Chương 38
Năm 313 · Milanô, Nicômêđia, Tyrô
Ngày 13 tháng Sáu năm 313, tại kinh đô Nicômêđia ở phương Đông, người ta đem dán lên bảng thông cáo công cộng một bức thư của hoàng đế Liciniô. Người đi đường dừng chân trước tấm bảng, ngước mắt đọc từng dòng, rồi ngỡ ngàng đọc đi đọc lại lần nữa.
Mười năm về trước, cũng ngay tại thành phố này và cũng trên chính những tấm bảng ấy, dân chúng từng đọc đạo sắc lệnh cấm đạo khắc nghiệt của hoàng đế Điôclêtianô: truyền phải triệt hạ các nhà thờ, đốt sạch Kinh Thánh và tước bỏ mọi quyền công dân của người có đạo. Theo lời sử gia Êusêbiô, hôm ấy có một giáo hữu có địa vị trong xã hội đã bước tới giật phăng tờ sắc lệnh xuống rồi xé nát thành từng mảnh, để rồi bị đem đi thiêu sống ngay trong ngày. Ngôi nhà thờ chính tòa đồ sộ nằm trên đồi cao, nhìn thẳng sang hoàng cung, cũng bị quân lính san phẳng chỉ trong một buổi sáng.
Thế mà bức thư dán lên năm 313 lại tuyên bố một điều hoàn toàn ngược lại: từ nay ai muốn theo đạo Kitô thì được tự do theo, không ai được quấy nhiễu. Mọi nhà thờ và đất đai từng bị tịch thu đều phải trả lại cho người Kitô hữu ngay, không được đòi tiền chuộc.
Văn sĩ Lactantiô, vị giáo sư dạy thuật hùng biện từng bị cách chức ngay tại thành phố này vào năm 303, đã chép lại nguyên văn bức thư ấy vào trong sách của mình. Ông cẩn thận ghi rõ ngày niêm yết là ngày rằm tháng Sáu theo lịch Rôma, kèm theo một con số tính toán chính xác: tính từ ngày Hội Thánh bị vùi dập cho đến ngày được khôi phục lại là “khoảng mười năm và bốn tháng”.

Đám cưới tại thành Milanô
Bức thư ấy là kết quả của một cuộc gặp vài tháng trước, tháng Hai năm 313, tại Milanô.
Sau chiến thắng ở cầu Milvian, Constantinô đã làm chủ toàn bộ nửa phía Tây của đế quốc. Ở nửa phía Đông lúc này vẫn còn hai đối thủ đang gườm nhau: hoàng đế Liciniô nắm vùng Balkan, còn Maximinô Đaia cai trị vùng Tiểu Á, Syria và Ai Cập. Để củng cố liên minh, Constantinô và Liciniô đã hẹn gặp nhau tại Milanô, thành phố miền bắc nước Ý mà các hoàng đế thời bấy giờ thường chọn làm nơi đóng đô thay cho Rôma.
Nhân dịp này có một đám cưới hoàng gia: Liciniô cưới bà Constantia, em gái cùng cha khác mẹ của Constantinô. Giữa tiệc cưới linh đình, hai hoàng đế ngồi lại bàn việc cai trị, và chuyện tôn giáo là một phần quan trọng.

Người ta quen gọi kết quả cuộc gặp này là “Sắc lệnh Milanô”. Thật ra, không còn văn bản nào ký ở Milanô. Năm 1891, sử gia người Đức Otto Seeck chỉ ra rằng văn bản ta có thực chất là thư chỉ thị Liciniô gửi các tổng trấn phương Đông sau khi thắng kẻ thù, để thi hành điều hai hoàng đế đã thỏa thuận miệng ở Milanô; phần đông sử gia từ đó đều đồng tình. Lactantiô chép bản Latinh đúng như bản dán ở Nicômêđia, còn Êusêbiô chép một bản dịch Hy Lạp gần như y hệt vào quyển mười bộ Lịch sử Hội Thánh.
Trong lúc hai hoàng đế đang hội kiến ở Milanô, ở phương Đông, Maximinô Đaia đã xua quân đánh úp Liciniô. Mùa xuân năm 313, đội quân của Maximinô thua trận thảm hại gần thành Hađrianôpôli, bản thân ông ta phải lột bỏ hoàng bào, cải trang làm một tên nô lệ để trốn chạy rồi chết vài tháng sau đó tại Tácxô. Ngay trước khi nhắm mắt, ông ta cũng kịp ban hành một sắc lệnh trả lại tự do và tài sản cho người Kitô hữu mà Êusêbiô có chép lại trong sách sử. Thế là bạo chúa cuối cùng bách hại Hội Thánh đã vĩnh viễn nằm xuống.
