Chương 39
Năm 313–337 · Từ Rôma đến Constantinôpôli
Mùa hè năm 325, hoàng đế Constantinô tổ chức đại lễ mừng hai mươi năm lên ngôi trị vì. Nhà vua mở yến tiệc linh đình ngay trong hoàng cung, và khách mời danh dự hôm ấy chính là các vị giám mục vừa mới họp xong một công đồng.
Đức Giám mục Êusêbiô của giáo phận Xêdarê cũng có mặt trong bữa tiệc đó. Ngài kể lại rằng các toán lính cận vệ cầm gươm tuốt trần đứng dàn hàng nghiêm ngặt quanh cổng hoàng cung, nhưng các vị chủ chăn của Hội Thánh cứ thế ung dung bước đi qua giữa hai hàng gươm sáng loáng ấy mà chẳng chút sợ hãi. Khi bước vào bên trong điện, một số vị được mời ngồi ngay cùng bàn tiệc với hoàng đế, những vị khác thì ngả lưng trên các ghế trường kỷ kê dọc hai bên theo phong tục Rôma. Êusêbiô xúc động viết rằng nhìn khung cảnh ấy, người ta cứ ngỡ mình đang được chiêm ngưỡng một bức tranh báo trước về Triều đại của Đức Kitô, và mọi sự diễn ra kỳ diệu như một giấc chiêm bao hơn là chuyện có thật.
Ngồi giữa đám khách quý hôm ấy có những vị giám mục già mà mới mười hai năm về trước còn là những người tù khổ sai bị xiềng xích trong hầm mỏ: người thì bị khoét mất một bên mắt, người thì bước đi tập tễnh vì gân chân đã bị cắt đứt. Vậy mà giờ đây, các ngài đang ngồi dự tiệc ngay trong cung điện của nhà vua, dưới những bức trướng lụa thêu kim tuyến vàng rực rỡ.
Chẳng ai nỡ trách các ngài vì đã vui mừng trong ngày hôm ấy. Thế nhưng chính Giám mục Êusêbiô, người đã miêu tả bữa tiệc với giọng văn đầy hân hoan đó, về sau cũng sẽ trở thành nhân chứng cho cái giá đắt đỏ mà Hội Thánh phải trả một khi đã khoác lên vai mình tấm áo gấm của bậc đế vương.

Những ngôi đại Thánh đường mới
Constantinô đã làm cho Hội Thánh nhiều hơn là chỉ ban cho sự bình yên: ông rộng tay ban tặng tiền bạc, ruộng đất, và cho khởi công xây dựng những công trình tôn giáo vĩ đại nhất mà đế quốc Rôma từng chứng kiến.
Tại thủ đô Rôma, sau khi đã trao tặng dinh thự và xây nhà thờ Latêranô như chương trước đã kể, nhà vua lại tiếp tục hướng về đồi Vaticanô. Tại đây, hàng ngàn người thợ đã san lấp cả một khu nghĩa trang cổ nằm trên triền đồi, vạt phẳng một phần sườn dốc để dựng lên một ngôi vương cung thánh đường đồ sộ dài hơn một trăm mười mét, với bàn thờ chính được đặt nằm ngay bên trên ngôi mộ của thánh Phêrô Tông đồ. Cho đến nay giới sử học vẫn còn tranh luận về năm khởi công chính xác của công trình này, ước đoán nằm vào khoảng giữa năm 319 và 333. Cùng lúc đó, ở bên ngoài tường thành trên con đường dẫn đi cảng Ostia, một ngôi nhà thờ khác cũng được dựng lên ngay trên phần mộ của thánh Phaolô.

Ngôi đền thờ Thánh Phêrô cổ kính ấy đã đứng vững suốt hơn một ngàn năm lịch sử. Biết bao thế hệ khách hành hương từng đến quỳ gối cầu nguyện trên nền đá ấy, và đó cũng là nơi hoàng đế Charlemagne được Đức Giáo hoàng đội vương miện vào đúng ngày lễ Giáng Sinh năm 800. Mãi đến đầu thế kỷ XVI, người ta mới cho tháo dỡ ngôi nhà thờ cũ đã xuống cấp để lấy mặt bằng xây dựng nên Đền thờ Thánh Phêrô nguy nga như chúng ta thấy ngày hôm nay ngay trên chính mảnh đất ấy. Còn ngôi đền thờ Thánh Phaolô trên đường Ostia thì được ba vị hoàng đế đời sau cho mở rộng vào năm 386, đứng vững cho đến khi bị một trận hỏa hoạn lớn thiêu rụi vào năm 1823; ngôi thánh đường hiện nay đã được xây dựng lại y hệt theo đúng bản thiết kế cổ xưa.
