháng Sáu theo lịch Rôma là ngày 13, không phải ngày 15.
Chuyện người đàn ông giật sắc lệnh của Điôclêtianô năm 303 xuống xé nát rồi bị thiêu sống nằm ở Lactantiô, chương 13 (xem tư liệu chương 27). Êusêbiô cũng kể (Lịch sử Hội Thánh, quyển 8, chương 5) và nói đó là người có địa vị cao, đúng như chương viết. Chuyện nhà thờ lớn trên đồi nhìn thẳng sang cung điện bị phá trong vài giờ là ở Lactantiô, chương 12, cũng đã nói ở tư liệu chương 27. Lactantiô, người thầy dạy hùng biện được Điôclêtianô mời về Nicômêđia, cũng được giới thiệu ở đó.
Cuộc gặp ở Milanô
Tháng Hai năm 313. Constantinô và Liciniô gặp nhau ở Milanô, và Liciniô cưới Constantia (Lactantiô 43,2 và 45,1). Constantia là con gái của Constantiô và bà Thêôđôra, nên là em gái cùng cha khác mẹ của Constantinô, theo tư liệu cũ. Bà sinh sau Constantinô nhiều năm, nên gọi là em gái.
Chuyện Milanô là nơi các hoàng đế thời ấy thường đóng đô thay cho Rôma, và chuyện Liciniô giữ vùng Balkan còn Maximinô Đaia giữ Tiểu Á, Syria và Ai Cập, là phần nền người kể nhắc lại từ các chương 36 và 37. Hai tư liệu chính của chương này chỉ cho biết hai hoàng đế gặp nhau ở Milanô và có đám cưới.
Vì sao nói “không có sắc lệnh nào ký ở Milanô”. Năm 1891, sử gia người Đức Otto Seeck chỉ ra rằng văn bản còn lại thật ra là một lá thư của Liciniô gửi các tổng trấn phương Đông, viết sau cuộc gặp ở Milanô. Nó không phải một “sắc lệnh” theo nghĩa luật. Từ đó phần lớn các sử gia đồng ý, và chương nói đúng điều này. Tên “Sắc lệnh Milanô” vẫn được dùng vì đã quen.
Maximinô Đaia thua trận. Trận đánh diễn ra ngày 30 tháng 4 năm 313, ở Campus Ergenus gần Hađrianôpôli (nay là Edirne, Thổ Nhĩ Kỳ): Lactantiô, chương 46 và 47. Chuyện ông cải trang làm nô lệ mà chạy nằm ở 47,4. Cái chết ở Tácxô mùa hè năm 313 có trong Lactantiô 49 và Êusêbiô, quyển 9, chương 10. Có một điều bạn nên biết: trước khi chết, chính Maximinô cũng ra một sắc lệnh cho các Kitô hữu được tự do và trả lại tài sản. Êusêbiô chép lại sắc lệnh ấy ở quyển 9, chương 10, các đoạn 7 đến 11, như chương nói.
Điều lá thư nói
“Bất cứ đấng thần linh nào đang ngự trên trời.” Câu Latinh là quidquid est divinitatis in sede caelesti (Lactantiô 48,2). Chương giải thích đúng: lá thư vẫn nói theo cách nghĩ của người Rôma, tin rằng đế quốc cần ơn các thần. Bản tiếng Việt câu này là bản dịch riêng của sách.
Bãi bỏ mọi lệnh trước nằm ở 48,4-5.
Áp dụng cho mọi người. Lá thư viết rằng quyền tự do được trao cho các Kitô hữu và cho mọi người khác, để không tôn giáo nào bị coi là kém phần tôn kính (Lactantiô 48,6). Chương viết các hoàng đế không muốn lấy đi gì khỏi “sự tôn kính dành cho bất cứ tôn giáo nào”. Cụm này lấy từ bản dịch tiếng Anh cũ của Lactantiô và giữ đúng ý.
Sắc lệnh của Galêriô năm 311 chỉ cho phép Kitô hữu giữ đạo. Chương 27 và 36 đã kể.
Không phải quốc giáo. Chương nói đúng. Kitô giáo trở thành tôn giáo chính thức của đế quốc nhờ sắc lệnh Cunctos populos của Têôđôsiô ngày 27 tháng 2 năm 380, rồi qua các luật cấm tế lễ ngoại giáo năm 391 và 392. Từ năm 313 đến năm 380 là sáu mươi bảy năm, hợp với chữ “gần bảy mươi năm” của chương. Năm 313, Kitô giáo chỉ được đứng ngang hàng với các đạo khác.