Nội dung bức thư khoan dung
Bức thư mở đầu bằng những lời lẽ nghe rất rộng lượng và cởi mở. Hai vị hoàng đế cho biết họ đã gặp nhau tại Milanô để bàn tính những điều ích lợi và sự an toàn chung cho toàn đế quốc. Trong số đó, họ quyết định ban cho người Kitô hữu cũng như tất cả mọi thần dân khác quyền được tự do đi theo tôn giáo nào mà mỗi người tự chọn. Mục đích của quyết định này là để “bất cứ đấng thần linh nào đang ngự trên tầng trời” cũng sẽ hài lòng và đoái nhìn xuống các hoàng đế cùng toàn thể thần dân dưới quyền họ bằng ánh mắt hiền hòa, phù hộ.
Đọc kỹ câu chữ, ta thấy đó vẫn là nếp nghĩ truyền thống từ ngàn xưa của người Rôma: vận mệnh của đế quốc luôn cần đến sự che chở của thần linh, và bổn phận của các hoàng đế là phải tìm kiếm sự bảo trợ ấy. Điểm khác biệt lớn nhất là giờ đây họ trang trọng đưa thêm vị Thiên Chúa của người Kitô hữu vào vị trí hàng đầu, Đấng mà Constantinô xác tín là đã ban chiến thắng cho mình. Và thay vì dùng bạo lực ép buộc muôn dân phải cúng bái theo một kiểu duy nhất như trước, nay các ông để cho mỗi người tự do thờ phượng theo lương tâm của mình.

Tiếp đó, bức thư đi vào việc cụ thể: bãi bỏ mọi lệnh khắt khe trước đây chống người Kitô hữu. Từ nay ai muốn giữ đạo Kitô thì cứ giữ tự do và công khai, không ai được sách nhiễu. Văn bản cũng nói rõ quyền tự do này áp dụng cho cả các tôn giáo khác, bởi các hoàng đế không muốn làm suy giảm “sự tôn kính dành cho bất kỳ một tôn giáo nào” đang có trong xã hội.
Nếu sắc chỉ Galêriô ký trên giường bệnh năm 311 mới miễn cưỡng dung thứ cho người Kitô hữu, thì bức thư năm 313 đã tiến xa hơn nhiều.
Tuy nhiên, bức thư này chưa hề biến Kitô giáo thành quốc giáo của đế quốc Rôma; phải đợi gần bảy mươi năm sau nữa, vào năm 380 dưới triều đại hoàng đế Têôđôsiô, điều đó mới xảy ra. Vào thời điểm năm 313, đạo Chúa mới chỉ được công nhận hợp pháp và đứng ngang hàng với các tôn giáo khác mà thôi; nhưng đối với những con người vừa mới bước ra khỏi mười năm trời bị săn đuổi bằng gươm đao và lửa đỏ, bấy nhiêu đó đã là một hồng ân quá đỗi lớn lao rồi.
Trả lại chìa khóa nhà thờ
Phần dài nhất của bức thư dành cho tài sản. Mọi nơi tín hữu từng tụ họp mà bị nhà nước tịch thu đều phải trả lại cho họ. Ai đã mua lại từ kho nhà nước hay được ban tặng những nơi ấy cũng phải giao trả ngay “mà không được đòi tiền chuộc hay bất cứ cái giá nào”; rồi những người chủ mới có thể xin triều đình bồi thường. Không chỉ nhà thờ, mà cả vườn, đất, nghĩa trang của cộng đoàn cũng phải trả lại đủ. Chùm chìa khóa nhà thờ đã về lại trong tay người có đạo.

Những quy định ấy nghe khô khan, nhưng có ý nghĩa pháp lý lớn. Trong bản dịch tiếng Hy Lạp của Êusêbiô có ghi rõ rằng những khu đất đai ấy thuộc quyền sở hữu của “tập thể cộng đoàn của họ, chứ không phải của riêng từng cá nhân”. Điều đó có nghĩa là nhà nước Rôma từ nay chính thức công nhận Hội Thánh như một pháp nhân hợp pháp có quyền đứng tên sở hữu tài sản chung, chứ không còn coi người có đạo là những nhóm người lén lút tụ tập bất hợp pháp như trước nữa.
