Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 39

Kiểm chứng chương 39: Chiếc áo gấm của hoàng đế

Đọc xong chương 39, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: bữa tiệc trong cung ấy ai tả lại, bà Hêlêna có thật tìm ra thập giá không, những chuyện đẹp lẫn chuyện đen tối về Constantinô lấy từ đâu ra, và có gì kiểm được bằng chính luật lệ thời ấy. Chương kể hai mươi bốn năm Constantinô cai trị như một hoàng đế bảo trợ Hội Thánh, từ năm 313 đến khi ông chết năm 337. Nguồn chính là cuốn Cuộc đời Constantinô của Êusêbiô, một cuốn sách ca ngợi viết ngay sau khi hoàng đế chết, và vì thế im lặng về nhiều tội của ông. Để cân lại, chương dùng thêm các bộ luật La Mã còn giữ được, những công trình còn đứng đến nay, và các sử gia đời sau, kể cả những người ghét Constantinô. Những trang này chỉ chỗ tra và nói rõ nguồn nào nghiêng về phía nào.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Ba loại nguồn được dẫn:

  • Êusêbiô, Cuộc đời Constantinô, bốn quyển. Dưới đây ghi theo quyển và chương, ví dụ “Cuộc đời Constantinô 3,15” là quyển 3, chương 15.
  • Bộ luật Thêôđôsiô (Codex Theodosianus), soạn năm 438, và Bộ luật Giustinianô (Codex Iustinianus), soạn năm 534. Hai bộ này giữ lại nguyên văn nhiều đạo luật của Constantinô, có ghi ngày tháng. Dưới đây viết tắt là CTh và CJ.
  • Các sử gia đời sau: Aurêliô Victô (thế kỷ IV), Zôsimô (người ngoại giáo, cuối thế kỷ V), cùng Socrates, Sôzômênô và Têôđôrêtô (Kitô hữu, thế kỷ V).

Bữa tiệc mừng hai mươi năm

Êusêbiô tả bữa tiệc ở Cuộc đời Constantinô 3,15. Lính cận vệ đứng ở cổng cung, gươm tuốt trần, các giám mục đi qua mà không sợ. Người ngồi ngay bàn của hoàng đế, người nằm tựa trên trường kỷ hai bên. Êusêbiô viết rằng người ta có thể tưởng mình đang nhìn một bức tranh về Nước Đức Kitô, và đó là một giấc mơ hơn là sự thật. Chương kể đúng ý ông.

Lễ mừng hai mươi năm trị vì bắt đầu ngày 25 tháng 7 năm 325, ngay sau Công đồng Nicêa.

Chuyện có những cụ già mười hai năm trước còn làm khổ sai trong hầm mỏ, người chột mắt, người đi khập khiễng, xem tư liệu chương 38 về những người trở về từ hầm mỏ. Êusêbiô không nói cụ thể những ai có mặt ở bữa tiệc. Đây là người kể ghép hai chi tiết có thật lại với nhau. Êusêbiô cũng không nêu tên thành phố nơi mở tiệc, nên chương chỉ nói “trong cung”.

Những ngôi đền mới

Nhà thờ Latêranô đã nói ở tư liệu chương 38.

Nhà thờ Thánh Phêrô cũ. Nó được xây trên đồi Vaticanô, nên phải san sườn đồi và lấp một nghĩa địa (xem tư liệu chương 19). Năm khởi công vẫn còn tranh cãi, thường được đặt đâu đó giữa năm 319 và 333, đúng như chương nói. Nhà thờ dài khoảng 110 đến 120 mét. Nó đứng hơn một ngàn năm, đến đầu thế kỷ XVI mới bị phá để xây nhà thờ hiện nay. Charlemagne được đội vương miện bên trong ngày Giáng Sinh năm 800. Nhiều bản vẽ thế kỷ XVI còn giữ lại hình dáng của nó.

