Tư liệu chương 4
Kiểm chứng chương 4: Tuần lễ cuối cùng ở Giêrusalem
Chương 4 kể tuần lễ cuối đời Đức Giêsu, từ bữa tiệc ở Bêtania đến ngôi mộ đóng kín. Cả bốn sách Tin Mừng đều kể rất kỹ những ngày này, kỹ hơn bất cứ giai đoạn nào khác trong đời Người. Ngoài các Tin Mừng còn có những người không phải Kitô hữu nhắc đến cái chết của Người, và có cả những phát hiện khảo cổ về các nhân vật trong câu chuyện. Những trang này đi lần lượt theo chương, nói rõ điều nào chắc chắn, điều nào là lời truyền lại, điều nào còn được bàn.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Ga 12,7” nghĩa là Tin Mừng Gioan, chương 12, câu 7. Trong chương, lời của các nhân vật đôi khi được người kể ghép từ nhiều Tin Mừng hoặc nói gọn lại; những chỗ ấy sẽ được chỉ ra.
Bình dầu thơm ở Bêtania
Chuyện cô Maria đổ dầu thơm lên chân Đức Giêsu, Giuđa chê phí, và lời “Cứ để cô ấy yên. Cô đã giữ dầu này cho ngày mai táng của Thầy.” đều ở Ga 12,1-8. Ở đó thánh Gioan cho biết bữa tiệc diễn ra sáu ngày trước lễ Vượt Qua, Mácta lo hầu bàn, Ladarô ngồi cùng bàn, và dầu thơm là “một cân dầu cam tùng nguyên chất”. Lời Giuđa hỏi vì sao không bán lấy ba trăm đồng denarius cho người nghèo là Ga 12,5, còn lời Gioan vạch lòng dạ y là Ga 12,6. Bêtania cách Giêrusalem mười lăm stadion, tức chừng ba cây số, theo Ga 11,18, khớp với con số trong chương.
Mátthêu và Máccô cũng kể một chuyện giống thế (Mt 26,6-13; Mc 14,3-9), nhưng nói đó là “một người phụ nữ” không nêu tên. Máccô đặt chuyện ở nhà ông Simon, người từng bị phong, hai ngày trước lễ, và nói người phụ nữ đập vỡ cổ bình bạch ngọc để đổ dầu lên đầu Người (Mc 14,1-3). Có người cho đó là hai buổi tối khác nhau, có người nghĩ chỉ là một buổi tối được các môn đệ nhớ theo hai cách. Chương kể theo Gioan và nói thêm về Máccô, đúng như vậy.
Ba trăm đồng denarius là tiền công chừng một năm của một người làm thuê, vì một denarius là công một ngày (Mt 20,2). Cam tùng là loại dầu thơm làm từ một cây mọc trên dãy Himalaya, nên mỗi giọt đã đi hàng ngàn cây số. Pliny Già nói trong Lịch sử Thiên nhiên (quyển 12, đoạn 42) rằng cam tùng đến từ Ấn Độ. Một cân Rôma nặng chừng 330 gam, như chương tính.
Con lừa non
Việc Đức Giêsu vào Giêrusalem trên lưng lừa, đám đông vẫy cành lá, có trong cả bốn Tin Mừng: Mt 21,1-11; Mc 11,1-11; Lc 19,28-40; Ga 12,12-19. Máccô kể Người sai hai môn đệ đi dắt về một con lừa non chưa ai cưỡi (Mc 11,2.7). Lời đám đông hô là của Mátthêu (21,9). “Hosanna” lúc đầu là tiếng van xin của người Híp-ri, “Xin cứu chúng con!” (Tv 118,25), rồi thành tiếng reo đón rước. Phần sau của lời hô, “Chúc tụng Đấng ngự đến nhân danh Chúa” (Tv 118,26), là câu người Công giáo vẫn hát ở mỗi Thánh lễ, trong kinh Thánh, Thánh, Thánh.
Có mấy chi tiết là cách người kể chọn. Các Tin Mừng không gọi ngày ấy là Chúa nhật Lễ Lá; tên đó do Hội Thánh đặt về sau. Mátthêu và Máccô chỉ nói “cành cây”, Gioan nói “lá cọ” (Ga 12,13), còn cành vả, cành ô-liu là hình ảnh của người kể. Về dân số, chương nói Giêrusalem phình ra gấp năm gấp bảy và có hàng chục vạn người hành hương. Không ai đếm được. Đó là ước tính của các học giả ngày nay, và các con số họ đưa ra lệch nhau khá xa.