Trả lại tài sản cũng không phải chuyện chưa từng có: năm 260, hoàng đế Galliênô đã trả lại nơi thờ phượng và nghĩa trang cho các giám mục; năm 272, Aurêlianô còn phân xử một vụ tranh chấp nhà thờ ở Antiôkhia, trao nhà cho vị giám mục được Giám mục Rôma nhìn nhận. Cái mới của năm 313 là lần đầu có một đạo luật chung, rõ ràng, gửi đi thi hành khắp mọi tỉnh của đế quốc.
Bước chân của những người trở về
Đức Giám mục sử gia Êusêbiô sống tại thành Xêdarê bên đất Palestine đã miêu tả lại bầu khí của những ngày tháng ấy bằng giọng văn xúc động của một người vừa mới thoát ra khỏi một đám cháy lớn. Trong những năm bách hại trước đó, hàng ngàn tín hữu trước khi bị đày đi khổ sai tại các hầm mỏ đã bị đao phủ dùng gươm khoét mất con mắt bên phải rồi lấy sắt nung đốt cháy hốc mắt, đồng thời bị đốt cháy khớp chân bên trái cho thành người tàn tật suốt đời. Giờ đây được trả tự do, đoàn người ấy bước đi tập tễnh trên đường, nhiều người trên mặt chỉ còn lại một con mắt, nhưng họ được hiên ngang bước đi giữa phố phường dưới ánh nắng ban ngày. Ngay từ năm 311, khi sắc chỉ khoan dung đầu tiên của Galêriô vừa ban ra, Êusêbiô đã từng tận mắt chứng kiến cảnh những đoàn tù nhân đức tin được thả từ các hầm mỏ lũ lượt trở về quê nhà: họ đi ngang qua các thành thị với gương mặt “rạng rỡ hân hoan”, cất cao tiếng hát ca ngợi Thiên Chúa “bằng các bài thánh thi và Thánh vịnh” ngay giữa đường cái, trong khi bà con dân chúng đứng chen chúc hai bên vệ đường và ùa ra ôm chầm lấy họ giữa các khu chợ.
Sau sắc lệnh năm 313, khung cảnh ngày hội ngộ ấy lại càng diễn ra tưng bừng và rộng khắp hơn nữa. Từ thành thị đến thôn quê, các ngôi nhà thờ bắt đầu được dựng lại, những ngày đại lễ cung hiến thánh đường mới nối tiếp nhau diễn ra khắp các giáo phận. Êusêbiô bồi hồi nhớ lại một niềm vui lớn lao “như có làn gió thần linh thổi vào làm bừng nở tâm hồn tất cả chúng tôi”; những anh chị em tín hữu từng phải ly tán, trốn tránh suốt bao năm trời nay gặp lại nhau ở đâu là mừng rỡ ôm lấy nhau rơi nước mắt ở đó.

Mười hai năm sau ngày trở về ấy, nhiều vị mục tử mang đầy thương tích trên mình sẽ cùng nhau ngồi họp mặt tại Công đồng chung Nicêa năm 325. Hai sử gia Rufinô và Sôcrát sống sau đó khoảng một thế kỷ đã kể lại một chi tiết cảm động tại công đồng này: đích thân hoàng đế Constantinô đã kính cẩn cúi đầu xuống hôn lên hốc mắt trống không của Đức Giám mục Paphnutiô đến từ Ai Cập, một vị chủ chăn từng bị khoét mắt và cắt gân chân trong thời kỳ bắt đạo. Hội Thánh mãi mãi khắc ghi hình ảnh đẹp đẽ ấy trong ký ức của mình.
Nhớ về những người không kịp nhìn thấy bình minh
Thế nhưng, giữa niềm vui ngày giải phóng, lòng người có đạo vẫn trùng xuống khi nhớ về biết bao người thân yêu đã vĩnh viễn nằm lại trong đêm tối chỉ ít lâu trước khi trời kịp sáng.
Giám mục Phêrô của Alêxanđria bị chém đầu tháng Mười Một năm 311, chỉ chừng một năm rưỡi trước sắc lệnh Milanô. Tương truyền trước khi chết, ngài xin lính cho ghé cầu nguyện lần cuối bên mộ thánh sử Máccô rồi mới ra pháp trường. Ở Nicômêđia, linh mục học giả Luxianô của Antiôkhia cũng vừa chết trong ngục tối tháng Giêng năm 312. Theo một truyền thống cổ được sử gia Philôstôrgiô ghi lại vào khoảng năm 430, trong những ngày cuối đời nằm liệt dưới sàn ngục bị xiềng chặt và không có bàn thờ, cha Luxianô đã lấy ngay khuôn ngực của chính mình làm bàn thờ để cử hành Thánh lễ, truyền phép tấm bánh và chén rượu cho các bạn tù chung quanh được rước Mình Máu Chúa trước khi ra pháp trường.