Trả lại tài sản
Phần về tài sản nằm ở 48,7-11. Mọi điều chương kể đều có trong lá thư. Những nơi họp bị tịch thu thì phải trả lại. Ai đã mua hay được cho một nơi như thế phải trao trả ngay, rồi xin nhà nước bồi hoàn. Những đất đai khác “thuộc về đoàn thể các Kitô hữu” cũng phải trả (tiếng Latinh ad ius corporis eorum, 48,9). Hai chữ “không đòi tiền, không đòi giá” là lấy từ bản dịch tiếng Anh cũ của Lactantiô. Trong bản Hy Lạp của Êusêbiô, phần đất đai ấy thuộc về “không phải riêng từng người trong họ, mà cả cộng đoàn” (Lịch sử Hội Thánh, quyển 10, chương 5, đoạn 11).
Chương nói điều mới của năm 313 là một quy tắc chung, rõ ràng, viết ra giấy và gửi đến các tổng trấn. Đó là lời nói cẩn thận, vì trước đó đã có những ví dụ. Năm 260, hoàng đế Galliênô ra lệnh trả các nơi thờ phượng và nghĩa trang cho các giám mục (Êusêbiô, quyển 7, chương 13; xem tư liệu chương 27). Năm 272, hoàng đế Aurêlianô phân xử vụ tranh chấp một nhà thờ ở Antiôkhia bằng cách trao nó cho người mà các giám mục ở Rôma và nước Ý công nhận (Êusêbiô, quyển 7, chương 30, đoạn 19). Như vậy, trước năm 313, chính quyền đã có lúc đối xử với Hội Thánh như một chủ sở hữu. Điều mới là việc này được ghi vào một văn bản cho cả đế quốc, và không bị rút lại.
Những người trở về
Êusêbiô tả niềm vui những ngày ấy trong Lịch sử Hội Thánh, quyển 9, chương 1, các đoạn 8 đến 11 (sau sắc lệnh của Galêriô năm 311), và quyển 10, chương 1 đến 3 (sau năm 313). Những người từ hầm mỏ trở về đi qua mọi thành phố “vui mừng và hớn hở”, hát ngợi khen Thiên Chúa “bằng thánh thi và thánh vịnh”, trong khi đám đông chen nhau dọc đường và giữa các khu chợ (quyển 9, chương 1, đoạn 10 và 11).
Những người bị khoét mắt phải rồi đốt, bị đốt khớp chân trái cho què thì có trong Êusêbiô, Các vị tử đạo ở Palestine, chương 7 và 8, và Lịch sử Hội Thánh, quyển 8, chương 12, đoạn 10. Ở đó, mắt phải bị khoét bằng gươm rồi đốt, còn chân trái bị đốt khớp cho tàn tật.
Sau năm 313, Êusêbiô nhắc “các lễ cung hiến nhà thờ trong các thành phố” và niềm vui “như có thần khí thổi vào, nở rộ nơi tất cả chúng tôi” (quyển 10, chương 2 và 3). Chi tiết người ta gặp nhau ở đâu cũng ôm nhau mừng, và cảnh người dân ôm lấy những người trở về giữa chợ, là cách người kể hình dung niềm vui ấy cho sống động. Ở những đoạn vừa dẫn, Êusêbiô nói về đám đông, tiếng thánh vịnh và niềm vui, không nói rõ về những cái ôm.
Giám mục Paphnutiô. Chuyện Constantinô cúi xuống hôn lên hốc mắt trống của ông do sử gia Rufinô kể (Lịch sử Hội Thánh, quyển 10, chương 4, khoảng năm 402), rồi Socrates kể lại (quyển 1, chương 11). Cả hai viết sau đó gần một trăm năm. Chuyện nhiều người mang sẹo ấy về sau ngồi giữa các giám mục ở Nicêa cũng là chuyện các tác giả đời sau kể lại. Đó là chuyện truyền lại, ta không có cách kiểm từng người.
Những người không kịp thấy
Giám mục Phêrô thành Alêxanđria. Ông chết ngày 25 tháng 11 năm 311 (Êusêbiô, quyển 9, chương 6, đoạn 2). Chuyện ông xin cầu nguyện ở mộ thánh Máccô rồi mới đưa cổ cho đao phủ có trong bản Cuộc tử đạo của Phêrô, viết muộn hơn. Chương dùng chữ “người ta kể”, đúng mức.