Lời ngôn sứ về vị vua khiêm hạ là sách Dacaria 9,9-10. Ngôn sứ còn nói vị vua ấy trừ bỏ chiến xa, ngựa chiến và cung tên. Chương nói ông sống “từ năm thế kỷ trước”, một cách nói tròn.
Các Tin Mừng không nói Philatô lên Giêrusalem mùa lễ. Điều ấy do Josephus cho biết: các tổng trấn Rôma ở Xêdarê và lên Giêrusalem vào những dịp đại lễ để giữ trật tự (Chiến tranh Do Thái, quyển 2, đoạn 224; Cổ sử Do Thái, quyển 20, đoạn 106). Pháo đài Antonia ở góc Đền Thờ cũng do Josephus tả, kể cả những bậc thang đá dẫn xuống hành lang (Chiến tranh Do Thái, quyển 5, đoạn 243). Vụ náo loạn có người lính xúc phạm đám đông, làm hàng ngàn người chết, là chuyện ở một lễ Vượt Qua nhiều năm sau thời Philatô (Cổ sử Do Thái, quyển 20, các đoạn 105 đến 112). Vì vậy chương nói “vài năm sau” nên hiểu là sau đó khá lâu, và nó được kể ở đây để cho thấy bầu không khí mùa lễ.
Lật bàn trong Đền Thờ
Chuyện lật bàn bọn đổi tiền và lời về nhà cầu nguyện ở Mc 11,15-17. Máccô đặt việc này vào hôm sau ngày vào thành (Mc 11,11-15), và chương theo Máccô. Gioan lại đặt chuyện tương tự ngay đầu đời công khai của Đức Giêsu (Ga 2,13-22); các nhà nghiên cứu còn bàn đó là hai lần hay một lần được kể ở hai chỗ. Câu “Đã có lời chép rằng: Nhà của Ta sẽ được gọi là nhà cầu nguyện cho muôn dân. Thế mà các ông đã biến thành sào huyệt của bọn cướp!” ghép từ Mc 11,17 và Mt 21,13, mà hai nơi ấy lại lấy từ các sách Isaia (56,7) và Giêrêmia (7,11). Chi tiết bò và chiên có trong Ga 2,14-15; Máccô chỉ nhắc bồ câu.
Dân hành hương nộp thuế Đền Thờ hằng năm bằng bạc đúc ở thành Tia, như bộ Mishnah ghi (Shekalim 1,3), và bồ câu là lễ vật của gia đình nghèo (Lv 12,8; 5,7). Tên “Sân Dân Ngoại” là cách gọi của người đời nay, nhưng khoảng sân ngoài, nơi dân ngoại được vào và bị chặn lại ở hàng lan can nội điện, thì Josephus có tả (Chiến tranh Do Thái, quyển 5, đoạn 193 và 194). Còn chuyện giới thượng tế đứng sau các quầy buôn bán và ăn chia là cách hiểu của người kể, dựa vào lời than về lòng tham của vài gia đình thượng tế trong sử Josephus và trong sách Do Thái đời sau. Các Tin Mừng không nói thế.
Các nhà sử học coi hành động này rất có thể là lý do trực tiếp khiến giới thượng tế quyết trừ khử Đức Giêsu (Mc 11,18), và họ định không ra tay trong dịp lễ, kẻo dân nổi loạn (Mc 14,1-2).
Ba mươi đồng bạc
Giuđa đến gặp các thượng tế và nhận ba mươi đồng bạc: Mt 26,14-16. Chỉ Mátthêu ghi con số này. Lời Giuđa hỏi “Các ông muốn cho tôi bao nhiêu, để tôi nộp ông ấy cho các ông?” và việc họ “cân ngay cho y ba mươi đồng bạc” đều ở Mt 26,15. Chương nói đó là giá đền cho một nô lệ bị bò húc chết; luật ấy ở sách Xuất Hành 21,32. Mátthêu (27,9-10) còn thấy ở đây lời ngôn sứ trong sách Dacaria (11,12-13), nơi ngôn sứ được trả đúng ba mươi đồng bạc.