Còn ở Palestine, chính Êusêbiô vừa mất người thầy và bạn tri kỷ nhất đời là linh mục Pamphilô, người dày công trông coi và mở rộng thư viện Origênê để lại ở Xêdarê. Cha Pamphilô bị giam hai năm; trong thời gian ấy, hai thầy trò cùng viết một bộ sách bênh vực Origênê, rồi cha bị chém đầu năm 310. Êusêbiô thương thầy đến mức về sau lấy tên thầy ghép vào tên mình, tự xưng là “Êusêbiô con của Pamphilô”.
Những người còn sống bước vào kỷ nguyên tự do mà lòng không bao giờ quên ơn các vị anh hùng ấy. Khi bắt tay vào xây dựng những ngôi thánh đường mới, các tín hữu thường chọn xây ngay bên trên phần mộ của các vị tử đạo, hoặc trang trọng rước hài cốt của các ngài về đặt ngay bên dưới bàn thờ dâng lễ như chương 29 đã nhắc tới. Truyền thống phụng vụ uống nước nhớ nguồn ấy vẫn được giữ gìn cho đến tận ngày nay: cuốn Quy chế Tổng quát Sách Lễ Rôma hiện hành vẫn khuyên rằng “nên duy trì tục lệ đặt thánh tích của các thánh, dù không phải là thánh tử đạo, bên dưới bàn thờ sắp được cung hiến”.
Ngôi Thánh đường mới tại thành Tyrô
Sau những giọt nước mắt ngày trùng phùng, người có đạo khắp nơi hăng hái bắt tay vào công cuộc tái thiết. Tại thành phố cảng cổ kính Tyrô nằm bên bờ biển Địa Trung Hải, nay thuộc Li-băng, Đức Giám mục Paulinô đã cho khởi công xây dựng lại một ngôi nhà thờ chính tòa nguy nga ngay trên chính nền đất của ngôi nhà thờ cũ từng bị quân lính kéo sập trong thời bách hại. Sử gia Êusêbiô cho biết mảnh đất nền nhà thờ cũ ấy suốt những năm qua từng bị kẻ thù của đạo Chúa cố tình biến thành bãi đổ “đủ mọi thứ rác rưởi dơ bẩn” nhằm làm nhục người có đạo. Dù trong thành phố không thiếu những khu đất khác sạch sẽ và bằng phẳng hơn để chọn, Đức Giám mục Paulinô vẫn quyết định dọn sạch đống đổ nát để dựng lại nhà Chúa ngay trên mảnh đất thấm đẫm mồ hôi và nước mắt xưa. Khoảng năm 315, khi công trình hoàn tất, ngài đã mời người bạn là Đức Giám mục Êusêbiô đến giảng lễ trong ngày đại lễ cung hiến thánh đường.

Êusêbiô chép trọn bài giảng hôm ấy vào quyển cuối bộ Lịch sử Hội Thánh. Qua đó, ta hình dung được cả ngôi thánh đường cổ: bao quanh khuôn viên là vòng tường kiên cố với cổng tam quan cao vút mở về hướng mặt trời mọc. Qua cổng là sân rộng lộ thiên lát đá, bốn hành lang cột bao quanh, giữa sân có đài nước để giáo dân rửa tay chân trước khi vào nơi thánh. Rồi đến chính điện cao rộng, mái trần đóng bằng “những thân gỗ bá hương quý giá của núi rừng Li-băng”, và đặt ở vị trí trung tâm trang trọng nhất là bàn thờ được vây quanh bằng hàng lan can gỗ chạm khắc tinh xảo. Đứng trên bục giảng, Êusêbiô đã ví công lao tái thiết của Giám mục Paulinô với công trình xây dựng lại Đền Thờ Giêrusalem sau thời lưu đày Babylon năm xưa, đồng thời xướng lên lời sấm đầy hy vọng của ngôn sứ Khácgai: “Vinh quang sau này của Ngôi Nhà này sẽ còn lớn lao hơn cả vinh quang thuở trước”.
Nhà thờ Tyrô nay không còn, nhưng bài giảng của Êusêbiô là một trong những bản tả nhà thờ Kitô giáo chi tiết và xưa nhất còn giữ được, do chính người từng đứng giảng trong đó ghi lại.