Kiến trúc của những ngôi nhà thờ Kitô giáo này hoàn toàn khác biệt với các đền thờ ngoại giáo. Đền thờ của dân ngoại thực chất chỉ là ngôi nhà dành riêng để đặt pho tượng thần ở bên trong, còn dân chúng đi cúng tế thì đứng cả ở ngoài sân. Ngược lại, nhà thờ của người Công giáo cần có không gian rộng lớn bên trong để quy tụ toàn thể cộng đoàn tín hữu cùng vào nghe Lời Chúa và cử hành Thánh lễ. Vì thế, các kiến trúc sư của Constantinô đã mượn kiểu dáng của một loại công trình hành chính công cộng quen thuộc của người Rôma gọi là basilica, bắt nguồn từ chữ Hy Lạp có nghĩa là “sảnh đường của nhà vua”. Đó là một hội trường hình chữ nhật dài, hai hoặc bốn hàng cột đá chạy dọc chia thành các gian, cuối sảnh là hốc tường vòm bán nguyệt, nơi ở tòa án xưa quan tòa ngồi ghế cao xét xử. Giờ đây, giám mục ngồi giảng ở chỗ ấy, và ngay trước mặt ngài là bàn thờ.
Chính từ chữ basilica này mà người Công giáo Việt Nam chúng ta có danh xưng “vương cung thánh đường”. Ngày nay, Đức Giáo hoàng vẫn ban tước hiệu danh dự ấy cho những ngôi nhà thờ có tầm quan trọng đặc biệt về lịch sử hoặc tâm linh trên thế giới; chẳng hạn như Nhà thờ Chính tòa Đức Bà Sài Gòn của chúng ta đã được ban tước hiệu Vương cung thánh đường vào năm 1962.
Chuyến hành hương của thái hậu Hêlêna về đất Thánh
Vào năm 326 hoặc 327, bà Hêlêna, thân mẫu của hoàng đế Constantinô, đã lên đường thực hiện một chuyến hành hương về Giêrusalem. Khi ấy bà cụ đã bước sang tuổi gần tám mươi, nhưng vẫn ước ao được tận mắt đến kính viếng những nơi Đức Giêsu đã sinh ra, chịu chết và sống lại.

Tại thành Giêrusalem lúc bấy giờ, ngay bên trên mỏm đồi Gôngôtha và khu mộ Chúa năm xưa, người ta đã đổ hàng tấn đất đá lấp kín mặt bằng rồi xây đè lên trên đó một ngôi đền thờ cúng nữ thần tình yêu Vệ Nữ. Sử gia Êusêbiô khi nhắc đến việc này chỉ nói rằng đó là mưu đồ của những kẻ vô thần muốn xóa sạch dấu vết nhà đạo; còn các nhà sử học từ lâu đã xác định công trình đền thờ ngoại giáo ấy là do hoàng đế Hađrianô cho dựng lên gần hai trăm năm trước, khi ông san phẳng Giêrusalem để quy hoạch lại thành một đô thị Rôma mới mang tên là Aelia Capitolina. Hoàng đế Constantinô lập tức hạ lệnh cho phá bỏ ngôi đền Vệ Nữ và đào bốc cả lớp đất đá san lấp kia đem đổ đi nơi khác. Khi lớp đất vừa được bóc đi hết, Êusêbiô kể lại rằng ngay bên dưới đáy hố, ngôi mộ đá đã hiện ra “nguyên vẹn ngoài sức tưởng tượng của mọi người”: một căn phòng mộ đục vào vách đá tự nhiên mà cộng đoàn tín hữu địa phương qua bao thế hệ vẫn âm thầm chỉ cho nhau biết đó là nơi chôn cất Chúa Giêsu.