Chương viết Giuđa theo Thầy “suốt ba năm ròng”. Con số ba năm không ghi trong Tin Mừng nào. Người ta suy ra từ việc Tin Mừng Gioan nhắc ba lễ Vượt Qua (Ga 2,13; 6,4; 11,55), còn ba Tin Mừng kia chỉ nhắc một.
Rửa chân và Bữa Tiệc Ly
Việc rửa chân và cuộc đối đáp với Phêrô chỉ có trong Tin Mừng Gioan (Ga 13,1-15). Câu mở đầu “Người vốn yêu thương những kẻ thuộc về mình còn ở thế gian, thì nay Người yêu thương họ đến cùng.” là Ga 13,1. Người “thắt khăn ngang lưng, đổ nước vào chậu” là Ga 13,4-5. Lời Phêrô và lời đáp của Đức Giêsu là Ga 13,6-10; chương nói gọn lại cho dễ nghe, còn lời “Nếu Thầy không rửa cho anh, anh sẽ chẳng có phần với Thầy” là Ga 13,8. Điều Đức Giêsu dặn rửa chân cho nhau là Ga 13,13-15. Một bản bình giải cổ của các thầy Do Thái về sách Xuất Hành, gọi là Mekhilta, nói ngay cả nô lệ Do Thái cũng không bị bắt rửa chân cho chủ. Đó là sách soạn sau thời Đức Giêsu, nên chỉ cho thấy việc ấy hèn mọn đến mức nào. Chữ Latinh mandatum, “điều răn”, từ Ga 13,34, đã cho ngày Thứ Năm Tuần Thánh một tên gọi riêng trong tiếng Anh, Maundy Thursday.
Lời Đức Giêsu trên bánh và chén có trong ba Tin Mừng (Mt 26,26-28; Mc 14,22-24; Lc 22,19-20). Lời “Anh em hãy làm điều này để nhớ đến Thầy.” chỉ Luca ghi (Lc 22,19). Điều có thể làm bạn ngạc nhiên là bản ghi xưa nhất lại không nằm trong Tin Mừng mà trong thư thứ nhất của thánh Phaolô gửi tín hữu Côrintô (1 Cr 11,23-26), viết khoảng năm 54 hay 55, tức trước các sách Tin Mừng. Ở đó chính Phaolô nói ông chuyển lại điều ông đã lãnh nhận. Tiếng Hy Lạp gọi việc “tạ ơn” là eucharistein, từ đó có tên Thánh Thể. Còn chữ Latinh Ite, missa est, câu cho giải tán cuối buổi lễ, là nguồn gốc của chữ missa, tên gọi Thánh lễ trong tiếng Latinh.
Giuđa ra đi, Gioan chỉ ghi: “Lúc ấy, trời đã tối.” (Ga 13,30). Lời “Một người trong anh em sẽ nộp Thầy.” là Mt 26,21, và câu hỏi từng người là Mt 26,22. Lời Phêrô thề theo Thầy vào tù và lời báo trước ông chối là Lc 22,33-34. Cả bốn Tin Mừng đều có lời báo trước ấy, nhưng Máccô nói gà gáy hai lần (Mc 14,30), còn chương theo Luca nói gà gáy.
Phòng tiệc ở đâu? Các Tin Mừng chỉ nói đó là một phòng rộng ở tầng trên, đã sẵn sàng, chứ không nói của ai (Mc 14,12-16). Một truyền thống xưa đặt nó trên núi Sion, ở đại sảnh gọi là Nhà Tiệc Ly. Tòa nhà du khách thấy nay dựng từ thời Trung cổ. Chương nói thêm rằng nền cũ bên dưới nằm giữa nơi cộng đoàn đầu tiên họp. Đó là giả thuyết của một số nhà nghiên cứu, không có sách nào cổ ghi rõ; sách Công vụ (1,13) chỉ nhắc một phòng trên lầu ở Giêrusalem, không nói ở Sion. Chuyện hát một bài thánh vịnh sau bữa ăn là Mt 26,30. Sách không nói tên bài; nhiều người nghĩ đó là các Thánh vịnh Hallel của lễ Vượt Qua.