Cũng những năm ấy, khắp đế quốc bắt đầu mọc lên những đại thánh đường bề thế chưa từng có. Ở Rôma, Constantinô tặng Đức Giáo hoàng khu dinh thự hoàng gia trên đồi Latêranô, và xuất ngân khố xây ngay bên cạnh một vương cung thánh đường đồ sộ làm nhà thờ chính tòa Rôma. Cho đến tận hôm nay, Đền thờ Thánh Gioan Latêranô ấy vẫn là Nhà thờ Chính tòa của Đức Giáo hoàng, mang tước hiệu cao quý được khắc bằng chữ Latinh ngay trên mặt tiền: “Mẹ và Đầu của mọi nhà thờ trong Thành phố và trên toàn Thế giới”. Đó là ngôi thánh đường mà toàn thể người Công giáo chúng ta vẫn mừng lễ Cung hiến vào ngày 9 tháng Mười Một hằng năm. Chỉ vài năm sau công trình Latêranô, ở bên kia sông Tibre trên sườn đồi Vaticanô, hàng ngàn người thợ lại bắt tay vào san phẳng cả một triền đồi nghĩa trang cổ để dựng nên ngôi đại đền thờ Thánh Phêrô đầu tiên ngay bên trên ngôi mộ của vị Tông đồ trưởng, như chương 19 đã thuật lại.
Người công giáo Việt Nam và “ngày Milanô” của riêng mình
Khi đọc về buổi sáng năm 313 tại Nicômêđia, người Công giáo Việt Nam chúng ta cũng dễ dàng nhớ lại một buổi sáng tương tự trong dòng lịch sử của cha ông mình.
Suốt hàng chục năm trời ở thế kỷ XIX, các vị vua triều Nguyễn đã liên tiếp ban hành các chỉ dụ cấm đạo gắt gao. Đặc biệt dưới triều vua Tự Đức, trị vì từ năm 1847 đến 1883, chiến dịch lùng bắt và tiêu diệt người có đạo đã lên đến đỉnh điểm khốc liệt nhất. Vào năm 1861, triều đình Huế ban chiếu chỉ “phân sáp”: truyền lệnh xóa sổ các làng toàn tòng Công giáo, bắt mọi giáo dân từ già trẻ lớn bé phải khắc chữ lên mặt rồi xé lẻ, phân tán về sống rải rác trong các làng lương dân để hàng xóm láng giềng canh giữ và giám sát chặt chẽ.
Thế rồi vào ngày 5 tháng Sáu năm 1862, sau gần bốn năm chiến tranh hao người tốn của với liên quân Pháp và Tây Ban Nha, triều đình Huế đã phải đặt bút ký Hòa ước Nhâm Tuất tại Sài Gòn. Một điều khoản quan trọng nằm trong bản hòa ước ấy quy định rằng từ nay thần dân Đại Nam được quyền tự do theo đạo Kitô và các thừa sai được tự do giảng đạo. Những giáo dân phải trốn chui trốn lủi trong rừng sâu hay sống lênh đênh trên ghe thuyền suốt bao năm qua nay được phép quay trở về làng cũ; những gia đình bị phân sáp đi các nơi cũng lần lượt được tha về đoàn tụ, dựng lại nhà thờ xứ đạo.
Thế nhưng, bi kịch lịch sử nằm ở chỗ nền tự do tôn giáo năm 1862 ấy lại được đưa tới trên mũi súng đại bác của một đạo quân xâm lược ngoại bang, để rồi nó để lại một vết thương lòng nhức nhối và nỗi hàm oan mà người Công giáo Việt Nam phải gánh chịu suốt một thời gian rất dài trong mắt dân tộc. Trong cái nhìn của nhiều người đồng bào lúc bấy giờ, đạo Chúa đã đi theo gót giày quân xâm lược mà vào. Nhìn rộng ra, biến cố năm 313 tại đế quốc Rôma thực chất cũng có một nét tương đồng: sự tự do của Hội Thánh đã đến qua bàn tay của một vị hoàng đế vừa thắng trận bằng gươm giáo. Và một khi tự do được trao ban từ bàn tay của người nắm giữ quyền lực thế gian, thì sớm muộn gì người được giải thoát cũng sẽ phải đối diện với câu hỏi: cái giá phải trả cho sự bảo trợ ấy là bao nhiêu?
Cái giá của sự bảo trợ
Cái giá ấy đã bộc lộ ra ngay trong chính năm 313 lịch sử đó.