Ngay bên trên mỏm đá Gôngôtha và ngôi mộ vừa tìm lại được, Constantinô đã cho xây dựng quần thể Đền thờ Mộ Thánh nguy nga. Đến tháng Chín năm 335, công trình hoàn tất và đại lễ cung hiến được cử hành trọng thể với sự hiện diện và đọc diễn văn chúc mừng của chính Giám mục Êusêbiô. Kỷ niệm về ngày đại lễ cung hiến nhà thờ Mộ Thánh năm ấy vẫn còn lưu dấu ấn trong lịch phụng vụ Công giáo cho đến tận hôm nay: ngày lễ Suy tôn Thánh Giá mà chúng ta cử hành vào ngày 14 tháng Chín hằng năm chính là bắt nguồn từ ngày kỷ niệm lễ cung hiến đền thờ này.
Ở Bêlem gần đó, trên hang đá từ xưa được kính là nơi Chúa Giêsu sinh ra, bà Hêlêna và Constantinô cũng xây một vương cung thánh đường lớn. Nhà thờ Giáng Sinh khách hành hương viếng ngày nay là công trình Giustinianô xây lại rộng hơn khoảng năm 530; nhưng dưới sàn đá vẫn còn những mảng gạch khảm thời Constantinô, nhìn thấy qua những ô cửa gỗ mở sẵn trên sàn.
Các tác giả đời sau khi kể về chuyến hành hương của thánh nữ Hêlêna còn ghi thêm một câu chuyện nổi tiếng: rằng chính bà cụ đã đích thân chỉ đạo đào tìm và khám phá ra cây Thập giá thật của Chúa Giêsu dưới lòng đất. Thực ra, câu chuyện bà Hêlêna tìm thấy Thánh Giá chỉ bắt đầu xuất hiện lần đầu tiên trong các tác phẩm viết vào cuối thế kỷ thứ tư, tức là hơn sáu mươi năm sau chuyến đi của bà, tiêu biểu như trong một bài giảng lễ an táng của thánh Giám mục Ambrôsiô thành Milanô vào năm 395. Trong khi đó, Giám mục sử gia Êusêbiô là người sống cùng thời và đã miêu tả chuyến viếng thăm Đất Thánh của thái hậu Hêlêna rất tỉ mỉ nhưng lại không hề nhắc một lời nào đến việc bà tìm thấy cây Thập giá. Êusêbiô chỉ ghi nhận rằng đi qua thành phố nào bà cụ cũng rộng tay phân phát tiền bạc, quần áo cho người nghèo và phóng thích các tù nhân, trước khi bà qua đời bình an không lâu sau đó ở tuổi khoảng tám mươi.
Tuy nhiên, có một thực tế là chỉ khoảng hai mươi năm sau chuyến đi của bà, vào khoảng năm 350, thánh Giám mục Cyrillô thành Giêrusalem trong các bài giảng giáo lý cho người dự tòng tại chính nhà thờ Mộ Thánh đã khẳng định rằng gỗ từ cây Thập giá thật tại Giêrusalem lúc ấy đã được chia thành từng mảnh nhỏ đem đi phân phát khắp nơi trên thế giới rồi. Điều đó cho thấy lòng đạo đức của tín hữu đã truyền tụng và tin nhận câu chuyện tìm thấy Thánh Giá từ khá lâu trước khi các học giả chính thức ghi chép thành văn bản.
Những đặc quyền mới của hàng giáo sĩ
Hoàng đế Constantinô còn ban hành hàng loạt đặc quyền ưu đãi dành cho các giáo sĩ Kitô giáo. Trong một bức thư chỉ thị gửi cho viên tổng trấn miền Bắc Phi ngay từ năm 313, nhà vua đã quyết định miễn trừ cho các giám mục, linh mục và phó tế khỏi mọi nghĩa vụ công dịch nặng nề vốn đè nặng lên vai tầng lớp khá giả tại các đô thị Rôma. Theo luật đế quốc thời ấy, những công dân có tài sản bắt buộc phải tham gia hội đồng thành phố và tự bỏ tiền túi ra để gánh vác các chi phí công cộng rất tốn kém: từ việc tu sửa đường sá, cầu cống, đài thọ chi phí tổ chức các lễ hội, cho đến việc phải lấy gia sản riêng ra bù vào khoản thuế còn thiếu nếu năm đó thành phố thu không đủ chỉ tiêu. Không dừng lại ở việc miễn thuế và tạp dịch, Constantinô còn trao cho các giám mục quyền làm thẩm phán phân xử các vụ kiện tụng dân sự nếu các bên đương sự đồng ý đưa vụ việc đến tòa giám mục, và phán quyết của giám mục có giá trị pháp lý cưỡng chế ngang hàng với bản án của quan tòa nhà nước.