Linh mục Luxianô. Ông chết ngày 7 tháng 1 năm 312 (Êusêbiô, quyển 9, chương 6, đoạn 3). Chuyện ông dâng Thánh lễ ngay trên ngực mình do sử gia Philôstôrgiô kể (Lịch sử Hội Thánh, quyển 2, chương 13), khoảng năm 430. Bạn nên biết Philôstôrgiô là người theo phe Ariô, còn Luxianô là thầy của chính Ariô (xem tư liệu chương 34 và 40), nên ông có lý do để tôn vinh Luxianô. Chương viết “Truyền thống kể”, đúng mức.
Pamphilô. Linh mục, người phát triển thư viện ở Xêdarê mà Origênê để lại. Ông bị bắt năm 307, bị giam hai năm, và chịu chém đầu ngày 16 tháng 2 năm 310 (Êusêbiô, Các vị tử đạo ở Palestine, chương 11). Trong tù, ông và Êusêbiô cùng viết cuốn Biện hộ cho Origênê. Êusêbiô tự gọi mình là “Êusêbiô của Pamphilô” (tiếng Latinh Eusebius Pamphili) để nhớ thầy, đúng như chương nói.
Nhà thờ xây trên mộ các vị tử đạo đã nói ở tư liệu chương 29. Chương thêm rằng tục lệ ấy còn đến nay. Sách Hướng dẫn Tổng quát Sách lễ Rôma (số 302) viết rằng nên giữ tục lệ đặt thánh tích của các thánh, dù không phải là vị tử đạo, dưới bàn thờ sắp được cung hiến. Câu tiếng Việt trong chương là bản dịch riêng của sách này, từ nguyên văn tiếng Anh trên trang vatican.va.
Nhà thờ ở Tyrô
Bài giảng Êusêbiô nói trong lễ cung hiến nhà thờ Tyrô chiếm gần trọn chương 4 quyển 10 của Lịch sử Hội Thánh. Năm khánh thành thường được đặt khoảng năm 315 đến 317, và chương ghi “khoảng năm 315”. Những điều chương tả:
- Bức tường bao quanh khuôn viên và cổng lớn nhìn về phía mặt trời mọc: quyển 10, chương 4, đoạn 37 và 38.
- Sân mở có vòi nước để rửa: đoạn 40.
- Gian giữa cao rộng, trên đầu là gỗ bá hương quý của Li-băng: đoạn 42.
- Bàn thờ ở chính giữa: đoạn 44.
- Giám mục Paulinô dựng lại ngay trên nền cũ, sau khi nơi ấy bị người ta đổ “đủ thứ rác rưởi”: các đoạn 26 đến 45 gộp lại.
- Việc so sánh với cảnh dựng lại Đền Thờ sau thời lưu đày (sách Étra, sách Khácgai) chạy suốt bài giảng. Chương trích lời Khácgai: “Vinh quang sau này của Nhà này sẽ lớn hơn vinh quang trước” (sách Khácgai, chương 2, câu 9).
Đây là bản tả một nhà thờ Kitô giáo xưa nhất mà ta có từ chính người đã đứng bên trong. Nhà thờ ở Tyrô ngày ấy nay không còn.
Nhà thờ Latêranô
Constantinô trao cho giám mục Rôma khu đất của dòng họ Laterani trên đồi Caelius, gọi là Latêranô. Chương gọi đó là “một dinh thự hoàng gia”, cách nói của người kể. Vương cung thánh đường xây bên cạnh được cung hiến vào thời Giáo hoàng Miltiađê hoặc Silvestrô. Hội Thánh mừng lễ Cung hiến Đền thờ Latêranô ngày 9 tháng 11.
Danh hiệu “mẹ và đầu của mọi Hội Thánh trong thành phố và trên thế giới” (tiếng Latinh omnium Urbis et Orbis Ecclesiarum Mater et Caput) khắc ngang mặt tiền, bạn có thể đọc tận mắt. Dòng chữ hiện nay khắc từ thế kỷ XVIII, nhưng danh hiệu thì đã có từ thời Trung Cổ.
Chuyện đền thờ thánh Phêrô trên đồi Vaticanô: xem tư liệu chương 19 và chương 39.
Người Việt và “ngày Milanô” của mình
Đoạn so sánh với Việt Nam là do người viết đặt vào chương.
Hòa ước Nhâm Tuất ký ở Sài Gòn ngày 5 tháng 6 năm 1862 giữa triều Tự Đức với Pháp và Tây Ban Nha, sau gần bốn năm chiến tranh. Khoản thứ hai cho người Pháp và người Tây Ban Nha được giảng đạo, và cho người Việt được tự do theo đạo Kitô. Bạn tìm được văn bản trong các sách sử về triều Nguyễn và về quan hệ Việt Pháp. Hòa ước còn nhượng cho Pháp ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định Tường (xem tư liệu chương 125).