Nhà thờ Thánh Phaolô trên đường Ostia. Ngôi nhà thờ thời Constantinô khá nhỏ. Năm 386, ba hoàng đế cho xây lại lớn hơn nhiều. Nhà thờ ấy cháy năm 1823, và nhà thờ hiện nay được xây lại theo bản vẽ cũ.

Kiểu basilica. Basilica của Rôma là một tòa nhà công cộng, dùng làm nơi xử án và họp chợ. Chữ này từ tiếng Hy Lạp nghĩa là “sảnh vua”. Tòa nhà có gian dài với hai hàng cột chạy dọc và một hốc bán nguyệt ở cuối. Kitô hữu mượn kiểu nhà này vì nó chứa được đông người, trong khi đền thờ ngoại giáo chủ yếu là nhà của một pho tượng, dân chúng đứng ngoài. Ngày nay Đức Giáo hoàng ban tước hiệu “vương cung thánh đường” cho những nhà thờ đặc biệt quan trọng, như Nhà thờ Đức Bà ở Sài Gòn, nhận tước hiệu này năm 1962.

Bà Hêlêna ở Thánh Địa

Chuyến đi của bà Hêlêna nằm ở Cuộc đời Constantinô 3,41 đến 47. Êusêbiô nói bà đi khi đã già và qua đời không lâu sau, thọ khoảng tám mươi tuổi (3,46). Ông cũng nói bà phát quà cho người nghèo ở mỗi thành bà đi qua (3,44 đến 46). Năm đi thường được đặt là 326 hay 327.

Đền thờ Vệ Nữ trên mộ Chúa. Êusêbiô kể những kẻ vô thần đã lấp ngôi mộ và xây trên đó một đền thờ nữ thần Aphrôđitê, tức Vệ Nữ (3,26). Ông không nói ai xây. Việc gán cho Hađrianô là suy luận hợp lý của các sử gia, vì Hađrianô xây lại Giêrusalem thành Aelia Capitôlina sau năm 135 (xem tư liệu chương 25). Chương viết “gần hai trăm năm trước”: từ năm 135 đến 326 là gần hai trăm năm.

Phá đền, đào lên, tìm thấy ngôi mộ: Cuộc đời Constantinô 3,27 đến 28. Êusêbiô viết ngôi mộ hiện ra “trái hẳn mọi dự đoán”. Chương tả đó là một phòng chôn cất đục vào đá mà các tín hữu địa phương bao đời vẫn truyền tai nhau là mộ của Chúa. Đó cũng là cách các nhà khảo cổ ngày nay hiểu: ký ức của cộng đoàn Giêrusalem về vị trí ngôi mộ được giữ qua hai thế kỷ.

Bạn có thể tự kiểm một điều. Theo Tin Mừng, Đức Giêsu chịu đóng đinh bên ngoài cửa thành. Thư gửi tín hữu Do Thái (13,12) nói Người chịu khổ nạn “ở bên ngoài cửa thành”, và Tin Mừng Gioan (19,20) nói nơi ấy “gần thành”. Nhà thờ Mộ Thánh ngày nay nằm trong thành cổ. Các cuộc khai quật cho thấy khu đất ấy thời Đức Giêsu là một mỏ đá bỏ hoang có những ngôi mộ đục trong đá, nằm ngoài tường thành lúc bấy giờ. Bức tường bao lấy nó được xây sau, khoảng năm 41 đến 44. Điều này không chứng minh đó là mộ Chúa, nhưng cho thấy truyền thống ấy không mâu thuẫn với địa lý.

Năm 2016, khi trùng tu ngôi nhà nhỏ bao quanh mộ (Edicule), các chuyên gia Hy Lạp mở tấm đá phủ và thấy bên dưới là nền đá vôi nguyên khối. Họ lấy mẫu vữa để xác định niên đại, và kết quả chỉ về khoảng năm 345, hợp với thời Constantinô.