Các nhà nghiên cứu cũng hỏi bữa ăn ấy có phải bữa Vượt Qua không. Ba Tin Mừng đầu nói có (Mc 14,12-16). Gioan kể khác: sáng hôm sau, các tư tế không vào dinh Philatô để còn ăn lễ Vượt Qua (Ga 18,28), và ông gọi ngày thứ Sáu là “ngày áp lễ Vượt Qua” (Ga 19,14). Với Gioan, bữa ăn diễn ra trước lễ. Có nhiều cách giải thích, chẳng hạn hai nhóm người Do Thái theo hai thứ lịch khác nhau. Chương nói Gioan xếp “lệch một nhịp” và nêu hai ngày thường được tính cho thứ Sáu đóng đinh, 7 tháng Tư năm 30 hoặc 3 tháng Tư năm 33; hai ngày ấy được giải thích ở đoạn “Năm nào, ngày nào?” cuối bài.
Vườn ép dầu
Lời “Tâm hồn Thầy buồn đến chết được. Anh em ở lại đây và canh thức.” là Mc 14,34, và câu “bắt đầu kinh hoàng và sầu muộn” là Mc 14,33. Lời cầu nguyện chương trích là sự ghép các bản kể của Mátthêu (26,39), Máccô (14,36) và Luca (22,42). Máccô giữ lại chữ Aram Abba (Mc 14,36). Thư gửi tín hữu Do Thái (5,7) nhớ rằng Người cầu nguyện với tiếng kêu lớn và nước mắt.
Chi tiết mồ hôi như những giọt máu chỉ có trong Luca (Lc 22,44): “tuôn ra như những giọt máu rơi xuống đất” là lời trích chương dùng. Chương nói Luca “theo truyền thống là một thầy thuốc”. Điều ấy dựa vào việc Phaolô gọi Luca là “người thầy thuốc yêu quý” (Cl 4,14) và truyền thống xưa cho rằng Luca này là tác giả Tin Mừng thứ ba. Bạn cũng nên biết một số bản chép tay xưa bỏ câu 44 và câu liền trước. Thánh Giustinô Tử Đạo, thế kỷ II, đã biết câu ấy (Đối thoại với Tryphô, đoạn 103), nên các nhà nghiên cứu còn bàn nó có thuộc bản gốc của Luca không.
Tên Ghếtsêmani, tiếng Aram nghĩa là “nơi ép dầu ô-liu”, đúng như chương nói. Họ qua thung lũng Kiđron để tới đó (Ga 18,1). Mátthêu và Máccô gọi chỗ ấy là một thửa đất tên Ghếtsêmani, còn Gioan gọi là “khu vườn”. Du khách ngày nay viếng một khu vườn cổ bên cạnh Nhà thờ Muôn Dân, xây năm 1924. Hình ảnh “những gốc ô-liu già” là người kể gợi lại cảnh: những cây đang mọc ở đó, theo các nghiên cứu mới, nhiều khả năng không phải cây thời Đức Giêsu.
Các môn đệ ngủ: lời “Sao, anh em không thể canh thức với Thầy một giờ sao?” là Mt 26,40, và Luca thêm rằng nỗi buồn đã làm họ kiệt sức (Lc 22,45). Dấu hiệu Giuđa hẹn là Mt 26,48, lời chào “Rápbi” là Mt 26,49, và lời Đức Giêsu hỏi Giuđa là Lc 22,48.
Phêrô rút gươm có trong cả bốn Tin Mừng. Tên người đầy tớ, Man-khô, và việc cắt đứt tai phải là của Gioan (Ga 18,10), cùng lời “Hãy xỏ gươm vào bao”. Việc chữa lành tai chỉ có trong Luca (Lc 22,51). Lời “Tất cả bỏ Người mà chạy trốn” là Mc 14,50.
Tiếng gà gáy
Ba lần Phêrô chối Thầy có trong cả bốn Tin Mừng. Người ta giải Đức Giêsu trước tiên đến Anna, cha vợ thượng tế, rồi đến nhà Caipha (Ga 18,13). Phêrô ngồi giữa đám đầy tớ quanh một đống than vì đêm lạnh (Ga 18,18). Lời cô đầy tớ gái và những người quanh đó là Mt 26,69-73. Câu “Chắc chắn bác cũng thuộc bọn họ, giọng nói của bác tố cáo bác đấy.” vang lên vì người Galilê nói giọng khác dân Giêrusalem. Chi tiết “Chúa quay lại nhìn Phêrô” chỉ có trong Luca (Lc 22,61).