Mặt trái của đặc ân lộ ra ngay: người ta ùn ùn xin làm giáo sĩ. Nhiều con nhà giàu thành thị xin chịu chức chỉ để trốn nghĩa vụ đóng góp. Nặng đến mức năm 320, chính Constantinô phải ra luật cấm những người thuộc diện gánh việc công trong hội đồng thành phố xin vào hàng giáo sĩ, vì các đô thị đang thiếu người đóng thuế.
Quyền xử kiện cũng sớm thành gánh nặng, lấy đi nhiều thời giờ mục vụ. Một thế kỷ sau, Giám mục Possiđiô, bạn thân và người viết tiểu sử đầu tiên của thánh Augustinô, kể có những ngày Augustinô ngồi nghe dân cãi nhau chuyện tiền bạc, đất đai từ sáng sớm đến giờ ăn trưa, có hôm xử kiện suốt ngày chưa kịp ăn gì.
Mặt tốt là luật Rôma thời Constantinô bắt đầu thấm tinh thần Tin Mừng. Nhà vua bãi bỏ hình phạt đóng đinh để kính cuộc Thương khó của Chúa; các sử gia Rôma đều ghi nhận, dù văn bản luật gốc nay không còn. Ông cấm đóng dấu sắt nung lên mặt tù khổ sai, với lời giải thích rất đẹp: khuôn mặt con người được tạo theo hình ảnh vẻ đẹp thiên giới nên không được làm biến dạng; cần đánh dấu thì chỉ được xăm lên tay hay bắp chân. Ông cũng cho chủ nô trả tự do cho nô lệ ngay trong nhà thờ trước mặt giám mục, khỏi qua tòa án rắc rối.

Ngày 7 tháng Ba năm 321, Constantinô ra luật nghỉ hằng tuần vào “Ngày đáng kính của Mặt Trời”, tức ngày người Kitô hữu gọi là Ngày của Chúa, Chúa nhật. Ngày ấy, tòa án, công sở và dân thành thị đều nghỉ, xưởng thợ đóng cửa; riêng những người nông dân ở vùng thôn quê thì vẫn được phép ra đồng cày cấy, “bởi thường xảy ra trường hợp nếu bỏ lỡ ngày hôm ấy thì những ngày khác thời tiết lại không thuận lợi bằng để gieo hạt hoặc trồng nho”.
Người Công giáo Việt Nam mình ngày nay vốn đã quá quen với việc được nghỉ ngơi vào ngày Chúa nhật đến mức đôi khi cứ ngỡ từ thuở khai thiên lập địa nhân loại đã có sẵn ngày nghỉ cuối tuần như thế. Thực ra, đạo luật đầu tiên trong lịch sử bắt toàn thể một đế quốc phải đóng cửa nghỉ làm việc vào ngày Chúa nhật chính là đạo luật năm 321 của vua Constantinô, dù trong văn bản pháp luật chung ông vẫn khéo léo gọi ngày ấy bằng tên gọi dân sự là Ngày Mặt Trời. Sử gia Êusêbiô còn cho biết thêm rằng vào ngày Chúa nhật, những người lính có đạo trong quân đội được ban chỉ huy cho phép nghỉ tập để đi nhà thờ dự lễ, còn những binh lính chưa theo đạo thì được tập hợp ra cánh đồng ngoài doanh trại để cùng đọc chung một bài kinh ngắn tôn vinh Thiên Chúa tối cao.