Ở Bắc Phi lúc ấy, Hội Thánh địa phương đang chia rẽ sâu sắc, gọi là cuộc ly giáo Đônatô. Một nhóm khắt khe không nhận vị giám mục mới của Carthage là Caecilianô, vì một trong các giám mục đặt tay truyền chức cho ngài bị nghi từng yếu lòng nộp Kinh Thánh cho lính năm 303. Nhóm này bầu một giám mục đối lập ngay tại Carthage. Rồi khi lệnh trả tài sản của Constantinô tới Bắc Phi, cả hai phe đều nhận mình mới là Hội Thánh Công giáo thật để đòi tiền trợ cấp và nhà thờ, khiến viên tổng trấn lúng túng không biết trao chìa khóa cho bên nào.
Chính vì thế, chỉ chưa đầy một năm sau ngày lá thư khoan dung được dán lên ở Nicômêđia, một nhóm các giám mục Bắc Phi đã làm một việc chưa từng có tiền lệ: viết đơn khiếu nại gửi thẳng lên hoàng đế Rôma, xin nhà vua đứng ra phân xử một vụ tranh chấp kỷ luật và thần học ngay trong nội bộ Hội Thánh. Và hoàng đế Constantinô đã gật đầu nhận lời.
Suốt ba trăm năm đầu tiên, Hội Thánh của Chúa Kitô đã học được bài học kiên cường làm sao để sống sót và làm chứng dưới gót sắt của những vị hoàng đế ngày đêm lùng bắt mình. Giờ đây, bước sang buổi sáng của kỷ nguyên mới, Hội Thánh bắt đầu phải học một bài học khác xem chừng cũng cam go và tinh vi không kém: học cách chung sống và giữ vững sự độc lập thiêng liêng của mình ngay bên cạnh một vị hoàng đế luôn tự coi mình là ân nhân, là người bạn lớn và là người bảo hộ tối cao của Giáo hội.
Giờ đây, bước sang buổi sáng của kỷ nguyên mới, Hội Thánh bắt đầu phải học một bài học khác xem chừng cũng cam go và tinh vi không kém: học cách chung sống và giữ vững sự độc lập thiêng liêng của mình ngay bên cạnh một vị hoàng đế luôn tự coi mình là ân nhân, là người bạn lớn và là người bảo hộ tối cao của Giáo hội.
Chương 38 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
Chùm chìa khóa nhà thờ đã về lại trong tay người có đạo.
Những người trong chương
- Lactantiô · Nhờ ông chép nguyên văn bản Latinh mà ta đọc được lá thư. Đó là chương 48 trong sách của ông, chừng hai trang.
- Êusêbiô · Bài giảng ông đọc ở Tyrô khoảng năm 315 nằm trong quyển cuối bộ Lịch sử Hội Thánh, và là một trong những bản tả cổ nhất về một nhà thờ Kitô giáo.
- Paphnutiô · Giám mục Ai Cập bị khoét mắt thời bắt đạo. Tại Công đồng Nicêa, hoàng đế kính cẩn cúi hôn hốc mắt trống của ngài.
Nơi ấy hôm nay
- Đồi Latêranô ở Rôma. Đền thờ Thánh Gioan Latêranô vẫn là nhà thờ chính tòa của Đức Giáo hoàng. Lễ cung hiến đền thờ này mừng ngày 9 tháng Mười Một.
- Tyrô nay là Sour ở Li-băng. Nhà thờ của Giám mục Paulinô không còn, nhưng thành cổ là di sản thế giới từ năm 1984.
- Nicômêđia nay là İzmit ở Thổ Nhĩ Kỳ, nơi bức thư năm 313 được dán lên bảng thông cáo.
Muốn đọc thêm
Sách Khácgai 2,9 · Lactantiô, Về cái chết của những kẻ bách hại, chương 48 · Êusêbiô, Giáo sử, quyển 10 · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Constantinô
- Liciniô
- Constantia
- Maximinô Đaia
- Lactantiô
- Êusêbiô thành Xêdarê
- Pamphilô
- Phêrô (giám mục Alêxanđria)
- Luxianô
- Paphnutiô
- Paulinô
- Caecilianô
- Majorinô
- Đônatô
- Tự Đức
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 39
Chiếc áo gấm của hoàng đế
Đất đai, tiền bạc, đặc quyền: Hội Thánh đã phải trả giá gì cho chiếc áo gấm hoàng đế khoác lên vai?
Khoảng 23 phút đọc