Lễ cung hiến năm 335. Nhà thờ Mộ Thánh được cung hiến vào tháng 9 năm 335, nhân lễ ba mươi năm trị vì của Constantinô (Cuộc đời Constantinô 4,43 đến 47). Êusêbiô có mặt và đọc diễn văn. Ngày kỷ niệm ấy vẫn còn trong lịch Công giáo: lễ Suy tôn Thánh Giá, 14 tháng Chín, sinh ra từ việc hằng năm nhớ lại lễ cung hiến.

Nhà thờ Giáng Sinh ở Bêlem: Cuộc đời Constantinô 3,43. Bạn nên biết nhà thờ ngày nay phần lớn do hoàng đế Giustinianô xây lại khoảng năm 530, sau khi nhà thờ cũ bị hư hại trong một cuộc nổi loạn. Dấu vết rõ nhất từ thời Constantinô là những mảng khảm dưới nền nhà hiện nay, khách nhìn thấy qua những ô mở. Về các hàng cột, các nhà nghiên cứu còn bàn chúng có từ thời Constantinô hay được dựng lại thời Giustinianô. Chương chỉ nói các mảng khảm nằm dưới nền, phần ấy chắc chắn. UNESCO công nhận nhà thờ là di sản thế giới năm 2012.

Cây thập giá thật. Chương nói đúng: Êusêbiô, người tả chuyến đi của bà rất kỹ, không hề nhắc chuyện bà tìm thấy thập giá. Bạn nên biết thêm: khoảng năm 348 đến 351, thánh Cyrillô, giám mục Giêrusalem, đã nói đến những mảnh gỗ thập giá được chia ra khắp thế giới (Các bài giáo lý, 4,10; 10,19; 13,4), và trong một lá thư gửi hoàng đế, ông nói thập giá được tìm thấy vào thời Constantinô. Như vậy việc tìm thấy thập giá được nhắc khá sớm, nhưng chưa gắn với bà Hêlêna. Người đầu tiên kể chuyện có tên bà là thánh Ambrôsiô, trong bài giảng tang lễ hoàng đế Têôđôsiô năm 395 (Về cái chết của Têôđôsiô, các đoạn 43 đến 47), rồi đến Rufinô khoảng năm 402. Chương viết “hơn sáu mươi năm sau”, hợp với lời kể có tên bà Hêlêna. Chuyện Cyrillô khoảng năm 350 nói với học trò rằng thế giới đã đầy những mảnh gỗ thập giá cũng có trong các bài giáo lý vừa dẫn.

Những đặc ân

Miễn việc công ích. Lá thư Constantinô gửi tổng trấn Phi châu năm 313 được Êusêbiô chép trong Lịch sử Hội Thánh, quyển 10, chương 7. Bộ luật Thêôđôsiô giữ thêm nhiều luật cùng loại, ví dụ CTh 16,2,2 (năm 319). Các nghĩa vụ này tốn kém thật: điều hành hội đồng thành phố, sửa đường sá, trả tiền các lễ hội, và bù phần thuế còn thiếu nếu người đi thu không đủ.

Giám mục phân xử. CTh 1,27,1 (năm 318) và một đạo luật năm 333 gọi là Hiến chế Sirmond số 1. Các sử gia gọi việc này là “tòa án giám mục” (episcopalis audientia). Possiđiô, bạn và người viết tiểu sử đầu tiên của Augustinô, kể rằng có khi Augustinô nghe xử kiện đến giờ ăn trưa, có khi suốt cả ngày mà chưa ăn gì (Cuộc đời Augustinô, chương 19). Các nhà nghiên cứu xếp chi tiết này vào loại đoán có cơ sở.

Người giàu xin chịu chức, và luật năm 320. CTh 16,2,3 (năm 320) và 16,2,6 (năm 326) cấm những người thuộc tầng lớp hội đồng thành phố (decuriones) chịu chức để trốn việc công. Lý do được ghi ngay trong luật. Chương kể đúng.

Bỏ hình phạt đóng đinh. Sử gia Aurêliô Victô (Về các hoàng đế, 41,4) và Sôzômênô (Lịch sử Hội Thánh, quyển 1, chương 8) ghi lại. Không còn đạo luật nào có ghi ngày, như chương nói.