Vào năm 325, nhà vua còn ban hành một sắc lệnh cấm tổ chức các màn đấu sĩ chém giết nhau đến chết trong đấu trường, và truyền rằng từ nay những tội nhân đáng chịu án đấu trường sẽ được chuyển sang đi làm khổ sai tại các hầm mỏ. Tuy nhiên, sắc lệnh nhân đạo này được ban ra tại phương Đông nhưng trên thực tế gần như chẳng mấy nơi chịu thi hành triệt để. Phải đợi thêm gần tám mươi năm nữa, vào khoảng năm 404 tại chính đấu trường Rôma, theo lời kể của sử gia Têôđôrêtô, có một vị đan sĩ từ phương Đông sang tên là Têlêmakhô vì không chịu nổi cảnh máu đổ đã liều mình nhảy từ khán đài xuống thẳng bãi cát để dang tay ngăn hai võ sĩ đang đâm chém nhau, và vị tu sĩ ấy đã bị đám đông khán giả tức giận ném đá đến chết ngay tại chỗ; chính cái chết tử đạo vì lòng nhân ái của đan sĩ Têlêmakhô đã làm chấn động lương tâm hoàng đế Honoriô, khiến nhà vua ra lệnh chấm dứt vĩnh viễn trò giác đấu đẫm máu ấy trên toàn đế quốc.
“Vị giám mục của những công việc bên ngoài”
Thế nhưng, tấm áo gấm mà hoàng đế trao tặng không phải là món quà cho không, và cái giá của nó đã bộc lộ ra ngay từ những năm đầu tiên.
Cuối chương 38 chúng ta đã nhắc tới vụ chia rẽ tại miền Bắc Phi. Giáo hội tại vùng đất này lúc ấy đã bị xé đôi thành hai giáo hội đối nghịch nhau, bên nào cũng đặt một vị giám mục riêng ngồi tại thủ phủ Carthage. Phe ly giáo về sau được gọi theo tên vị thủ lãnh cứng rắn của họ là Giám mục Đônatô, nên lịch sử gọi là phái Đônatô. Nhóm này nhất quyết tuyên bố vị giám mục chính thống là Đức Caecilianô không hợp pháp, chỉ vì một trong các giám mục đặt tay truyền chức cho ngài bị nghi ngờ là kẻ từng yếu lòng nộp Kinh Thánh cho quan quân trong cơn bắt đạo năm 303. Và chính phe Đônatô đã làm đơn kêu cứu lên hoàng đế Constantinô.
Năm 313, Constantinô chuyển đơn khiếu nại ấy cho Đức Giáo hoàng Miltiađê tại Rôma và yêu cầu ngài triệu tập một hội nghị giám mục nhỏ để xét xử. Hội nghị Rôma tuyên bố Đức Caecilianô hợp lệ; phe Đônatô thua kiện nhưng nhất quyết không chịu phục. Sang năm 314, đích thân hoàng đế lại đứng ra triệu tập một công đồng lớn hơn gồm các giám mục khắp miền Tây về họp tại thành phố Arles ở miền nam nước Pháp ngày nay, cấp cả xe ngựa trạm của nhà nước cho các giám mục đi đường. Công đồng Arles một lần nữa bác bỏ khiếu nại của phe Đônatô, nhưng họ vẫn tiếp tục kháng cáo lên thẳng nhà vua. Đến năm 316, Constantinô tự mình ngồi ghế chánh án xét xử vụ việc tại Milanô và tuyên bố giữ nguyên phán quyết có lợi cho Giám mục Caecilianô; tiếp đó, với tư cách hoàng đế cần giữ trật tự quốc gia, ông hạ lệnh tịch thu mọi nhà thờ của phe Đônatô và bắt các giám mục cầm đầu của họ đi lưu đày.