Thượng tế Caipha
Phiên xử trước hội đồng và câu hỏi của thượng tế ở Mt 26,57-68 và Mc 14,53-65. Trong Máccô, câu hỏi là “Ông có phải là Đấng Kitô, Con Đấng đáng chúc tụng không?” và lời đáp “Tôi đây…” (Mc 14,61-62). Nhiều nhân chứng được tìm ra nhưng lời họ không khớp nhau (Mc 14,56). Việc Caipha xé áo là Mc 14,63, dấu hiệu quen thuộc của nỗi kinh hoàng trước lời phạm thượng, như Mishnah ghi (Sanhedrin 7,5). Chương kể phiên họp xảy ra ban đêm. Các luật xét xử án tử của người Do Thái được ghi trong Mishnah, soạn khoảng năm 200, đòi xử vào ban ngày. Các nhà nghiên cứu còn bàn những luật ấy được áp dụng đến đâu vào thời Đức Giêsu.
Caipha là người có thật, và khảo cổ đã gặp ông. Josephus nhắc một thượng tế tên Giuse, cũng gọi là Caipha, giữ chức từ khoảng năm 18 đến 36 (Cổ sử Do Thái, quyển 18, các đoạn 35 và 95). So với những thượng tế khác, thế là rất lâu, có lẽ nhờ ông biết giữ quan hệ tốt với người Rôma. Năm 1990, khi làm đường ở phía nam Giêrusalem, thợ vô tình mở ra một hầm mộ gia đình, trong đó có một hộp đựng xương chạm trổ đẹp, khắc tên Giuse con của Caipha. Nhiều nhà nghiên cứu cho đó là hài cốt của chính vị thượng tế này, nhưng không phải ai cũng đồng ý.
Philatô
Phiên xử trước Philatô có trong cả bốn Tin Mừng. Cuộc đối thoại về sự thật ở Ga 18,33-38. Lời các tư tế “Chúng tôi không có quyền xử tử ai” là Ga 18,31. Các nhà nghiên cứu còn bàn câu ấy đúng đến đâu, vì sách Công vụ (7,54-60) kể Têphanô bị ném đá chết; chương 9 sẽ nói tiếp. Lời tố cáo “Chúng tôi thấy ông này kích động dân chúng, cấm nộp thuế cho hoàng đế, và xưng mình là Đấng Kitô, là vua.” là Lc 23,2. Câu “Nước tôi không thuộc về thế gian này.” là Ga 18,36, và câu hỏi “Sự thật là gì?” là Ga 18,38.
Luca kể Philatô ba lần nói không thấy gì để buộc tội (Lc 23,4.14.22) và gửi Người sang Hêrôđê Antipa, người chế nhạo rồi gửi trả; hôm ấy Philatô và Antipa, đang là kẻ thù, trở thành bạn (Lc 23,6-12). Antipa “từ lâu muốn gặp Người” là Lc 23,8. Việc thả Baraba ở Mc 15,6-15; chữ “bị giam cùng với những tên nổi loạn đã giết người trong vụ nổi loạn” là Mc 15,7. Chương nói “lúc ấy còn sớm” và nhiều người trong đám đông ủng hộ các tư tế. Đó là cách hiểu của người kể; Máccô chỉ nói các thượng tế xúi giục đám đông (Mc 15,11). Lời “Nếu ngài tha ông này, ngài không phải là bạn của hoàng đế!” là Ga 19,12. Philatô rửa tay chỉ có trong Mátthêu (27,24); đó là một cử chỉ đã có trong Luật Môsê (Đnl 21,6-9). Chương nói ông “sợ mất chức hơn sợ làm điều bất công”: đó là điều người kể hiểu từ lời dọa nơi Ga 19,12, không phải lời một Tin Mừng nào nói ra.