Cấm khắc dấu lên mặt. CTh 9,40,2, năm 316: người bị kết án đi làm mỏ, hay đấu sĩ, có thể bị xăm lên tay hoặc chân, nhưng không được xăm lên mặt, vì mặt được tạo nên theo hình ảnh vẻ đẹp thiên giới. Chương nói đúng ý luật.

Giải phóng nô lệ trong nhà thờ. CJ 1,13,1 (năm 316) và CTh 4,7,1 (năm 321).

Luật nghỉ Chúa Nhật. CJ 3,12,2, ngày 7 tháng 3 năm 321. Luật viết “ngày đáng kính của Mặt Trời” (venerabili die Solis). Quan tòa, dân thành thị và mọi xưởng phải nghỉ, còn nông dân ở thôn quê được tự do làm ruộng, “vì thường xảy ra rằng ngày khác không thích hợp bằng để gieo hạt”. Chương kể đúng. Êusêbiô nói thêm rằng binh lính Kitô hữu được cho thì giờ đi nhà thờ vào Chúa Nhật, còn lính khác được dạy một lời cầu nguyện ngắn để đọc ngoài đồng trống (Cuộc đời Constantinô 4,18 đến 20).

Đoạn nói người Việt quen nghỉ Chúa Nhật đến nỗi tưởng xưa nay vẫn thế là lời riêng của người viết.

Cấm giác đấu năm 325. CTh 15,12,1, ban hành ở Bêrytô (nay là Beirut). Luật nói các trò máu me không hợp với thời bình, và người bị kết án vào đấu trường thì gửi đi làm mỏ. Nhưng luật này hình như chỉ áp dụng ở phương Đông, và ngay sau đó nhiều nơi vẫn còn giác đấu, đúng như chương nói.

Đan sĩ Têlêmakhô. Sử gia Têôđôrêtô kể chuyện ông nhảy xuống đấu trường ở Rôma để tách các đấu sĩ, bị đám đông ném đá chết, và hoàng đế Honoriô vì thế chấm dứt các trò chơi ấy (Lịch sử Hội Thánh, quyển 5, chương 26). Năm xảy ra thường được đặt khoảng 404. Chương viết “Phải gần tám mươi năm nữa”, tính từ năm 325, là đúng. Chương viết Honoriô “được cho là” đã chấm dứt các trò chơi, nghĩa là chỉ nói theo lời kể. Bạn nên biết các sử gia còn bàn trận giác đấu cuối cùng ở Rôma xảy ra lúc nào. Có dấu hiệu chúng còn kéo dài lẻ tẻ thêm vài năm, còn những trận đấu với thú dữ thì còn lâu hơn nữa.

“Giám mục của những người bên ngoài”

Tư liệu chương 38 đã kể khởi đầu cuộc ly giáo ở Bắc Phi. Những bước sau, chương kể đúng thứ tự:

  • Tháng 10 năm 313, công nghị ở Rôma do Giáo hoàng Miltiađê chủ tọa xử cho Caecilianô thắng. Thánh Optatô kể (quyển 1, chương 23 và 24).
  • Ngày 1 tháng 8 năm 314, Công đồng Arles họp ở miền nam xứ Gaule. Các khoản luật của công đồng này còn giữ được.
  • Năm 316, Constantinô tự xử ở Milanô, cũng nghiêng về Caecilianô.
  • Năm 317, vụ đàn áp phái Đônatô. Một văn bản của chính phái này, Cuộc khổ nạn của Đônatô, kể lính vào một nhà thờ ở Carthage và giết người. Đó là tiếng nói của phía bị đàn áp, nên giọng rất mạnh, nhưng việc đàn áp có xảy ra thì các sử gia đều nhận.
  • Năm 321, Constantinô ra lệnh khoan dung cho phái Đônatô.

Phái Đônatô nói Caecilianô không hợp lệ vì một trong những người truyền chức cho ông bị tố là đã nộp sách thánh năm 303. Họ gọi những người như thế là traditores, “những kẻ nộp”. Chương 46 kể tiếp đến thời Augustinô và hội nghị Carthage năm 411.