Bi kịch đã nổ ra vào năm 317 tại Carthage: quân lính triều đình cầm gươm giáo ập vào cưỡng chế các nhà thờ đang do phe Đônatô chiếm giữ và thẳng tay chém giết những giáo dân chống trả. Máu đã đổ ngay trên nền nhà thờ, và phe Đônatô lập tức tôn vinh những người chết hôm ấy là các vị thánh tử đạo mới của họ. Thật đau xót biết bao: mới chỉ chưa đầy năm năm sau ngày ban bố sắc lệnh tự do tôn giáo ở Nicômêđia, binh lính của một vị hoàng đế mang danh Kitô giáo đã vung gươm giết hại những người Kitô hữu ngay bên trong thánh đường! Năm 321, thấy càng đàn áp phe Đônatô càng cuồng tín, Constantinô đành bỏ cuộc, rút lệnh lưu đày và để họ tồn tại. Nhưng vết thương ấy còn làm rỉ máu Hội Thánh Bắc Phi suốt trăm năm nữa, đến tận thời thánh Augustinô.

Êusêbiô ghi lại một câu đáng suy ngẫm Constantinô nói với các giám mục: “Chư vị là những giám mục coi sóc những công việc ở bên trong Hội Thánh, còn bản thân trẫm cũng được Thiên Chúa đặt làm vị giám mục coi sóc những công việc ở bên ngoài”. Nghe thì khiêm tốn, biết ranh giới; nhưng ai sẽ vạch đâu là chuyện “bên trong”, đâu là chuyện “bên ngoài”? Năm 325, chính vị “giám mục bên ngoài” ấy triệu tập giám mục khắp thế giới về Công đồng Nicêa, tự vào ngồi dự các phiên bàn thần học, rồi dùng quyền nhà nước đày bất cứ giám mục nào không ký bản tuyên xưng đức tin của công đồng.
Danh hiệu “ngang hàng các Tông đồ” và những góc khuất
Constantinô là một nhân vật phức tạp, sáng tối đan xen, và người viết sử Hội Thánh không nên vì biết ơn mà tô hồng ông.
Năm 324, Constantinô đem đại quân đánh bại người em rể là hoàng đế miền Đông Liciniô, chính người từng cùng ông đứng tên trong sắc lệnh khoan dung năm 313 tại Milanô, để trở thành vị hoàng đế duy nhất cai trị cả đế quốc Rôma thống nhất. Lúc Liciniô đầu hàng, thể theo lời khẩn cầu đẫm nước mắt của chính người em gái mình là bà Constantia, vợ Liciniô, Constantinô đã thề hứa sẽ tha mạng cho em rể được sống cảnh quản thúc; thế nhưng chỉ một năm sau đó, năm 325, ông đã nuốt lời và sai người thắt cổ giết chết Liciniô. Bi kịch gia đình chưa dừng: năm 326, trong một vụ án cung đình bí ẩn, Constantinô xử tử chính con trai đầu lòng tài giỏi là Crispô, vị tướng trẻ vừa giúp cha đánh bại Liciniô. Ít tuần sau, hoàng hậu Fausta, mẹ kế Crispô, cũng chết tức tưởi; sử gia đời sau kể bà bị nhà vua cho nhốt trong phòng tắm hơi đốt nóng quá mức đến ngạt thở. Đến nay không ai biết chắc vì sao có hai vụ giết con, giết vợ rùng rợn ấy, vì mọi tác giả Kitô giáo cùng thời, kể cả Êusêbiô, đều im lặng, không chép một chữ.
Một chi tiết nhỏ cho thấy sự im lặng ấy là cố ý: trong các bản Lịch sử Hội Thánh viết trước năm 326, Êusêbiô từng hết lời khen Crispô ngoan đạo, tài đức; nhưng khi sửa bản thảo lần cuối sau năm 326, ông lẳng lặng xóa sạch tên Crispô khỏi mọi đoạn ấy. Các học giả hiện đại đối chiếu các bản chép tay cổ mới phát hiện vết xóa này.
Ngày 11 tháng Năm năm 330, Constantinô khánh thành kinh đô mới bên eo biển Bosphorus, trên nền thành cổ Byzantium của Hy Lạp, đặt theo tên mình là Constantinôpôli, “Thành phố của Constantinô”, nay là Istanbul. Đô thị ấy sẽ là trái tim chính trị và tôn giáo của thế giới Kitô giáo phương Đông hơn một ngàn năm.