Philatô cũng là người có thật. Ông cai trị Giuđê từ năm 26 đến 36 (Cổ sử Do Thái, quyển 18, các đoạn 35 và 89). Josephus kể ông đem vào Giêrusalem những cờ hiệu có hình hoàng đế, rồi lấy tiền Đền Thờ xây một cống dẫn nước, và cả hai lần dân phản đối (Chiến tranh Do Thái, quyển 2, các đoạn 169 đến 177; Cổ sử Do Thái, quyển 18, các đoạn 55 đến 62). Triết gia Philo ở Alexanđria cũng tả ông là người tàn nhẫn (Gửi Caligula, các đoạn 299 đến 305). Ông mất chức khoảng năm 36, sau khi quân lính ông tấn công một đám đông người Samari (Cổ sử Do Thái, quyển 18, các đoạn 85 đến 89). Năm 1961, các nhà khảo cổ Ý tìm thấy ở Xêdarê một phiến đá khắc tên ông, hiện ở Bảo tàng Israel. Phiến đá gọi ông là praefectus xứ Giuđê, chứ không phải “tổng trấn” như cách gọi quen trong sách. Đó là tấm bia duy nhất có tên ông được tìm thấy cho tới nay.
Có hai điều còn được bàn. Thứ nhất, lệ thả một tù nhân mỗi dịp lễ chỉ thấy trong các Tin Mừng, không nhà văn cổ nào ngoài Tin Mừng nhắc, nên có người cho là lệ địa phương có thật, có người ngờ. Thứ hai, Philatô lưỡng lự muốn tha Đức Giêsu có vẻ khác Philatô cứng rắn của Josephus; có người nghĩ các Tin Mừng nhấn vào lỗi của giới lãnh đạo Do Thái hơn điều sự thật cho phép.
Hội Thánh ngày nay dạy rõ không được quy cái chết của Đức Giêsu cho mọi người Do Thái, thời ấy hay bây giờ. Câu “Máu hắn cứ đổ xuống đầu chúng tôi và con cháu chúng tôi!” chỉ có ở Mátthêu (27,25). Năm 1965, Công đồng Vaticanô II nhắc đến nó trong tuyên ngôn Nostra Aetate (đoạn 4): các nhà chức trách Do Thái và những kẻ theo họ đã thúc đẩy cái chết của Đức Kitô, nhưng những gì xảy ra trong cuộc Khổ nạn không thể quy cho mọi người Do Thái lúc ấy, cũng không thể quy cho người Do Thái ngày nay; và không được trình bày họ như bị Thiên Chúa loại bỏ. Văn kiện này đọc được trên trang vatican.va. Sách Giáo lý (các số 597 và 598) cũng nói như vậy: mọi tội nhân đều có phần trong cuộc Khổ nạn, và các Kitô hữu mang phần nặng nhất, điều Sách Giáo lý trích từ Sách Giáo lý Rôma (Giáo lý Công đồng Trentô). Chương 149 sẽ trở lại chuyện này.
Roi và mão gai
Việc đánh đòn, mão gai, áo đỏ và lời chế nhạo “Vạn tuế Vua dân Do Thái!” ở Mt 27,26-29 và Mc 15,15-20. Chiếc áo, theo Máccô và Gioan, là màu tía; Mátthêu nói màu đỏ thẫm (Mt 27,28). Các Tin Mừng không tả roi. Chi tiết nhiều dây da buộc xương và chì là theo hiểu biết của sử gia về cây roi flagrum của lính Rôma.
Đồi Sọ
- Simon người Kyrênê vác thập giá: Mc 15,21. Chương nói ông là “cha của Alexanđê và Rufô”, điều Máccô ghi có lẽ vì hai người con quen biết trong cộng đoàn của ông. Kyrênê là thành ở Bắc Phi có đông người Do Thái (Cổ sử Do Thái, quyển 14, đoạn 114; Cv 2,10). Hội Thánh nhớ phút ấy là Chặng thứ năm trong Đàng Thánh Giá.
- Người bị kết án tự vác xà ngang đi ra pháp trường. Plutarkhô, tác giả Hy Lạp ở thế hệ sau, nhắc điều này như cảnh thường (Về sự chậm trễ của công lý thần linh, đoạn 554A).
- Đường Thương Khó và dinh Philatô: nơi ấy chưa ai biết chắc, vì dinh có thể là pháo đài Antonia hay cung điện Hêrôđê. Chương không bàn thêm.
- Tấm bảng ba thứ chữ: Ga 19,19-20. Chữ “GIÊSU NADARÉT, VUA DÂN DO THÁI” viết bằng tiếng Híp-ri, Latinh và Hy Lạp; trong tiếng Latinh các chữ đầu là INRI, từ Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum.