“Giám mục của những người bên ngoài”. Lời này nằm ở Cuộc đời Constantinô 4,24. Êusêbiô thuật lại rằng Constantinô nói với các giám mục: các ngài là giám mục của những người ở trong Hội Thánh, còn ông được Thiên Chúa đặt làm giám mục của những người ở bên ngoài. Bạn nên biết chữ Hy Lạp tōn ektos có thể hiểu là “những việc bên ngoài” hoặc “những người bên ngoài”, tức những người chưa theo đạo. Các nhà nghiên cứu còn bàn Constantinô muốn nói gì. Chương chọn cách hiểu “những người ở bên ngoài”, gần chữ Hy Lạp và để người đọc tự cân nhắc.

Những trang tối của Constantinô

Liciniô. Constantinô đánh bại Liciniô năm 324, ở Hađrianôpôli hồi tháng 7 và ở Chrysôpôlis hồi tháng 9. Ông hứa tha mạng theo lời xin của Constantia, rồi năm 325 cho giết Liciniô. Sử gia Zôsimô (quyển 2, đoạn 28) và Aurêliô Victô kể lại. Êusêbiô thì tả Liciniô như một kẻ bách hại mới, đáng phải chết (Cuộc đời Constantinô 2,1 đến 18). Bạn nên biết Liciniô quả có đối xử khắc nghiệt hơn với Kitô hữu trong những năm cuối.

Crispô và Fausta. Crispô bị xử tử năm 326 ở Pola (nay là Pula, Croatia). Fausta chết ít lâu sau. Zôsimô (quyển 2, đoạn 29) và Philôstôrgiô (quyển 2, chương 4) kể bà bị giết trong một phòng tắm bị đốt quá nóng. Lý do không rõ. Có giả thuyết rằng Fausta đã vu cho Crispô rồi bị lộ, và còn những giả thuyết khác. Chương viết “Không ai biết đích xác vì sao”, đúng như vậy.

Êusêbiô im lặng. Có một bằng chứng cụ thể. Trong lần sửa cuối bộ Lịch sử Hội Thánh, Êusêbiô xóa tên Crispô khỏi những đoạn trước đó từng khen chàng. Các nhà nghiên cứu nhận ra điều này khi đặt các bản chép tay cạnh nhau. Trong Cuộc đời Constantinô, ông không nhắc đến Crispô và Fausta.

Chuyện Constantia là em gái Constantinô, vợ Liciniô: xem tư liệu chương 38.

Constantinôpôli

Kinh đô mới được cung hiến ngày 11 tháng 5 năm 330, trên nền thành Byzantium. Trong thành phố Istanbul ngày nay còn vài dấu tích thời Constantinô, như cột đá porphyry đã cháy sém của ông ở khu Çemberlitaş.

Phép rửa và cái chết

  • Hoãn phép rửa đến cuối đời: lý do đã nói ở tư liệu chương 37.
  • Chịu phép rửa ở ngoại ô Nicômêđia: Cuộc đời Constantinô 4,61 đến 62. Người rửa tội là Êusêbiô thành Nicômêđia. Êusêbiô thành Xêdarê không nói tên người rửa tội, nhưng thánh Giêrônimô và các nguồn khác thì nói rõ. Chương gọi ông là “một người thân thiện với phe Ariô”; phe Ariô là chuyện của chương 40.
  • Mặc áo trắng, không bao giờ mặc lại áo tía: 4,62.
  • Chết vào lễ Hiện Xuống, ngày 22 tháng 5 năm 337: 4,64.

Nhà thờ Các Thánh Tông Đồ. Êusêbiô tả ở 4,58 đến 60: mười hai cột dựng làm đài tưởng niệm mười hai tông đồ, quan tài hoàng đế đặt ở giữa. Nhà thờ này không còn. Vua Mehmed II đã phá nó để xây thánh đường Hồi giáo Fatih trên cùng nền đất. Tư liệu của sách ghi năm phá là 1461. Chương viết “sau khi chiếm Constantinôpôli năm 1461” thì chưa khớp, vì thành bị chiếm năm 1453, nên chữ năm ở đó chỉ nên hiểu là năm nhà thờ bị phá.