Mặc dù dành trọn cuộc đời để bảo trợ Hội Thánh và xây cất nhà thờ, bản thân hoàng đế Constantinô suốt đời vẫn chưa lãnh nhận Bí tích Rửa tội. Nhiều người có đạo thời bấy giờ, nhất là các bậc vua chúa hay tướng lĩnh phải cầm gươm đao sát phạt và xử án tử hình, thường có thói quen trì hoãn việc chịu phép Rửa tội đến tận lúc sắp lâm chung, với suy nghĩ rằng làm như vậy sẽ được dòng nước Bí tích xóa sạch trọn vẹn mọi tội lỗi nặng nề cả đời chỉ trong một lần duy nhất trước khi về trình diện Chúa. Mùa xuân năm 337, khi đang chuẩn bị cầm quân đi đánh Ba Tư, nhà vua bất ngờ ngã bệnh nặng tại vùng ngoại ô thành Nicômêđia. Biết giờ chết đã gần kề, ông quỳ xuống xin được lãnh nhận Bí tích Rửa tội, và người đã đổ nước rửa tội cho ông chính là Giám mục bản quyền sở tại, Đức Giám mục Êusêbiô thành Nicômêđia. Đây là một nhân vật khác, trùng tên với sử gia Êusêbiô thành Xêdarê, và là người có lập trường rất thân thiện với lạc giáo Ariô. Kể từ giây phút bước lên khỏi giếng rửa tội, vị hoàng đế già chỉ mặc trên mình tấm áo vải trắng tinh tuyền của người tân tòng và nhất quyết không chịu chạm tay vào tấm hoàng bào màu tím của đế vương thêm một lần nào nữa. Ông trút hơi thở cuối cùng vào đúng ngày đại lễ Chúa Thánh Thần Hiện Xuống năm ấy, ngày 22 tháng Năm năm 337.
Thi hài ông được an táng trong Vương cung thánh đường Các Thánh Tông Đồ ở Constantinôpôli, quan tài đá đỏ đặt giữa mười hai bia cột tượng trưng mười hai Tông đồ, như thể ông là Tông đồ thứ mười ba. Đến nay, các Giáo hội Chính Thống phương Đông và các Giáo hội Công giáo Đông phương theo nghi lễ Byzantine vẫn kính Constantinô là thánh, tước hiệu “Đấng ngang hàng với các Tông đồ”, mừng chung với mẹ ông là bà Hêlêna ngày 21 tháng Năm. Còn lịch phụng vụ Công giáo Rôma không ghi tên Constantinô vào sổ các thánh, chỉ mừng riêng thánh Hêlêna ngày 18 tháng Tám. Nhà thờ Các Thánh Tông Đồ nay cũng không còn: sau khi quân Thổ chiếm thành năm 1453, năm 1461 Mehmed II cho phá nhà thờ đã đổ nát ấy để xây đại thánh đường Hồi giáo Fatih trên nền cũ.
Đó chính là con người thật của Constantinô Đại đế: ông là vị ân nhân vĩ đại đã mở toang cánh cửa nhà tù giải phóng Hội Thánh khỏi ba thế kỷ máu lửa, nhưng ông cũng đồng thời là vị quân vương từng nhúng tay giết chết chính con trai ruột của mình.
Bước chân lặng lẽ đi vào sa mạc
Và thế là ngay trong chính những năm tháng rực rỡ ấy, khi việc theo đạo Kitô bỗng chốc trở thành chiếc thang tiến thân trong xã hội, khi người giàu chen chân nhau xin làm linh mục để được miễn thuế, còn các giám mục thì bước đi giữa hàng lính cận vệ để vào dự yến tiệc trong cung vua, đã có những người tín hữu cảm thấy ngột ngạt và lặng lẽ thu xếp hành lý rời bỏ các đô thị phồn hoa.