- Giờ giấc: Máccô nói họ đóng đinh Người vào giờ thứ ba (Mc 15,25), tức khoảng chín giờ sáng. Gioan nói Philatô tuyên án vào khoảng giờ thứ sáu (Ga 19,14). Chương theo Máccô. Hai sách khác nhau, nhưng đều nói là buổi sáng đến trưa.
- Lời “Lạy Cha, xin tha cho họ, vì họ không biết việc họ làm.” là Lc 23,34. Một số bản chép tay xưa không có câu này.
- Người trộm lành: Lc 23,39-43. Một truyền thống về sau gọi người ấy là Dimát, tên có trong Tin Mừng Nicôđêmô, một sách soạn muộn.
- Đức Mẹ và người môn đệ: Ga 19,25-27. Trong danh sách các bà dưới chân thập giá, “chị của thân mẫu Người” có thể là một người riêng hay chính là bà Maria vợ ông Cơlôpát, sách không nói rõ. Máccô nói còn nhiều phụ nữ khác đứng nhìn từ xa (Mc 15,40-41).
- Lời “Mọi sự đã hoàn tất” là Ga 19,30.
- Bóng tối và tiếng kêu “Êlôi, Êlôi, lêma xabácthani?” ở Mc 15,33-34, mở đầu Thánh vịnh 22. Lời cuối “Lạy Cha, con xin phó thác hồn con trong tay Cha” là Lc 23,46. Bức màn Đền Thờ bị xé là Mc 15,38.
- Lời viên đại đội trưởng: Mc 15,39. Trong Tin Mừng Máccô, không môn đệ nào nói những lời này.
Chuyện Đức Giêsu bị đóng đinh dưới thời Philatô là một trong những điều chắc chắn nhất của lịch sử cổ đại. Ngoài các Tin Mừng, sử gia Rôma Tacitus, người không mến gì Kitô hữu, viết khoảng năm 116 rằng “Christus, người mà tên gọi ấy bắt nguồn từ đó, đã chịu cực hình dưới triều Tibêriô”, và tổng trấn Phongxiô Philatô đã thi hành bản án (Biên niên sử, quyển 15, đoạn 44). Bản dịch tiếng Anh của Church và Brodribb dùng được miễn phí trên mạng.
Josephus cũng nhắc chuyện này (Cổ sử Do Thái, quyển 18, các đoạn 63 và 64). Một vài câu trong đoạn ấy bị các nhà nghiên cứu cho là do người chép Kitô giáo đời sau chêm vào, nhưng phần đông tin phần cốt lõi, kể Philatô kết án Đức Giêsu, là của chính Josephus.
Khảo cổ cho ta thấy cực hình ấy ra sao: năm 1968, thợ xây ở phía bắc Giêrusalem mở một ngôi mộ, thấy xương gót chân của Yehohanan còn nguyên cây đinh sắt xuyên qua. Tư liệu chương 1 đã nhắc ông.
Tảng đá
Giuse người Arimathê xin thi hài, Nicôđêmô mang hương liệu, ngôi mộ mới đục trong đá: Mc 15,42-47 và Ga 19,38-42. Máccô nói ông Giuse là người được kính trọng, đang mong đợi Nước Thiên Chúa (Mc 15,43); Gioan nói ông là môn đệ kín đáo vì sợ người Do Thái (Ga 19,38). Philatô ngạc nhiên vì Người chết sớm, bởi người bị đóng đinh thường sống nhiều ngày (Mc 15,44). Nicôđêmô từng đến gặp Đức Giêsu ban đêm (Ga 3,1-2).
Lời “một hỗn hợp mộc dược và lô hội, nặng chừng một trăm cân Rôma” là Ga 19,39; một trăm cân khoảng ba mươi ba ki-lô-gam. Josephus kể trong đám tang Hêrôđê Cả có năm trăm người hầu mang hương liệu (Cổ sử Do Thái, quyển 17, đoạn 199). Việc chôn Người “theo tục chôn cất của người Do Thái” là Ga 19,40, ngôi mộ mới chưa ai chôn là Ga 19,41, và tảng đá lăn đóng cửa là Mt 27,60. Các bà đứng nhìn để biết chỗ đặt xác (Mc 15,47). Chuyện họ định xức dầu sau ngày Sabát cũng ở đó và ở Mc 16,1.