Phân sáp. Năm 1861, triều đình ra lệnh tách người Công giáo khỏi làng mình, giao cho các làng lương dân canh giữ. Chuyện này kể kỹ ở chương 125 (Những người giữ lửa thời cấm đạo). Chuyện những người trốn trong rừng và trên ghe thuyền được trở về làng, người bị phân tán dần dần được cho về, là cách người kể thuật lại hậu quả của hòa ước, không có một văn bản riêng nào được dẫn ở đây.
Tự Đức trị vì từ năm 1847 đến năm 1883.
Câu “Nhưng tự do ấy đến trên nòng súng đại bác của một đạo quân ngoại quốc, và nó mang theo một vết thương mà người Công giáo Việt Nam còn phải gánh rất lâu” là nhận định của người viết. Các sử gia Việt Nam, Công giáo lẫn không Công giáo, đều nhắc điều này khi viết về giai đoạn ấy, dù mỗi người nhấn mạnh một phía.
Cái giá: Bắc Phi
Cuộc ly giáo ở Carthage. Năm 311 hay 312, Caecilianô được tấn phong giám mục Carthage. Một trong những giám mục tấn phong ông là Phêlix thành Aptunga, bị tố là đã nộp sách thánh năm 303. Một nhóm giám mục Numiđia không nhận Caecilianô và bầu Majorinô. Majorinô chết sớm, người kế vị là Đônatô, và phe này mang tên ông.
Lá đơn gửi hoàng đế. Năm 313, phe chống Caecilianô gửi đơn lên Constantinô qua quan tổng trấn Anulinô. Thánh Augustinô chép lại lá thư Anulinô báo cáo việc này (thư số 88 của Augustinô). Thánh Optatô thành Milevis cũng ghi lại lá đơn (Chống phái Đônatô, quyển 1, đoạn 22). Chương nói đúng: chưa đầy một năm sau lá thư ở Nicômêđia.
Chuyện hai bên cùng đòi phần tài sản mà hoàng đế vừa ra lệnh trả lại là cách người kể giải thích vì sao việc Hội Thánh tự chia rẽ lại đẩy người ta tới trước mặt hoàng đế. Hai nguồn trên chỉ ghi lá đơn và lời báo cáo. Việc Constantinô nhận phân xử sẽ kể tiếp ở chương 39.
Bạn nên biết thêm: việc Phêlix thành Aptunga có nộp sách thật hay không đã được xét năm 315 và ông được tuyên bố vô tội. Biên bản phiên xét ấy còn giữ được một phần.
Những người trong chương
Constantinô và Liciniô, hai hoàng đế.
Constantia, em gái cùng cha khác mẹ của Constantinô, vợ Liciniô.
Maximinô Đaia, hoàng đế phương Đông, chết năm 313.
Lactantiô, người chép lá thư.
Êusêbiô, giám mục Xêdarê, sử gia.
Pamphilô, linh mục Xêdarê, tử đạo năm 310.
Phêrô, giám mục Alêxanđria, tử đạo năm 311. Luxianô, linh mục Antiôkhia, tử đạo năm 312.
Paphnutiô, giám mục ở Thượng Ai Cập.
Paulinô, giám mục Tyrô.
Caecilianô, giám mục Carthage. Majorinô và Đônatô, hai giám mục của phe đối lập.
Tự Đức, vua nhà Nguyễn, trị vì từ năm 1847 đến 1883.
Những nơi trong chương
Nicômêđia, nay là İzmit. Milanô. Hađrianôpôli, nay là Edirne. Tácxô. Xêdarê ở Palestine. Tyrô, nay là Sour, ở Li-băng. Đồi Latêranô ở Rôma. Carthage. Sài Gòn.
Đọc thêm
Đọc chương 48 sách của Lactantiô, chừng hai trang, là bạn đọc được chính văn bản quen gọi là “Sắc lệnh Milanô”. Muốn cảm được niềm vui của những người sống sót, hãy đọc quyển 10 sách Lịch sử Hội Thánh của Êusêbiô, nhất là chương 1 đến 4.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 27 (năm 303), chương 34 (Luxianô), chương 36 và 37 (các hoàng đế và cầu Milvian), chương 39 (Constantinô và Hội Thánh), chương 40 (Nicêa), và chương 125 (thời cấm đạo ở Việt Nam).