Họ rủ nhau đi sâu vào những vùng sa mạc hoang vu cháy nắng của xứ Ai Cập và Syria. Những con người ấy không hề nổi loạn chống lại hoàng đế, cũng chẳng lập bè kết phái ly khai khỏi Giáo hội. Họ chỉ khao khát được sống trọn vẹn sự đòi hỏi triệt để của Tin Mừng giống như cha ông họ đã từng sống trước thời kỳ của những tấm áo gấm cung đình, cái thuở mà đi theo Chúa Kitô đồng nghĩa với việc sẵn sàng chấp nhận thiệt thòi và hy sinh mạng sống. Thánh Antôn Cả, vị cha già tiên khởi của phong trào các Giáo phụ sa mạc, thực ra đã một mình bước vào sống đời ẩn tu nơi hoang địa từ sớm hơn, vào khoảng năm 285 trước cả cơn đại bách hại cuối cùng. Nhưng phải từ sau cột mốc năm 313 trở đi, khi Hội Thánh đã được an toàn và giàu có nơi phố thị, thì dòng người tìm đến sa mạc để xin đi theo lối sống khổ chế của ngài mới bùng lên mạnh mẽ như một cơn lũ lớn.
Trong khi đó, ở lại nơi các thành phố sầm uất và các sảnh đường cung điện, ngay giữa lòng các vị giám mục vừa mới bước ra khỏi ngục tù, một đám cháy tranh luận thần học mới đã bắt đầu bùng lên dữ dội. Ngọn lửa ấy khởi phát từ lời giảng của một vị linh mục cao tuổi đầy uy tín tại thành phố cảng Alêxanđria tên là Ariô. Câu hỏi mà ông đặt ra nghe qua tưởng chừng hết sức đơn giản, thế nhưng nó sắp sửa làm rung chuyển cả đế quốc và chia rẽ Hội Thánh suốt cả thế kỷ tiếp theo: Đức Giêsu Kitô có thực sự là Thiên Chúa ngang bằng với Chúa Cha hay không?
Câu hỏi mà ông đặt ra nghe qua tưởng chừng hết sức đơn giản, thế nhưng nó sắp sửa làm rung chuyển cả đế quốc và chia rẽ Hội Thánh suốt cả thế kỷ tiếp theo: Đức Giêsu Kitô có thực sự là Thiên Chúa ngang bằng với Chúa Cha hay không?
Chương 39 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
…nhưng ông cũng đồng thời là vị quân vương từng nhúng tay giết chết chính con trai ruột của mình.
Những người trong chương
- Hêlêna · Công giáo mừng kính thánh nữ ngày 18 tháng Tám. Các Giáo hội Chính Thống mừng bà chung với con trai, ngày 21 tháng Năm.
- Constantinô · Nhà thờ Các Thánh Tông Đồ nơi ông an táng nay không còn. Năm 1461, vua Mehmed II xây đại thánh đường Fatih trên chính nền đất cũ.
- Têlêmakhô · Khoảng năm 404, đan sĩ ấy nhảy xuống bãi cát đấu trường Rôma, dang tay ngăn hai võ sĩ, và bị khán giả ném đá đến chết.
Nơi ấy hôm nay
- Đền thờ Mộ Thánh ở Giêrusalem. Lễ cung hiến tháng Chín năm 335 là nguồn gốc lễ Suy tôn Thánh Giá, mừng ngày 14 tháng Chín hằng năm.
- Nhà thờ Giáng Sinh ở Bêlem. Dưới sàn đá còn những mảng nền khảm thời Constantinô, du khách nhìn xuống qua các ô cửa gỗ mở sẵn.
- Đền thờ Thánh Phêrô cổ ở Vaticanô đứng hơn một ngàn năm. Charlemagne đội vương miện ở đó năm 800. Đầu thế kỷ XVI người ta dỡ đi để xây đền thờ hôm nay.
Muốn đọc thêm
Êusêbiô, Cuộc đời Constantinô, quyển 3 · Zôsimô, Lịch sử mới, quyển 2 · Êusêbiô, Giáo sử · newadvent.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Constantinô
- Êusêbiô thành Xêdarê
- Hêlêna
- Liciniô
- Constantia
- Crispô (con Constantinô)
- Fausta
- Miltiađê
- Silvestrô
- Caecilianô
- Đônatô
- Têlêmakhô
- Cyrillô (giám mục Giêrusalem)
- Êusêbiô thành Nicômêđia
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 40
Nicêa, mùa hè năm 325
Câu hát thủy thủ Alêxanđria ngân nga ngoài bến cảng đã dẫn tới công đồng chung đầu tiên ra sao?
Khoảng 25 phút đọc