Mátthêu (27,62-66) thêm rằng ngày Sabát ấy các thượng tế xin Philatô một toán lính canh và niêm phong tảng đá. Câu “Ngày thứ Bảy là ngày im lặng nhất trong lịch sử.” là cách người kể mời người đọc dừng lại, không phải sự kiện để kiểm chứng. Ngày Thứ Bảy Tuần Thánh Hội Thánh còn giữ sự im lặng ấy: không có Thánh lễ, bàn thờ trống, nhà tạm để trống.
Ngôi mộ mà Kitô hữu nhớ nằm dưới Nhà thờ Mộ Thánh. Hoàng đế Constantinô cho xây nhà thờ ở đó, cung hiến năm 335 (Eusebius, Cuộc đời Constantinô, quyển 3, các đoạn 25 đến 40). Chỗ ấy từng là mỏ đá bỏ hoang, vách đục nhiều mộ Do Thái, và thời Đức Giêsu nằm ngoài tường thành, khớp với những gì các Tin Mừng tả (Ga 19,41-42). Năm 2016, những người trùng tu nhấc phiến đá cẩm thạch trong phòng mộ lên lần đầu sau nhiều thế kỷ và thấy bên dưới một mặt đá vôi mà họ tin là giường chôn nguyên thủy. Khảo cổ không chứng minh được đó là mộ Đức Giêsu. Truyền thống Kitô giáo nói đúng thế.
Câu cuối chương, “Ai sẽ lăn tảng đá ra khỏi cửa mộ cho chúng ta?”, là lời các bà hỏi nhau trong Mc 16,3. Chương 5 sẽ nối tiếp.
Năm nào, ngày nào?
Các Tin Mừng đều nói Đức Giêsu chết vào thứ Sáu, dịp lễ Vượt Qua, khi Philatô làm tổng trấn (26 đến 36) và Caipha làm thượng tế (18 đến 36). Các nhà thiên văn tính lại lịch Do Thái, thấy hai năm khớp nhất là thứ Sáu 7 tháng Tư năm 30 và thứ Sáu 3 tháng Tư năm 33. Họ công bố trên tạp chí Nature năm 1983 (Humphreys và Waddington). Chương dùng “khoảng năm 30”.
Những người trong chương
Phongxiô Philatô làm tổng trấn Rôma xứ Giuđê từ năm 26 đến 36. Tấm bia của chính ông gọi ông là praefectus.
Giuse Caipha làm thượng tế từ năm 18 đến 36.
Giuđa Ítcariốt giữ túi tiền chung của nhóm. Mátthêu kể ông trả lại tiền rồi thắt cổ (Mt 27,3-10); sách Công vụ kể ông ngã chết ở một thửa ruộng (Cv 1,18). Hai lời kể khác nhau, và các nhà chú giải đã tìm cách hòa giải từ thời xưa.
Simon người Kyrênê từ ngoài đồng về thì bị bắt vác thập giá.
Giuse người Arimathê và Nicôđêmô là hai người trong hội đồng âm thầm tin theo Đức Giêsu.
Man-khô là đầy tớ của thượng tế bị Phêrô chém đứt tai (Ga 18,10).
Những nơi trong chương
Bêtania là làng cách Giêrusalem chừng ba cây số. Núi Ô-liu nằm phía đông thành. Vườn Ghếtsêmani ở chân núi, nơi nay có Nhà thờ Muôn Dân, xây năm 1924. Đồi Gôngôtha và ngôi mộ được truyền thống đặt ở chỗ nay là Nhà thờ Mộ Thánh, xây lần đầu dưới thời Constantinô khoảng năm 326 đến 335.
Đọc thêm
Bạn có thể đọc liền bốn trình thuật cuộc Thương Khó: Mt 26–27, Mc 14–15, Lc 22–23 và Ga 18–19. Đọc từng bản sẽ thấy mỗi thánh sử nhớ những chi tiết khác nhau. Ai đọc được tiếng Anh và muốn tìm hiểu thật kỹ có thể tìm bộ hai tập The Death of the Messiah của linh mục Raymond Brown, công trình chuẩn của một học giả Công giáo.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 3 (Ladarô và Nhóm Mười Hai), chương 5 (ngôi mộ trống), chương 6 (Giuđa và chiếc ghế trống), chương 7 (lễ bẻ bánh) và chương 9 (Têphanô trước hội đồng).