Ngang hàng các tông đồ. Các Hội Thánh Chính Thống kính Constantinô và mẹ ông là Hêlêna là thánh, cùng một ngày 21 tháng 5, với danh hiệu Isapostolos, “ngang hàng các tông đồ”. Lịch Công giáo Rôma không ghi tên ông, nhưng giữ lễ bà Hêlêna ngày 18 tháng 8. Bạn nên biết các Hội Thánh Công giáo Đông phương theo truyền thống Byzantine vẫn mừng lễ ông cùng với Chính Thống.

Câu cuối của mục, “Ông mở cửa tù cho Hội Thánh. Ông cũng là người đã giết con trai mình”, là nhận định của người viết.

Ra sa mạc

Thánh Antôn, người được coi là cha của các đan sĩ, vào sa mạc từ khoảng năm 285, trước cả thời Constantinô, như chương nói. Ý của người kể là sau năm 313, dòng người vào sa mạc đông hẳn lên, và nhiều sử gia nối hai việc ấy với nhau: khi không còn tử đạo bằng máu, người ta tìm một cách khác để sống đức tin đến cùng. Chương 43 kể chuyện các đan sĩ.

Chuyện Ariô và Công đồng Nicêa ở chương 40.

Những người trong chương

Constantinô, hoàng đế.

Êusêbiô, giám mục Xêdarê, tác giả Cuộc đời Constantinô.

Hêlêna, mẹ Constantinô.

Liciniô, hoàng đế phương Đông đến năm 324. Constantia, vợ ông, em gái Constantinô.

Crispô, con trai cả của Constantinô. Fausta, vợ Constantinô.

Miltiađê và Silvestrô, hai giáo hoàng thời Constantinô.

Caecilianô, giám mục Carthage. Đônatô, người đứng đầu phe đối lập.

Têlêmakhô, đan sĩ, chết ở Rôma khoảng năm 404.

Cyrillô, giám mục Giêrusalem giữa thế kỷ IV.

Êusêbiô thành Nicômêđia, giám mục, người rửa tội cho Constantinô.

Những nơi trong chương

Nicômêđia. Đồi Vaticanô và đường Ostia ở Rôma. Giêrusalem, nhà thờ Mộ Thánh. Bêlem, nhà thờ Giáng Sinh. Arles, miền nam nước Pháp. Pola, nay là Pula, Croatia. Constantinôpôli, nay là Istanbul.

Đọc thêm

Quyển 3 sách Cuộc đời Constantinô, nhất là các chương 25 đến 47 về Giêrusalem và bà Hêlêna, cho thấy Êusêbiô nhìn hoàng đế bằng con mắt ngưỡng mộ thế nào. Muốn thấy mặt khác, bạn có thể đọc quyển 2 sách Lịch sử mới của Zôsimô, một sử gia ngoại giáo không ưa Constantinô. Đặt hai cuốn cạnh nhau, bạn sẽ thấy vì sao các sử gia còn tranh luận mãi. Bản dịch tiếng Anh thế kỷ XIX của Êusêbiô có miễn phí trên trang newadvent.org. Ai đọc được tiếng Anh và muốn một bản tường thuật hiện đại có thể tìm cuốn Constantine and Eusebius của Timothy Barnes, công trình chuẩn về đề tài này, và cuốn Remembering Constantine at the Milvian Bridge của Raymond Van Dam, nói về cách người ta kể lại những chuyện ấy.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 19 (mộ thánh Phêrô), chương 25 (Aelia Capitôlina), chương 37 (cầu Milvian), chương 38 (năm 313 và Bắc Phi), chương 40 (Nicêa), chương 43 (các đan sĩ) và chương 46 (phái Đônatô và Augustinô).

Trở lại chương 39